प्रपन्नकल्पद्रुमः सार्थः Prapannakalpadrumah

श्रीजानकीजानिमुदारवृत्तं श्रिया समेतं श्रितकल्पवृक्षम् ।ललामसाकेतमहालयं तं रघूत्तमं राममहं स्मरामि ॥ १॥

śrījānakījānimudāravṛttaṃ śriyā sametaṃ śritakalpavṛkṣam |lalāmasāketamahālayaṃ taṃ raghūttamaṃ rāmamahaṃ smarāmi || 1||

मुनीन्द्रशापाद् दुरपह्नवात्सा शिलात्वमेता मुनिराजपत्नी ।यदीयपादाब्जरजः प्रभावान्नमामि तं प्राप तनुं सुभद्राम् ॥ २॥

munīndraśāpād durapahnavātsā śilātvametā munirājapatnī |yadīyapādābjarajaḥ prabhāvānnamāmi taṃ prāpa tanuṃ subhadrām || 2||

सदा दरिद्रे द्रवतः स्वदासान् कृपाकटाक्षाद् द्रवतो दयालो ।कदा नु पङ्केरुहपादधूलि कणं तवाहं शिरसा स्पृशानि ॥ ३॥

sadā daridre dravataḥ svadāsān kṛpākaṭākṣād dravato dayālo |kadā nu paṅkeruhapādadhūli kaṇaṃ tavāhaṃ śirasā spṛśāni || 3||

निदर्श्य यन्नाथ निजं कटाक्षं विदेहपुर्यामखिला महेलाः ।विदेहतां त्वं गमयाञ्चकर्थ कदा गतः स्यां पथितस्य तूर्णम् ॥ ४॥

nidarśya yannātha nijaṃ kaṭākṣaṃ videhapuryāmakhilā mahelāḥ |videhatāṃ tvaṃ gamayāñcakartha kadā gataḥ syāṃ pathitasya tūrṇam || 4||

त्वद्भक्तिगङ्गालहरीसहस्त्रैः समुक्षितो नाथ कदा भवामि ॥त्रितापतापादयुतः परेश ! श्वसन्मुहुः स्वस्थतमस्तवाहम् ॥ ५॥

tvadbhaktigaṅgālaharīsahastraiḥ samukṣito nātha kadā bhavāmi ||tritāpatāpādayutaḥ pareśa ! śvasanmuhuḥ svasthatamastavāham || 5||

मुनीन्द्र वृन्दारकवृन्दवन्द्य प्रफुल्लपायो जपदद्वये ते ।जगद्वनेसम्भ्रमिजागरार्तं प्रभो जनं स्वापय निर्भरं माम् ॥ ६॥

munīndra vṛndārakavṛndavandya praphullapāyo japadadvaye te |jagadvanesambhramijāgarārtaṃ prabho janaṃ svāpaya nirbharaṃ mām || 6||

जागर्तु वीज्या यदि वीक्ष्य देव ! चयं त्वदीये हृदि मेंऽहसां तत् ।त्वमेव मां निर्दिश कान्दिशीको व्रजामि कस्याद्य पुरः शरण्य ॥ ७॥

jāgartu vījyā yadi vīkṣya deva ! cayaṃ tvadīye hṛdi meṃ'hasāṃ tat |tvameva māṃ nirdiśa kāndiśīko vrajāmi kasyādya puraḥ śaraṇya || 7||

दुरन्तदुष्प्रेक्ष्यमहास्त्रवाब्धिकल्लोलसंलोलितमानसोऽहम् ।अनाथसन्नाथ गतिं त्वदन्यां पश्यामि न क्वापि जगच्छरण्य ॥ ८॥

durantaduṣprekṣyamahāstravābdhikallolasaṃlolitamānaso'ham |anāthasannātha gatiṃ tvadanyāṃ paśyāmi na kvāpi jagaccharaṇya || 8||

निरन्तरावृद्धमहाज्ञतादुःक्षपाक्षिपां नाथ विधाय सद्यः ।प्रदेहि मे त्वं ह्यनपायिनीं स्वां प्रपत्तिमानन्दरसप्रपूर्णाम् ॥ ९॥

nirantarāvṛddhamahājñatāduḥkṣapākṣipāṃ nātha vidhāya sadyaḥ |pradehi me tvaṃ hyanapāyinīṃ svāṃ prapattimānandarasaprapūrṇām || 9||

तवात्र यत्पादपुनर्भवोत्था पुनाति लोकानखिलान् हि गङ्गा ।पुनर्भवः सैष पुनर्भवं मे धुनोतु नाथास्ति ममेति याञ्चा ॥ १०॥

tavātra yatpādapunarbhavotthā punāti lokānakhilān hi gaṅgā |punarbhavaḥ saiṣa punarbhavaṃ me dhunotu nāthāsti mameti yāñcā || 10||

यतः प्रवृत्ता विमलोदका धुनी दिवौकसां शीतलयत्यहर्निशम् ॥भवानलोत्तप्तजनुष्मती नवौषधीशशोभो नखरः पुनातु माम् ॥ ११॥

yataḥ pravṛttā vimalodakā dhunī divaukasāṃ śītalayatyaharniśam ||bhavānalottaptajanuṣmatī navauṣadhīśaśobho nakharaḥ punātu mām || 11||

तवाधिनाम प्रथते महौषधं जनस्ययस्यैव मनस्यहर्दिवम् ।न तत्समीपे रघुनाथ कर्हिचिद्विपत्पदाप्येति किमित्यतिक्रमः ॥ १२॥

tavādhināma prathate mahauṣadhaṃ janasyayasyaiva manasyahardivam |na tatsamīpe raghunātha karhicidvipatpadāpyeti kimityatikramaḥ || 12||

त्वमन्वाये तरणेः श्रियः पते ह्यसि प्रसिद्धस्तरणिर्जगत्त्रयेकथं तवाभ्यर्णमुपेत्य सम्प्रति प्रभो विषीदामि तमस्तमीचये ॥ १३॥

tvamanvāye taraṇeḥ śriyaḥ pate hyasi prasiddhastaraṇirjagattrayekathaṃ tavābhyarṇamupetya samprati prabho viṣīdāmi tamastamīcaye || 13||

भवार्णवे सम्पतितस्य भीषणे निराश्रयस्यास्य जनस्य तारण ।दयानिधे विद्रुत एधि साम्प्रतं भवाद्य सद्यस्तरणिर्दृढाऽव्यया ॥ १४॥

bhavārṇave sampatitasya bhīṣaṇe nirāśrayasyāsya janasya tāraṇa |dayānidhe vidruta edhi sāmprataṃ bhavādya sadyastaraṇirdṛḍhā'vyayā || 14||

मनश्च मे मत्त मतङ्गजोपमं भ्रमत्यजस्त्रं बहुधा शठे पथिजगन्नियन्तस्तव पादपङ्कजे वार्यो हि अम्भोजचरणे तरस्वि तत् ॥ १५॥

manaśca me matta mataṅgajopamaṃ bhramatyajastraṃ bahudhā śaṭhe pathijaganniyantastava pādapaṅkaje vāryo hi ambhojacaraṇe tarasvi tat || 15||

जपस्तपः कोपि विधीयतां जनैः परं जगन्नाथ मया तु निश्चितम् ।उदेतु चेन्नैव कृपा जनेषु ते त्रितापहानिर्मृगतृष्णिका परम् ॥ १६॥

japastapaḥ kopi vidhīyatāṃ janaiḥ paraṃ jagannātha mayā tu niścitam |udetu cennaiva kṛpā janeṣu te tritāpahānirmṛgatṛṣṇikā param || 16||

प्रपञ्च पञ्चानन एष तिष्ठति प्रपच्य दंष्ट्राविषमं मुखं निजम् ।अनन्तशक्ते त्वदन्ते कथञ्चन क्षमो च कोपीह विरक्षितुं परः ॥ १७॥

prapañca pañcānana eṣa tiṣṭhati prapacya daṃṣṭrāviṣamaṃ mukhaṃ nijam |anantaśakte tvadante kathañcana kṣamo ca kopīha virakṣituṃ paraḥ || 17||

कियच्चिरं मे परिदेवनं विभो न नेष्यसि श्रोत्रपथं दयानिधे ।अथायमप्यस्ति तु कापि केलिका हतोस्मि केलि प्रियदुःखितस्तदा ॥ १८॥

kiyacciraṃ me paridevanaṃ vibho na neṣyasi śrotrapathaṃ dayānidhe |athāyamapyasti tu kāpi kelikā hatosmi keli priyaduḥkhitastadā || 18||

यदि स्वयं त्वं गणयिष्यसि प्रभो सुसञ्चितान्मेऽपरिमेय दुर्गुणान्कथञ्चिदप्यत्र न पारयिष्यसि श्रमो वृथा ते भविता प्रियोत्तम ! ॥ १९॥

yadi svayaṃ tvaṃ gaṇayiṣyasi prabho susañcitānme'parimeya durguṇānkathañcidapyatra na pārayiṣyasi śramo vṛthā te bhavitā priyottama ! || 19||

विहाय सर्वं जगदेकवैभवं विचारचातुर्य्यचमूं च सन्त्यजन् ।अयं जनस्त्वच्चरणं प्रपन्नवान्विधे हि तद्यच्च विभातु ते शिवम् ॥ २०॥

vihāya sarvaṃ jagadekavaibhavaṃ vicāracāturyyacamūṃ ca santyajan |ayaṃ janastvaccaraṇaṃ prapannavānvidhe hi tadyacca vibhātu te śivam || 20||

वदामि सत्यं पुरुषोत्तमाहं सनाथयिष्यस्थ नो जनं स्वम् ।तदा प्रसिद्धा तव नाथता साऽवशाऽकृतार्था भविताऽफलाढ्या ॥ २१॥

vadāmi satyaṃ puruṣottamāhaṃ sanāthayiṣyastha no janaṃ svam |tadā prasiddhā tava nāthatā sā'vaśā'kṛtārthā bhavitā'phalāḍhyā || 21||

हे पुरुषोत्तम ! मै सत्य कहता हूँ यदि आप अपने जनको सनाथ न करेंगे तो आपकी प्रसिद्ध स्वामिता विवश होकर अकृतार्थ तथा निष्फल हो जावेगी ॥ २१॥

he puruṣottama ! mai satya kahatā hūm̐ yadi āpa apane janako sanātha na kareṃge to āpakī prasiddha svāmitā vivaśa hokara akṛtārtha tathā niṣphala ho jāvegī || 21||

न मादृशं चेत्पवितुं प्रवृत्तिस्तदा तु ते डिण्डिम एषकः कः ।जगत्समग्रस्य शिवाय नित्यं प्रयत्नवान् राघव इत्यनल्पः ॥ २२॥

na mādṛśaṃ cetpavituṃ pravṛttistadā tu te ḍiṇḍima eṣakaḥ kaḥ |jagatsamagrasya śivāya nityaṃ prayatnavān rāghava ityanalpaḥ || 22||

कथं परीक्ष्या त्वयि संस्थिता या जगत्पवित्री तव शक्तिरेषा ।न यावदस्मिन्नघिनि प्रयुक्ता कषे हि सा काञ्चन शुद्ध तेक्ष्या ॥ २३॥

kathaṃ parīkṣyā tvayi saṃsthitā yā jagatpavitrī tava śaktireṣā |na yāvadasminnaghini prayuktā kaṣe hi sā kāñcana śuddha tekṣyā || 23||

अघान्यनन्तानि महान्ति नाथ ! न चेन्मयि स्युः कथमित्थमार्तः ।स्थितस्तव द्वारि समश्रुनेत्रः प्रफुल्लराजीवलोचन स्याम् ॥ २४॥

aghānyanantāni mahānti nātha ! na cenmayi syuḥ kathamitthamārtaḥ |sthitastava dvāri samaśrunetraḥ praphullarājīvalocana syām || 24||

हे विकसितकमलसमान नेत्रवाले प्रभो ! यदि मुझमें बड़े बड़े अनन्त पाप न होते तो मैं इस प्रकार आर्त बनकर, रोता हुआ आपके द्वार पर क्यों खड़ा रहता ? ॥ २४॥

he vikasitakamalasamāna netravāle prabho ! yadi mujhameṃ baड़e baड़e ananta pāpa na hote to maiṃ isa prakāra ārta banakara, rotā huā āpake dvāra para kyoṃ khaड़ā rahatā ? || 24||

विश्वम्भरश्चेदसि वस्तुतस्त्वं विश्वानि पापानि मया कृतानि ।विस्मृत्य विश्वम्भर मां भरस्व स्वनामयाथार्थ्यमथो भरस्व ॥ २५॥

viśvambharaścedasi vastutastvaṃ viśvāni pāpāni mayā kṛtāni |vismṛtya viśvambhara māṃ bharasva svanāmayāthārthyamatho bharasva || 25||

त्वदीय सौन्दर्य महापयोधौ निमज्ज्य चात्मानमपास्य नाथ ! ।त्वयैक्यमेवं भजतः प्रभो मे कदा प्रयास्यन्ति शुभान्यहानि ॥ २६॥

tvadīya saundarya mahāpayodhau nimajjya cātmānamapāsya nātha ! |tvayaikyamevaṃ bhajataḥ prabho me kadā prayāsyanti śubhānyahāni || 26||

कदा तवैवाङ्घ्रिसरोजयुग्मे विलाप्य वृत्तीर्मनसोऽखिला मे ।जगच्च हित्वा जगदेक देव लयोत्सुखस्वासुधां स्वदिष्ये ॥ २७॥

kadā tavaivāṅghrisarojayugme vilāpya vṛttīrmanaso'khilā me |jagacca hitvā jagadeka deva layotsukhasvāsudhāṃ svadiṣye || 27||

महामुनीन्द्रैरपि दुर्लभं यद्भवत्पदाब्जस्खलितं कदा तत् ।समुत्सुको नाथ रजो नतेन प्रचुम्ब्य मूर्ध्ना सुकृती भवेयम् ॥ २८॥

mahāmunīndrairapi durlabhaṃ yadbhavatpadābjaskhalitaṃ kadā tat |samutsuko nātha rajo natena pracumbya mūrdhnā sukṛtī bhaveyam || 28||

गजेन्द्रमोक्षाय कृता त्वरा या प्रपन्नसन्तान तु तां निरीक्ष्य ।उपायहीनोऽतिशयेन दीनो जनः प्रभो त्वां ! शरणं प्रपन्नः ॥ २९॥

gajendramokṣāya kṛtā tvarā yā prapannasantāna tu tāṃ nirīkṣya |upāyahīno'tiśayena dīno janaḥ prabho tvāṃ ! śaraṇaṃ prapannaḥ || 29||

प्रत्यादिशद्वानुगृहाण वा मां जगन्निवासासि निरङ्कुशस्त्वम् ।तवैव शोभा भजतां सुवृद्धि यथा तथा नाथ कुरुष्व शीघ्रम् ॥ ३०॥

pratyādiśadvānugṛhāṇa vā māṃ jagannivāsāsi niraṅkuśastvam |tavaiva śobhā bhajatāṃ suvṛddhi yathā tathā nātha kuruṣva śīghram || 30||

हे जगन्निवास ! आप चाहे मेरा तिरस्कार करें चाहे मेरे ऊपर अनुग्रह करें ।आप स्वतन्त्र हैं ।आपकी ही शोभा जैसे बढ़े, हे नाथ ! शीघ्र वैसा करें ॥ ३०॥

he jagannivāsa ! āpa cāhe merā tiraskāra kareṃ cāhe mere ūpara anugraha kareṃ |āpa svatantra haiṃ |āpakī hī śobhā jaise baṛhe, he nātha ! śīghra vaisā kareṃ || 30||

इदं धनुश्चैष शरोऽसिरेष प्रपन्नरक्षाकरणाय नित्यम् ।त्वया विभो सन्ध्रियते सदैव मदुद्धृतौ को नु विलम्बहेतुः ? ॥

idaṃ dhanuścaiṣa śaro'sireṣa prapannarakṣākaraṇāya nityam |tvayā vibho sandhriyate sadaiva maduddhṛtau ko nu vilambahetuḥ ? ||

तवैव नामामृतसिन्धुबिन्दुं पिबन्नरो नैव निपीड्यतेऽत्र ।श्रुतं मयैतत्किमिति प्रभो तत्तवाश्रितो दुःखभरं प्रवीक्षे ॥ ३२॥

tavaiva nāmāmṛtasindhubinduṃ pibannaro naiva nipīḍyate'tra |śrutaṃ mayaitatkimiti prabho tattavāśrito duḥkhabharaṃ pravīkṣe || 32||

अये प्रभो चेच्छरणागतं मां निराश्रितो निस्स्वमुपायशून्यम् ।उपेक्षसे तर्हि जगत्रयेऽपि कथं परीवाद उदेतु नो ते ॥ ३३॥

aye prabho ceccharaṇāgataṃ māṃ nirāśrito nissvamupāyaśūnyam |upekṣase tarhi jagatraye'pi kathaṃ parīvāda udetu no te || 33||

त्वमेव वात्सल्यरसप्रपूर्णा कृपानिधे दीनजनस्य मेऽसि ।आनन्दभूमिर्जननी कथं त्वां विहाय गच्छानि निराकृतोऽपि ॥ ३४॥

tvameva vātsalyarasaprapūrṇā kṛpānidhe dīnajanasya me'si |ānandabhūmirjananī kathaṃ tvāṃ vihāya gacchāni nirākṛto'pi || 34||

प्रवाहयन्तं नयनाम्बुराशि कथं समुद्धर्तुमिमं जनं भोः ।उदेतु नाद्यावधि तावकीना मतिर्न वा स्यां विफलो ह्यदश्रुः ॥ ३५॥

pravāhayantaṃ nayanāmburāśi kathaṃ samuddhartumimaṃ janaṃ bhoḥ |udetu nādyāvadhi tāvakīnā matirna vā syāṃ viphalo hyadaśruḥ || 35||

जानामि नो नाथ जपं तपो वा समाधिमुद्रां न च भक्तिभावम् ।न धर्मतत्त्वं न च कर्मतत्त्वं त्वं हि भवाब्धेर्भव भव्यनौर्मे ॥ ३६॥

jānāmi no nātha japaṃ tapo vā samādhimudrāṃ na ca bhaktibhāvam |na dharmatattvaṃ na ca karmatattvaṃ tvaṃ hi bhavābdherbhava bhavyanaurme || 36||

व्रजन्ति केचित्तव धाम योगतस्तथा च भक्त्या व्यभिचारशून्यया ।अहं तु दीनो विदधामि राघव ! त्वदीयनामस्मरणाधिरोहणीम् ॥ ३७॥

vrajanti kecittava dhāma yogatastathā ca bhaktyā vyabhicāraśūnyayā |ahaṃ tu dīno vidadhāmi rāghava ! tvadīyanāmasmaraṇādhirohaṇīm || 37||

अथापि नो तारयितुं समीहसे जिघृक्षया कस्यचनापि वस्तुनः ।प्रसिद्धनिस्स्वो वितरामि किन्नु ते गृहाण तुच्छं हृदयं तदातरम् ॥ ३८॥

athāpi no tārayituṃ samīhase jighṛkṣayā kasyacanāpi vastunaḥ |prasiddhanissvo vitarāmi kinnu te gṛhāṇa tucchaṃ hṛdayaṃ tadātaram || 38||

स दैत्यसूनुर्वलतः कृशानोः सुरक्षितोभूद्दयया यया सा ।क्व चाधुनागाद् रघुवंशनाथ ! क्रमे ममाभाग्यहतस्य हन्त ? ॥ ३९॥

sa daityasūnurvalataḥ kṛśānoḥ surakṣitobhūddayayā yayā sā |kva cādhunāgād raghuvaṃśanātha ! krame mamābhāgyahatasya hanta ? || 39||

गुणैः पदं ते गुणिनो लभन्ते समर्चया वा तव राघवेन्द्र ।भवाब्धिबाधाप्रसिताः परं ते क्वमादृशा भाग्यहताः प्रयान्तु ॥ ४०॥

guṇaiḥ padaṃ te guṇino labhante samarcayā vā tava rāghavendra |bhavābdhibādhāprasitāḥ paraṃ te kvamādṛśā bhāgyahatāḥ prayāntu || 40||

अपार संसार विषाहिदंशसंमूर्छितस्य श्रयतो मृतिं वा ।श्रीरामनामाक्षरयुग्ममीड्यं मतः प्रशस्तो विषवैद्य एव ॥ ४१॥

apāra saṃsāra viṣāhidaṃśasaṃmūrchitasya śrayato mṛtiṃ vā |śrīrāmanāmākṣarayugmamīḍyaṃ mataḥ praśasto viṣavaidya eva || 41||

साकेतपुर्यां तव रामचन्द्र ! वरं कुरङ्गोऽथ खगो मृगो वा ।प्लक्षादिवृक्षोऽपि वरं परं नो त्वद्देशविश्लेषवतो नृपत्वम् ॥ ४२ ॥

sāketapuryāṃ tava rāmacandra ! varaṃ kuraṅgo'tha khago mṛgo vā |plakṣādivṛkṣo'pi varaṃ paraṃ no tvaddeśaviśleṣavato nṛpatvam || 42 ||

यदा यदा यत्र कृतानुसाराल्लभेय जन्मानि च यानि यानि ।तदा च तत्र त्वयि तेषु तेषु सन्तिष्ठतां भक्तिभरः सदा मे ॥ ४३॥

yadā yadā yatra kṛtānusārāllabheya janmāni ca yāni yāni |tadā ca tatra tvayi teṣu teṣu santiṣṭhatāṃ bhaktibharaḥ sadā me || 43||

न चास्ति किञ्चित्सुकृतं कृतं मे न भक्तिसेवा न च भक्तसेवा ।निसर्गजा नाथ ! कृपैव तेऽद्य ममावलम्बोऽस्ति न किञ्चिदन्यत् ॥ ४४॥

na cāsti kiñcitsukṛtaṃ kṛtaṃ me na bhaktisevā na ca bhaktasevā |nisargajā nātha ! kṛpaiva te'dya mamāvalambo'sti na kiñcidanyat || 44||

कदापि सोढं स्वजनस्य दुःखं त्वया न हे भक्तशिवप्रयत्न ! ।न वेद्मि किं कारणमद्य यन्मामुपेक्षसे दीनतमं तमोघ्न ! ॥ ४५॥

kadāpi soḍhaṃ svajanasya duḥkhaṃ tvayā na he bhaktaśivaprayatna ! |na vedmi kiṃ kāraṇamadya yanmāmupekṣase dīnatamaṃ tamoghna ! || 45||

परीक्षसे चेत्तु निवेदयामि यत् किं नाथ दासस्य परीक्षणं स्यात् ।प्रचण्डरोगार्दितमानसस्य तनौ क्षुरक्षेपणमीदृशं किम् ? ॥ ४६॥

parīkṣase cettu nivedayāmi yat kiṃ nātha dāsasya parīkṣaṇaṃ syāt |pracaṇḍarogārditamānasasya tanau kṣurakṣepaṇamīdṛśaṃ kim ? || 46||

माता पिता वा तनया विनेयास्तन्वन्ति साहाय्यमि मे न दुःखेएतच्छ्रुतं चाप्यनुभूतमेतत्परं तवौदास्यमतीव बाधते ॥ ४७॥

mātā pitā vā tanayā vineyāstanvanti sāhāyyami me na duḥkheetacchrutaṃ cāpyanubhūtametatparaṃ tavaudāsyamatīva bādhate || 47||

कुर्वन्तु कामं भवबन्धबद्धा प्रेमाधिवीक्ष्यैव गुणांश्च कांश्चित् ।किन्तु त्वदीये हृदये कथं मे महामहेशास्ति गुणेक्षणेच्छा ? ॥ ४८॥

kurvantu kāmaṃ bhavabandhabaddhā premādhivīkṣyaiva guṇāṃśca kāṃścit |kintu tvadīye hṛdaye kathaṃ me mahāmaheśāsti guṇekṣaṇecchā ? || 48||

वित्तं मतिर्भक्तिरुदारवृत्ते तिष्ठेन्मयि द्वारि तवाधिवासःसेव्येत किं नाथ मया सुखेन द्वारा तयैवास्य जनस्य मोक्षः ॥ ४९॥

vittaṃ matirbhaktirudāravṛtte tiṣṭhenmayi dvāri tavādhivāsaḥsevyeta kiṃ nātha mayā sukhena dvārā tayaivāsya janasya mokṣaḥ || 49||

यदि प्रभुत्वं रघुनाथ तेऽपि सन्तिष्ठते भक्तगुणानपेक्ष्य ।तदा कथं ते भवरोगखिन्नः समाश्रयेत्कोपि पदारविन्दम् ॥ ५०॥

yadi prabhutvaṃ raghunātha te'pi santiṣṭhate bhaktaguṇānapekṣya |tadā kathaṃ te bhavarogakhinnaḥ samāśrayetkopi padāravindam || 50||

विलोक्य केऽपीह पदारविन्दे समुल्लसन्तं तव पारिजातम् ।त्वामाश्रयन्ते परमेष दासो दयानिधे दीनतया प्रपन्नः ॥ ५१॥

vilokya ke'pīha padāravinde samullasantaṃ tava pārijātam |tvāmāśrayante parameṣa dāso dayānidhe dīnatayā prapannaḥ || 51||

श्रीस्वस्तिकं स्वस्तिकरं निरीक्ष्य त्वत्पादकञ्जे त्वयि भावपूर्णः ।लोभाच्च केचित् परमेष दासो दयानिधे दीनतया प्रपन्नः ॥ ५२॥

śrīsvastikaṃ svastikaraṃ nirīkṣya tvatpādakañje tvayi bhāvapūrṇaḥ |lobhācca kecit parameṣa dāso dayānidhe dīnatayā prapannaḥ || 52||

रमारमण ! श्रीकमलामभीप्सुः प्रपद्यते त्वामिह कोऽपि नाथ !अयं जनस्ते तु पदारविन्दरजोभिलाषापहृतस्तवाग्रे ॥ ५३॥

ramāramaṇa ! śrīkamalāmabhīpsuḥ prapadyate tvāmiha ko'pi nātha !ayaṃ janaste tu padāravindarajobhilāṣāpahṛtastavāgre || 53||

वृथैव तं कल्पतरुं बिभर्षि न कल्पसे कल्पयितुं महेश !यदि प्रपन्नस्य तवाघ्रियुग्मं तनोर्विनाशं भवसाध्वसस्य ॥ ५४॥

vṛthaiva taṃ kalpataruṃ bibharṣi na kalpase kalpayituṃ maheśa !yadi prapannasya tavāghriyugmaṃ tanorvināśaṃ bhavasādhvasasya || 54||

वर्धिष्णु पापोपनन्त जनस्य दुःखं निहन्तुं क्षमता न ते चेत् ।वृथा प्रयासाय दयानिधे किं द्वाभ्यां धृताभ्यां नु धनुः शराभ्याम् ॥ ५५॥

vardhiṣṇu pāpopananta janasya duḥkhaṃ nihantuṃ kṣamatā na te cet |vṛthā prayāsāya dayānidhe kiṃ dvābhyāṃ dhṛtābhyāṃ nu dhanuḥ śarābhyām || 55||

निरीक्ष्य हे दक्षिण ! दक्षिणे ते भुजे सुवक्रं धनुरेतदेवम् ।आशा विचाय्यैव न मुञ्चतीमं जनं पतेदत्र कदापि दृष्टिः ॥ ५६॥

nirīkṣya he dakṣiṇa ! dakṣiṇe te bhuje suvakraṃ dhanuretadevam |āśā vicāyyaiva na muñcatīmaṃ janaṃ patedatra kadāpi dṛṣṭiḥ || 56||

तव प्रफुल्लामलपङ्कजाधिरसप्रपानभ्रमरं मनो भें ।श्रियः पते त्वं सततं कुरुष्व नातोऽन्यथास्ते मम काचिदिच्छा ॥ ५७॥

tava praphullāmalapaṅkajādhirasaprapānabhramaraṃ mano bheṃ |śriyaḥ pate tvaṃ satataṃ kuruṣva nāto'nyathāste mama kācidicchā || 57||

प्राज्यं सुराज्यं न च कामयेऽहं स्वराज्यमप्याकलये तृणानि ।त्वत्पादपाथोजरजः कणाय स्पृहा मनस्यघ मम स्फुरन्तु ॥ ५८॥

prājyaṃ surājyaṃ na ca kāmaye'haṃ svarājyamapyākalaye tṛṇāni |tvatpādapāthojarajaḥ kaṇāya spṛhā manasyagha mama sphurantu || 58||

जगत्पतेऽहं जगदापदाभिर्दुरन्तदुर्बन्धनबद्धचेताःकदा विभुक्तो नु विपद्वियुक्तस्त्वत्पादसान्निध्यमजस्त्रमीशे ॥ ५९॥

jagatpate'haṃ jagadāpadābhirdurantadurbandhanabaddhacetāḥkadā vibhukto nu vipadviyuktastvatpādasānnidhyamajastramīśe || 59||

वृथा कथा मास्तु तवाननाब्ज विनिःसृता याऽभयदा जनेभ्यः ॥अतो दुरन्ताय जनाय मह्यं प्रसाददृष्टिं वितराशु नाथ ! ॥ ६०॥

vṛthā kathā māstu tavānanābja viniḥsṛtā yā'bhayadā janebhyaḥ ||ato durantāya janāya mahyaṃ prasādadṛṣṭiṃ vitarāśu nātha ! || 60||

न मादृशं चेद्विविधाघपुञ्ज निकुञ्जमध्ये विहरन्तमज्ञम् ।करोषि पूतं रघुनन्दनाशु किं पावनत्वं तव पापिनां भोः ॥ ६१॥

na mādṛśaṃ cedvividhāghapuñja nikuñjamadhye viharantamajñam |karoṣi pūtaṃ raghunandanāśu kiṃ pāvanatvaṃ tava pāpināṃ bhoḥ || 61||

जाग्रञ्जजगज्जालमहेन्द्रजाल विभ्रान्तबुद्धि रघुवंशनाथ ।करे गृहाणाशु दयां विधाय समुद्धर प्रापय धाम नैजम् ॥ ६२॥

jāgrañjajagajjālamahendrajāla vibhrāntabuddhi raghuvaṃśanātha |kare gṛhāṇāśu dayāṃ vidhāya samuddhara prāpaya dhāma naijam || 62||

त्वत्पादकञ्ज प्रसृताधिरस्यरसं पिबन्तं तु मनोद्विरेफम् ।महामहोमोहमतङ्गजोऽयं प्रपीडयन्नाथ निवारणीयः ॥ ६३॥

tvatpādakañja prasṛtādhirasyarasaṃ pibantaṃ tu manodvirepham |mahāmahomohamataṅgajo'yaṃ prapīḍayannātha nivāraṇīyaḥ || 63||

तवाप्तिमार्गे व्रजतो जनस्य तवैव माया परिपन्थितायाः ।पदं समेत्य भ्रमयत्यजस्त्रं जनं ततस्तां कुरु नाथ दूरम् ॥ ६४॥

tavāptimārge vrajato janasya tavaiva māyā paripanthitāyāḥ |padaṃ sametya bhramayatyajastraṃ janaṃ tatastāṃ kuru nātha dūram || 64||

न मोहमाप्तोऽसि कदापि तस्मात्तज्जन्यमीशेषदपीह दुःखम् ।न वेत्सि, यो यन्न च वेत्ति तस्य कथं महत्त्वं स बुधोषि वेत्तु ॥ ६५॥

na mohamāpto'si kadāpi tasmāttajjanyamīśeṣadapīha duḥkham |na vetsi, yo yanna ca vetti tasya kathaṃ mahattvaṃ sa budhoṣi vettu || 65||

जगत्पितृत्वं तव देवदेव जगत्प्रसिद्धं जगतां महेश !संपालनादेव ततः पृथक्त्वं पृथक्करिष्यत्यशं ततस्त्वाम् ॥ ६६॥

jagatpitṛtvaṃ tava devadeva jagatprasiddhaṃ jagatāṃ maheśa !saṃpālanādeva tataḥ pṛthaktvaṃ pṛthakkariṣyatyaśaṃ tatastvām || 66||

भवोद्भवोद्भीतिभरप्ररूढ प्रचण्डचण्डांशुमयूखतप्तः ।त्वत्पाद सत्पादपमाश्रितोस्मि कथं न रक्ष्यस्तव तज्जनोऽयम् ॥ ६७॥

bhavodbhavodbhītibharaprarūḍha pracaṇḍacaṇḍāṃśumayūkhataptaḥ |tvatpāda satpādapamāśritosmi kathaṃ na rakṣyastava tajjano'yam || 67||

आध्यायतस्त्वां परिहाय सर्वमुपेक्षितस्यापि न मेऽस्ति ज्ञानिः ।त्वमेव सर्वेषु जनेषु तावद्धास्यास्पदं संव्रजितासि नूनम् ॥ ६८॥

ādhyāyatastvāṃ parihāya sarvamupekṣitasyāpi na me'sti jñāniḥ |tvameva sarveṣu janeṣu tāvaddhāsyāspadaṃ saṃvrajitāsi nūnam || 68||

गुणानुपश्रुत्य तवान्तिकं मे समागतस्याथ निवर्तितस्य ।गतिर्भवेत् का नु परं त्वमास्यं कथं प्रभो दर्शयितासि भूषु ॥ ६९॥

guṇānupaśrutya tavāntikaṃ me samāgatasyātha nivartitasya |gatirbhavet kā nu paraṃ tvamāsyaṃ kathaṃ prabho darśayitāsi bhūṣu || 69||

परं कठोरं हृदयं स्वभक्तं रघूत्तमस्यास्ति निराकरिष्णोः ।एवं परीवाद विवर्णजालं ततः कथं रोत्स्यसि विश्वनाथ ॥ ७०॥

paraṃ kaṭhoraṃ hṛdayaṃ svabhaktaṃ raghūttamasyāsti nirākariṣṇoḥ |evaṃ parīvāda vivarṇajālaṃ tataḥ kathaṃ rotsyasi viśvanātha || 70||

सकृत्प्रपन्नाय जनाय नित्यं ददाम्यभीति नितरामितीश ।वदन्तमारभ्य न पालनत्वाद् वचश्च्युतं त्वां वद विश्वसेत् कः ॥ ७१ ॥

sakṛtprapannāya janāya nityaṃ dadāmyabhīti nitarāmitīśa |vadantamārabhya na pālanatvād vacaścyutaṃ tvāṃ vada viśvaset kaḥ || 71 ||

यमं वशीकृत्य पदारविन्दं स्थितं सदा संस्मरतश्च पुंसः ।का नाम लोकेश्वर तावकस्य प्रोदेतु भीतिस्तु परेतमर्तुः ॥ ७२॥

yamaṃ vaśīkṛtya padāravindaṃ sthitaṃ sadā saṃsmarataśca puṃsaḥ |kā nāma lokeśvara tāvakasya prodetu bhītistu paretamartuḥ || 72||

निरङ्कुशं मे विचरन्म नःत्वं दयानिधे पादसरोजमध्ये ।स्थितं गृहीत्वाङ्कुशमद्य सद्यो हिताय मे नाथ वशीकुरुष्व ॥ ७३॥

niraṅkuśaṃ me vicaranma naḥtvaṃ dayānidhe pādasarojamadhye |sthitaṃ gṛhītvāṅkuśamadya sadyo hitāya me nātha vaśīkuruṣva || 73||

त्वत्पादपाथोजरथस्थितं तं वाञ्छत्यदः सङ्क्रमितुं मनो मे ।अश्वं ततो व्युत्क्रमणं विधातः पदेन ते ताडय दीनबन्धो ! ॥ ७४॥

tvatpādapāthojarathasthitaṃ taṃ vāñchatyadaḥ saṅkramituṃ mano me |aśvaṃ tato vyutkramaṇaṃ vidhātaḥ padena te tāḍaya dīnabandho ! || 74||

नागं प्रभो सन्दिश पादकञ्जस्थितं मनोमारुतमद्य मेऽसौ ।पिबत्वजस्त्रं च ततो विमुक्तः सुखं प्रयाणं पथि ते करोमि ॥ ७५॥

nāgaṃ prabho sandiśa pādakañjasthitaṃ manomārutamadya me'sau |pibatvajastraṃ ca tato vimuktaḥ sukhaṃ prayāṇaṃ pathi te karomi || 75||

त्वत्पादकञ्जं न नरः स्पृशेच्चेत् संस्थापितः किं चरणे नरोऽसौ ।त्वं चेत्करिष्यस्यथ पक्षपातं न्यायः क्व नेयो भगवंस्त्वयाऽसौ ॥ ७६॥

tvatpādakañjaṃ na naraḥ spṛśeccet saṃsthāpitaḥ kiṃ caraṇe naro'sau |tvaṃ cetkariṣyasyatha pakṣapātaṃ nyāyaḥ kva neyo bhagavaṃstvayā'sau || 76||

षडेव मे वैरिण उल्लसन्ति लसन्ति ते नाथ पदेऽष्ट कोणाः ।प्रत्येकमेकैकमभिक्षिपेथाः शिवं मम स्यात् तव कोणपूर्तिः ॥ ७७॥

ṣaḍeva me vairiṇa ullasanti lasanti te nātha pade'ṣṭa koṇāḥ |pratyekamekaikamabhikṣipethāḥ śivaṃ mama syāt tava koṇapūrtiḥ || 77||

हलं तवाङ्घ्रिस्थमये महेश कृषत्वघक्षेत्रमवोप्य नाथ ।नेत्राश्रुवाभिस्तव भक्तिबीजं सिञ्चामि मोक्षाख्यफलं युदेतु ॥ ७८॥

halaṃ tavāṅghristhamaye maheśa kṛṣatvaghakṣetramavopya nātha |netrāśruvābhistava bhaktibījaṃ siñcāmi mokṣākhyaphalaṃ yudetu || 78||

संसारसंसारजलप्रवाहे पतन्निमज्जामि रघुप्रवीर ।पदस्थितेन स्वशरेण तं त्वं विशोष्य पापापह पाहि दासम् ॥ ७९॥

saṃsārasaṃsārajalapravāhe patannimajjāmi raghupravīra |padasthitena svaśareṇa taṃ tvaṃ viśoṣya pāpāpaha pāhi dāsam || 79||

न कामयेऽहं मणिमण्डपं ते निवासहेतो रघुवंशवीर ।तत्केवलं त्वच्चरणारविन्दं प्रकामये सञ्चलदुत्पताकम् ॥ ८०॥

na kāmaye'haṃ maṇimaṇḍapaṃ te nivāsaheto raghuvaṃśavīra |tatkevalaṃ tvaccaraṇāravindaṃ prakāmaye sañcaladutpatākam || 80||

यदा यदा धावति नाथ तेऽयं दासस्त्वदर्थं तु कलिस्तदेमम् ।रुणद्धि रुन्ध्यद्य मुसल्यमेनमयोग्रतस्त्वच्चरणस्थितेन ॥ ८१॥

yadā yadā dhāvati nātha te'yaṃ dāsastvadarthaṃ tu kalistademam |ruṇaddhi rundhyadya musalyamenamayogratastvaccaraṇasthitena || 81||

त्वत्पादकञ्जस्थितमेतदब्जं निरीक्ष्य लोलं स्पृहयालु जातम् ।मनो मदीयं रघुनाथ ! तत्त्वं रन्तुं तदाज्ञापय दीर्घकालम् ॥ ८२॥

tvatpādakañjasthitametadabjaṃ nirīkṣya lolaṃ spṛhayālu jātam |mano madīyaṃ raghunātha ! tattvaṃ rantuṃ tadājñāpaya dīrghakālam || 82||

कार्पण्यमित्थं वहसे किमघ लोकोत्पवित्रीं सरयूं पदे स्वे ।संस्थाप्य नालोकयसे च पादं कथं जनेष्वास्त इयान् प्रकोपः ? ॥ ८३॥

kārpaṇyamitthaṃ vahase kimagha lokotpavitrīṃ sarayūṃ pade sve |saṃsthāpya nālokayase ca pādaṃ kathaṃ janeṣvāsta iyān prakopaḥ ? || 83||

वक्रो वसत्यत्र विधू रमेश ! वामे पदे तस्य च साहचर्य्यात् ।वक्रत्वमेतत्तव तत्स्वभावे सङ्क्रान्तमेतद्यदि तर्हि चित्रम् ॥ ८४॥

vakro vasatyatra vidhū rameśa ! vāme pade tasya ca sāhacaryyāt |vakratvametattava tatsvabhāve saṅkrāntametadyadi tarhi citram || 84||

सर्वसहा पादमुपास्य देव ! वसुन्धरा तिष्टति तावतापि ।सर्वसहत्वं सहसे न चेत्त्वं हतास्तदा मादृश एव नाथ ॥ ८५॥

sarvasahā pādamupāsya deva ! vasundharā tiṣṭati tāvatāpi |sarvasahatvaṃ sahase na cettvaṃ hatāstadā mādṛśa eva nātha || 85||

वीणे प्रवीणासि निरञ्जनस्य पादे स्थिता रञ्जयितुं जनानाम् ।मनांसि तत्किन्त्वमपीह मेऽद्य मनः प्रसादाय न यत्नशीला ॥ ८६॥

vīṇe pravīṇāsi nirañjanasya pāde sthitā rañjayituṃ janānām |manāṃsi tatkintvamapīha me'dya manaḥ prasādāya na yatnaśīlā || 86||

क्रोधश्च कामश्च मदश्च लोभो मोहश्च मात्सर्यमये प्रभोऽद्य ।स्थिताः समादाय चमूं रणाय कुर्यां च किन्नाथ गदान्विताङ्घ्रे ॥ ८७॥

krodhaśca kāmaśca madaśca lobho mohaśca mātsaryamaye prabho'dya |sthitāḥ samādāya camūṃ raṇāya kuryāṃ ca kinnātha gadānvitāṅghre || 87||

संसारहालाहलमद्य पीत्वा म्रिये जगन्नाथ न पासि चेत्त्वम् ।किं स्यात् त्वदीयाङ्घ्रिसरोजगेनामृतेन चेत्ते स्वजना मृताः स्यु ? ॥ ८८॥

saṃsārahālāhalamadya pītvā mriye jagannātha na pāsi cettvam |kiṃ syāt tvadīyāṅghrisarojagenāmṛtena cette svajanā mṛtāḥ syu ? || 88||

वंशीविभूषामहिताब्जपाद मदृष्टिघण्टापथमेत्य राम !विहारमाहारय तेन नित्यं सुखं दृशोर्मेऽतिसुखं तवापि ॥ ८९॥

vaṃśīvibhūṣāmahitābjapāda madṛṣṭighaṇṭāpathametya rāma !vihāramāhāraya tena nityaṃ sukhaṃ dṛśorme'tisukhaṃ tavāpi || 89||

अहो मया यानि कृतान्यघानि न तानि सम्मान्ति मयि प्रभोऽद्य ।संस्थापनार्थं मम नाथ तेषां घटं पदस्थं कृपया प्रदेहि ॥ ९०॥

aho mayā yāni kṛtānyaghāni na tāni sammānti mayi prabho'dya |saṃsthāpanārthaṃ mama nātha teṣāṃ ghaṭaṃ padasthaṃ kṛpayā pradehi || 90||

अथापि सन्धेक्षि न तान्यघानि मास्यन्ति तत्रेति तदा दयातः ।कुण्डं प्रदेहि स्वपदाब्जसंस्थं होष्यामि तत्रैव समानि तानि ॥ ११॥

athāpi sandhekṣi na tānyaghāni māsyanti tatreti tadā dayātaḥ |kuṇḍaṃ pradehi svapadābjasaṃsthaṃ hoṣyāmi tatraiva samāni tāni || 11||

त्वत्पादमूलं समुपेत्य नाथ ! सीदामि चेदादिश दीनबन्धो ! ।व्रजानि कुत्राशरणः शरण्य ! कियद्विषीदामि विषण्णचेताः ॥ ९२॥

tvatpādamūlaṃ samupetya nātha ! sīdāmi cedādiśa dīnabandho ! |vrajāni kutrāśaraṇaḥ śaraṇya ! kiyadviṣīdāmi viṣaṇṇacetāḥ || 92||

कृपां कृपानाथ तथा विधेहि क्षणार्धमप्यस्तु मनो यथा मे ।न त्वत्पदाब्जस्मरणं विना न त्वदीयनामस्मरणं विना वा ॥ ९३॥

kṛpāṃ kṛpānātha tathā vidhehi kṣaṇārdhamapyastu mano yathā me |na tvatpadābjasmaraṇaṃ vinā na tvadīyanāmasmaraṇaṃ vinā vā || 93||

विलोक्य दोष्णोर्बहु निष्ठुरत्वं तावाशु मुक्त्वा रघुवीरपादौ !प्रपन्नरक्षापरिबद्धबुद्धी युवां श्रये रक्षतमाशु दासम् ॥ ९४॥

vilokya doṣṇorbahu niṣṭhuratvaṃ tāvāśu muktvā raghuvīrapādau !prapannarakṣāparibaddhabuddhī yuvāṃ śraye rakṣatamāśu dāsam || 94||

हे राम ! बाहू मम रक्षणार्थमुत्थापयेर्वा न च वा परन्तु ।चरणाम्भोजस्यरजः प्रदाने श्रमोऽस्मि को नाम कृपानिधान ॥ ९५॥

he rāma ! bāhū mama rakṣaṇārthamutthāpayervā na ca vā parantu |caraṇāmbhojasyarajaḥ pradāne śramo'smi ko nāma kṛpānidhāna || 95||

त्वं दीनबन्धुस्त्वयमस्ति दीनः कृपापरस्त्वं दयनीय एषः ।त्वं रक्षकश्चैष तवास्ति रक्ष्यः कस्तद्विलम्बे जगदीश ! हेतुः ॥

tvaṃ dīnabandhustvayamasti dīnaḥ kṛpāparastvaṃ dayanīya eṣaḥ |tvaṃ rakṣakaścaiṣa tavāsti rakṣyaḥ kastadvilambe jagadīśa ! hetuḥ ||

हे रामहस्तौ शृणुतं वचो मे युवां तु धत्थः सशरं हि चापम् ।पादौ तु लक्ष्मीमथ पारिजातं सुदर्शनं शेषशराम्बरं च ॥ ९७॥

he rāmahastau śṛṇutaṃ vaco me yuvāṃ tu dhatthaḥ saśaraṃ hi cāpam |pādau tu lakṣmīmatha pārijātaṃ sudarśanaṃ śeṣaśarāmbaraṃ ca || 97||

ततोऽभिमानी युवयोः सुबाहू नित्यं च वामेव शिवाय भूयात् ।प्रयोजनं मे तु परं पदाभ्यां कदाप्यपेक्ष्यो न भवामि ताभ्याम् ॥ ९८॥

tato'bhimānī yuvayoḥ subāhū nityaṃ ca vāmeva śivāya bhūyāt |prayojanaṃ me tu paraṃ padābhyāṃ kadāpyapekṣyo na bhavāmi tābhyām || 98||

कृतो वहेथे नु वृथाभिमानं कदापि कञ्चिन्न तारयित्वा ।अनन्तपारानधमान् क्षणेन मौनं समुद्धार्य पदो जयेताम् ॥ ९९॥

kṛto vahethe nu vṛthābhimānaṃ kadāpi kañcinna tārayitvā |anantapārānadhamān kṣaṇena maunaṃ samuddhārya pado jayetām || 99||

भक्तीरुपालम्भगिरो निशम्य क्षणं विहस्यैव भयानुवृत्तिम् ।अपाहरञ्च्छ्रीहरिरेष हस्तसमुद्रया सञ्चयतादजस्त्रम् ॥ १००॥

bhaktīrupālambhagiro niśamya kṣaṇaṃ vihasyaiva bhayānuvṛttim |apāharañcchrīharireṣa hastasamudrayā sañcayatādajastram || 100||

स्तोत्रं पवित्रं रघुपुङ्गवस्य प्रेम्णाऽसकृद्वापि सकृत्पठेद्यःसद्धाम धामाधिगतः स तस्य पुनर्न संसारपथं प्रयाति ॥ १०१॥

stotraṃ pavitraṃ raghupuṅgavasya premṇā'sakṛdvāpi sakṛtpaṭhedyaḥsaddhāma dhāmādhigataḥ sa tasya punarna saṃsārapathaṃ prayāti || 101||

॥ इति श्री परमहंसपरिव्राजक जगदगुरु रामानन्दाचार्यैः स्वामि श्रीभगवदाचार्य महाराजैः १९८४ तमे विक्रमसम्वत्सरे प्रणीतः प्रपन्नकल्पद्रुमः समाप्तः ॥

|| iti śrī paramahaṃsaparivrājaka jagadaguru rāmānandācāryaiḥ svāmi śrībhagavadācārya mahārājaiḥ 1984 tame vikramasamvatsare praṇītaḥ prapannakalpadrumaḥ samāptaḥ ||