श्रीरामधामस्वरूपवर्णनम् Paratpara Shrirama Dhamavarnanam

श्रीभरद्वाज उवाचवेदवेदान्तसारज्ञ विरञ्चिप्रभवोत्तम ।भवता यत्परिज्ञातं तन्न जानन्ति केचन ॥ १॥

śrībharadvāja uvācavedavedāntasārajña virañciprabhavottama |bhavatā yatparijñātaṃ tanna jānanti kecana || 1||

अतस्त्वां परिपृच्छामिहरेर्धाम्रां हि कारणम् ।किञ्च तत् परमं धाम माधुर्येश्वर्यभूषणम् ॥ २॥

atastvāṃ paripṛcchāmiharerdhāmrāṃ hi kāraṇam |kiñca tat paramaṃ dhāma mādhuryeśvaryabhūṣaṇam || 2||

यत्र सर्वावताराणामादिकारण विग्रहः ।क्रीडति कृपया मे त्वं तत्त्वतः कथय प्रभी ॥ ३॥

yatra sarvāvatārāṇāmādikāraṇa vigrahaḥ |krīḍati kṛpayā me tvaṃ tattvataḥ kathaya prabhī || 3||

श्रीवशिष्ठ उवाचसाधु पृष्टं त्वया तात गुह्याद् गुह्यतमं महत् ।सारात् सारतमं वेदसिद्धान्तं प्रवदामि ते ॥ ४॥

śrīvaśiṣṭha uvācasādhu pṛṣṭaṃ tvayā tāta guhyād guhyatamaṃ mahat |sārāt sāratamaṃ vedasiddhāntaṃ pravadāmi te || 4||

श्रूयतां सावधानेन रहस्यमतिदुर्लभम् ।रामभक्तं विना कापि न वक्तव्यं त्वयाऽनघ ॥ ५॥

śrūyatāṃ sāvadhānena rahasyamatidurlabham |rāmabhaktaṃ vinā kāpi na vaktavyaṃ tvayā'nagha || 5||

सर्वेभ्यश्चापि लोकेभ्यश्चोर्ध्वं प्रकृतिमण्डलात् ।विरजायाः परे पारे वैकुण्ठं यत्परं पदम् ॥ ६॥

sarvebhyaścāpi lokebhyaścordhvaṃ prakṛtimaṇḍalāt |virajāyāḥ pare pāre vaikuṇṭhaṃ yatparaṃ padam || 6||

तस्मादुपरि गोलोकः सच्चिदिन्द्रियगोचरः ।तन्मध्ये रामधामास्ति साकेताख्यं परात्परम् ॥ ७॥

tasmādupari golokaḥ saccidindriyagocaraḥ |tanmadhye rāmadhāmāsti sāketākhyaṃ parātparam || 7||

श्रीमद्वृन्दावनादीनि तद्धामावरणेष्वपि ।सर्वेषामवताराणां सन्ति धामान्यनेकशः ॥ ८॥

śrīmadvṛndāvanādīni taddhāmāvaraṇeṣvapi |sarveṣāmavatārāṇāṃ santi dhāmānyanekaśaḥ || 8||

केवलैश्वर्यमुख्यानि धामान्येतानि सन्मते ।ऐश्वर्योपासका भक्ता ध्यायन्ति प्राप्नुवन्ति च ॥ ९॥

kevalaiśvaryamukhyāni dhāmānyetāni sanmate |aiśvaryopāsakā bhaktā dhyāyanti prāpnuvanti ca || 9||

एभ्यः परतमं धाम श्रीरामस्य सनातनम् ।पृथिव्यां भारते वर्ष ह्ययोध्याख्यं सुदुर्लभम् ॥ १०॥

ebhyaḥ paratamaṃ dhāma śrīrāmasya sanātanam |pṛthivyāṃ bhārate varṣa hyayodhyākhyaṃ sudurlabham || 10||

अखण्डसच्चिदानन्दसन्दोहं परमाद्भुतम् ।वाङ्मनोगोचरातीतं त्रिषु कालेषु निश्चितम् ॥ ११॥

akhaṇḍasaccidānandasandohaṃ paramādbhutam |vāṅmanogocarātītaṃ triṣu kāleṣu niścitam || 11||

भूतलेऽपि च यद्धाम तथापि प्रकृतेर्गुणाः ।संस्पृशन्ति न तज्जातु जलानि कमलं यथा ॥ १२॥

bhūtale'pi ca yaddhāma tathāpi prakṛterguṇāḥ |saṃspṛśanti na tajjātu jalāni kamalaṃ yathā || 12||

कालः कर्म स्वभावश्च मायिकः प्रलयस्तथा ।ऊर्मयः षड् विकाराश्च न यत्र प्रभवन्ति हि ॥ १३॥

kālaḥ karma svabhāvaśca māyikaḥ pralayastathā |ūrmayaḥ ṣaḍ vikārāśca na yatra prabhavanti hi || 13||

यदंशेन प्रकाशेते विभूती द्वे च सर्वदा ।अधश्चोर्ध्वमनन्ते च नित्ये च परमाद्भुते ॥ १४॥

yadaṃśena prakāśete vibhūtī dve ca sarvadā |adhaścordhvamanante ca nitye ca paramādbhute || 14||

विभाति सरयूर्यत्र पश्चिमादित्रिदिक्षु च ।विरजाद्याः सरिच्छ्रेष्ठाः प्रकाशन्ते यदंशतः ॥ १५॥

vibhāti sarayūryatra paścimāditridikṣu ca |virajādyāḥ saricchreṣṭhāḥ prakāśante yadaṃśataḥ || 15||

परान्नारायणाच्चापि कृष्णात् परतरादपि ।यो वै परतमः श्रीमान् रामो दाशरथिः स्वराट् ॥ १६॥

parānnārāyaṇāccāpi kṛṣṇāt paratarādapi |yo vai paratamaḥ śrīmān rāmo dāśarathiḥ svarāṭ || 16||

यस्यानन्तावताराश्च कला अंशा विभूतयः ।आवेशा विष्णुब्रह्मेशाः परब्रह्मस्वरूपभाः ॥ १७॥

yasyānantāvatārāśca kalā aṃśā vibhūtayaḥ |āveśā viṣṇubrahmeśāḥ parabrahmasvarūpabhāḥ || 17||

स एव सच्चिदानन्दो विभूतिद्वयनायकः ।वात्सल्याद्यद्भुतानन्तकल्याणगुणवारिधिः ॥ १८॥

sa eva saccidānando vibhūtidvayanāyakaḥ |vātsalyādyadbhutānantakalyāṇaguṇavāridhiḥ || 18||

राजेन्द्रमुकुटप्रोद्यद्रत्ननीराजिताङ्घ्रिणा ।पित्रा दशरथेनैव वात्सल्यामृतसिन्धुना ॥ १९॥

rājendramukuṭaprodyadratnanīrājitāṅghriṇā |pitrā daśarathenaiva vātsalyāmṛtasindhunā || 19||

कौशल्याप्रमुखाभिश्च मातृभिर्भ्रातृभिस्त्रिभिः ।स्वदारसीतया चाथ दामीभिश्चालिभिस्तथा ॥ २०॥

kauśalyāpramukhābhiśca mātṛbhirbhrātṛbhistribhiḥ |svadārasītayā cātha dāmībhiścālibhistathā || 20||

सखिभिः समरूपैश्च दासैश्चामितविक्रमैः ।मत्प्रमुखैर्मुनीन्द्रश्च सुमन्त्राद्यैश्च मन्त्रिभिः ॥ २१॥

sakhibhiḥ samarūpaiśca dāsaiścāmitavikramaiḥ |matpramukhairmunīndraśca sumantrādyaiśca mantribhiḥ || 21||

परिवारैरनेकैश्च सच्चिदानन्दमूर्तिभिः ।भोगैश्च विविधैर्दिव्यैर्भोगोपकरणैस्तथा ॥ २२॥

parivārairanekaiśca saccidānandamūrtibhiḥ |bhogaiśca vividhairdivyairbhogopakaraṇaistathā || 22||

सार्धं वसति यत्रैव स्वतन्त्रः क्रीडते सदा ।क्षणं हित्वा न तद्धाम क्वचिद् याति स्वयम्प्रभुः ॥ २३॥

sārdhaṃ vasati yatraiva svatantraḥ krīḍate sadā |kṣaṇaṃ hitvā na taddhāma kvacid yāti svayamprabhuḥ || 23||

तन्माधुर्यमयं नित्यमैश्चर्यान्तर्गतं ध्रुवम् ।रामस्याति प्रियं धाम नास्त्यनेन समं क्वचित् ॥ २४॥

tanmādhuryamayaṃ nityamaiścaryāntargataṃ dhruvam |rāmasyāti priyaṃ dhāma nāstyanena samaṃ kvacit || 24||

अतोऽयोध्यां रसज्ञा ये सर्वदा पर्युपासते ।प्राकृतैश्चक्षुभिर्नैव दृश्यते सा कथञ्चन ॥ २५॥

ato'yodhyāṃ rasajñā ye sarvadā paryupāsate |prākṛtaiścakṣubhirnaiva dṛśyate sā kathañcana || 25||

देहत्रयविनिर्मुक्ता रामभक्तिप्रभावतः ।तुरीयसच्चिदानन्दरूपाः पश्यन्ति तां पुरीम् ॥ २६॥

dehatrayavinirmuktā rāmabhaktiprabhāvataḥ |turīyasaccidānandarūpāḥ paśyanti tāṃ purīm || 26||

अथ श्रीरामचन्द्रस्य यद्धाम प्रकृतेः परम् ।सच्चिद्घनपरानन्दं नित्यं साकेतसंज्ञकम् ॥ २७॥

atha śrīrāmacandrasya yaddhāma prakṛteḥ param |saccidghanaparānandaṃ nityaṃ sāketasaṃjñakam || 27||

यदंशप्रभवा लोका वेकुण्ठाद्याः सनातनाः ।वक्ष्याम्यहं मुनिश्रेष्ठ तस्यावरणसप्तकम् ॥ २८॥

yadaṃśaprabhavā lokā vekuṇṭhādyāḥ sanātanāḥ |vakṣyāmyahaṃ muniśreṣṭha tasyāvaraṇasaptakam || 28||

एकैकस्यां दिशि श्रीमान् दशयोजनसम्मितः ।अयोध्याया बहिर्देशः स वै गोलोकसंज्ञकः ॥ २९॥

ekaikasyāṃ diśi śrīmān daśayojanasammitaḥ |ayodhyāyā bahirdeśaḥ sa vai golokasaṃjñakaḥ || 29||

महाशम्भुर्महाब्रह्मा महेन्द्रो वरुणस्तथा ।धनदो धर्मराजश्च महान्तश्च दिगीश्वराः ॥ ३०॥

mahāśambhurmahābrahmā mahendro varuṇastathā |dhanado dharmarājaśca mahāntaśca digīśvarāḥ || 30||

एतदंशसमुद्भूता देवा ब्रह्मशिवादयः ।यथाधिकारं ते सर्वे स्वस्वलोकेषु संस्थिताः ॥ ३१॥

etadaṃśasamudbhūtā devā brahmaśivādayaḥ |yathādhikāraṃ te sarve svasvalokeṣu saṃsthitāḥ || 31||

निधयो नवधा नित्या दशाष्टौ सिद्धयस्तथा ।त्रयस्त्रिंशत् तथा देवा गन्धर्वाश्चाप्सरोगणाः ॥ ३२॥

nidhayo navadhā nityā daśāṣṭau siddhayastathā |trayastriṃśat tathā devā gandharvāścāpsarogaṇāḥ || 32||

अन्ये च विविधा देवा नित्याः सर्वे द्विजोत्तम ।सायुधाः सगणाः श्रीमद्रामभक्तिपरायणाः ॥ ३३॥

anye ca vividhā devā nityāḥ sarve dvijottama |sāyudhāḥ sagaṇāḥ śrīmadrāmabhaktiparāyaṇāḥ || 33||

सप्तर्षयो मुनीनद्राश्च नारदसनकादयः ।प्रथमावरणे नित्यं साकेतस्य स्थिता मुने ॥ ३४॥

saptarṣayo munīnadrāśca nāradasanakādayaḥ |prathamāvaraṇe nityaṃ sāketasya sthitā mune || 34||

वेदमूर्तिधराः शास्त्रविद्याश्च विविधास्तथा ।पञ्चधा मुक्तयश्चापि रूपवत्यः पृथक् पृथक् ॥ ३५॥

vedamūrtidharāḥ śāstravidyāśca vividhāstathā |pañcadhā muktayaścāpi rūpavatyaḥ pṛthak pṛthak || 35||

कर्म ज्ञानं च वैराग्यं योगश्च साधनैः सह ।द्वितीयावरणे नित्यं स्वस्वरूपेण संस्थिताः ॥ ३६॥

karma jñānaṃ ca vairāgyaṃ yogaśca sādhanaiḥ saha |dvitīyāvaraṇe nityaṃ svasvarūpeṇa saṃsthitāḥ || 36||

सच्चिज्ज्योतिर्मयं ब्रह्म निरीहं निर्विकल्पकम् ।निविशेषं निराकारं ज्ञानाकारं निरञ्जनम् ॥ ३७॥

saccijjyotirmayaṃ brahma nirīhaṃ nirvikalpakam |niviśeṣaṃ nirākāraṃ jñānākāraṃ nirañjanam || 37||

अवाच्यमगुणं नित्यमनन्तं सर्वसाक्षिकम् ।इन्द्रियविषयं सवरग्राह्यं स्वप्रकाशकम् ॥ ३८॥

avācyamaguṇaṃ nityamanantaṃ sarvasākṣikam |indriyaviṣayaṃ savaragrāhyaṃ svaprakāśakam || 38||

न्यासिनां योगिनां यच्च ज्ञानिनां च लयास्पदम् ।तृतीयावरणे तद् वै साकेतस्य विदुर्बुधाः ॥ ३९॥

nyāsināṃ yogināṃ yacca jñānināṃ ca layāspadam |tṛtīyāvaraṇe tad vai sāketasya vidurbudhāḥ || 39||

केचित्तु केवलानां हि तत्रावासं वदन्ति हि ।गर्भोदकनिवासी च क्षीरार्णवनिवासकृत् ॥ ४०॥

kecittu kevalānāṃ hi tatrāvāsaṃ vadanti hi |garbhodakanivāsī ca kṣīrārṇavanivāsakṛt || 40||

श्वेतदीपाधिपश्चाथ रमावैकुण्ठनायकः ।चतुर्विंशत्यवताराः सन्ति तत्र पृथक् पृथक् ॥ ५१॥

śvetadīpādhipaścātha ramāvaikuṇṭhanāyakaḥ |caturviṃśatyavatārāḥ santi tatra pṛthak pṛthak || 51||

सलोकाः सगणाः सर्वे मथुरा च महापुरी ।पुरी द्वारावती नित्या काशी लोकैकवन्दिता ॥ ४२॥

salokāḥ sagaṇāḥ sarve mathurā ca mahāpurī |purī dvārāvatī nityā kāśī lokaikavanditā || 42||

काञ्ची मायापुरी दिव्या तथा चावन्तिकापुरी ।अयोध्यामेव सेवन्ते चतुर्थावरणे स्थिताः ॥ ४३॥

kāñcī māyāpurī divyā tathā cāvantikāpurī |ayodhyāmeva sevante caturthāvaraṇe sthitāḥ || 43||

साकेतपूर्वदिग्भागे श्रीमती मिथिलापुरी ।सर्वाश्चर्यवती नित्या सच्चिदानन्दरूपिणी ॥ ४४॥

sāketapūrvadigbhāge śrīmatī mithilāpurī |sarvāścaryavatī nityā saccidānandarūpiṇī || 44||

हम्यः प्रासादवर्यैश्च नानारत्नपरिष्कृतैः ।विमानेर्विविधैरुच्चैश्चित्रध्वजपताकिभिः ॥ ४५॥

hamyaḥ prāsādavaryaiśca nānāratnapariṣkṛtaiḥ |vimānervividhairuccaiścitradhvajapatākibhiḥ || 45||

भ्राजते परिखादुर्गविविधोद्यानसङ्कुला ।तस्यां श्रीमन्महाराजः शीरकेतुः प्रतापवान् ॥ ४६॥

bhrājate parikhādurgavividhodyānasaṅkulā |tasyāṃ śrīmanmahārājaḥ śīraketuḥ pratāpavān || 46||

श्वशुरो रामचन्द्रस्य वात्सल्यादिगुणार्णवः ।निमिवंशध्वजः शूरश्चतुरङ्गबलान्वितः ॥ ४७॥

śvaśuro rāmacandrasya vātsalyādiguṇārṇavaḥ |nimivaṃśadhvajaḥ śūraścaturaṅgabalānvitaḥ || 47||

वेदवेदान्तसारज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः ।धनुर्वेदविदां श्रेष्ठः सर्वैश्वर्यसमन्वितः ॥ ४८॥

vedavedāntasārajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ |dhanurvedavidāṃ śreṣṭhaḥ sarvaiśvaryasamanvitaḥ || 48||

दासीदासगणैर्नित्यं सेवितो वसति स्वराट् ।दक्षिणस्यां दिशि श्रीमान् कोशलाया गिरिर्महान् ॥ ४९॥

dāsīdāsagaṇairnityaṃ sevito vasati svarāṭ |dakṣiṇasyāṃ diśi śrīmān kośalāyā girirmahān || 49||

भ्राजते चित्रकूटः सच्चिन्मयानन्दमूर्तिमान् ।नानारत्नमयैः शृङ्गर्विचित्रैश्चित्रपादपैः ॥ ५०॥

bhrājate citrakūṭaḥ saccinmayānandamūrtimān |nānāratnamayaiḥ śṛṅgarvicitraiścitrapādapaiḥ || 50||