सूर्योपनिषत् सूर्याथर्वशीर्षम् च Surya Upanishad

अथर्ववेदीय सामान्योपनिषत् ।

atharvavedīya sāmānyopaniṣat |

सूदितस्वातिरिक्तारिसूरिनन्दात्मभावितम् ।सूर्यनारायणाकारं नौमि चित्सूर्यवैभवम् ॥

sūditasvātiriktārisūrinandātmabhāvitam |sūryanārāyaṇākāraṃ naumi citsūryavaibhavam ||

ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः ।भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devāḥ |bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ |svasti na indro vṛddhaśravāḥ | svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ | svasti no bṛhaspatirdadhātu ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

हरिः ॐ अथ सूर्याथर्वाङ्गिरसं व्याख्यास्यामः ।ब्रह्मा ऋषिः । गायत्री छन्दः । आदित्यो देवता ।हंसः सोऽहमग्निनारायणयुक्तं बीजम् । हृल्लेखा शक्तिः ।वियदादिसर्गसंयुक्तं कीलकम् ।चतुर्विधपुरुषार्थसिद्ध्यर्थे विनियोगः ।षट्स्वरारूढेन बीजेन षडङ्गं रक्ताम्बुजसंस्थितम् ।सप्ताश्वरथिनं हिरण्यवर्णं चतुर्भुजंपद्मद्वयाभयवरदहस्तं कालचक्रप्रणेतारंश्रीसूर्यनारायणं य एवं वेद स वै ब्राह्मणः ।ॐ भूर्भुवःसुवः । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्यधीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ।सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च । सूर्याद्वै खल्विमानिभूतानि जायन्ते ।सूर्याद्यज्ञः पर्जन्योऽन्नमात्मा नमस्ते आदित्य ।त्वमेव प्रत्यक्षं कर्मकर्तासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।त्वमेव प्रत्यक्षं विष्णुरसि ।त्वमेव प्रत्यक्षं रुद्रोऽसि । त्वमेव प्रत्यक्षमृगसि ।त्वमेव प्रत्यक्षं यजुरसि ।त्वमेव प्रत्यक्षं सामासि । त्वमेव प्रत्यक्षमथर्वासि ।त्वमेव सर्वं छन्दोऽसि ।आदित्याद्वायुर्जायते । आदित्याद्भूमिर्जायते । आदित्यादापोजायन्ते । आदित्याज्ज्योतिर्जायते ।आदित्याद्व्योम दिशो जायन्ते । आदित्याद्देवा जायन्ते ।आदित्याद्वेदा जायन्ते ।आदित्यो वा एष एतन्मण्डलं तपति । असावादित्यो ब्रह्म ।आदित्योऽन्तःकरणमनोबुद्धिचित्ताहङ्काराः । आदित्यो वैव्यानः समानोदानोऽपानः प्राणः ।आदित्यो वै श्रोत्रत्वक्चक्षूरसनघ्राणाः । आदित्यो वैवाक्पाणिपादपायूपस्थाः ।आदित्यो वै शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः । आदित्यो वैवचनादानागमनविसर्गानन्दाः ।आनन्दमयो ज्ञानमयो विज्ञानानमय आदित्यः । नमो मित्राय (विज्ञानघन)भानवे मृत्योर्मा पाहि ।भ्राजिष्णवे विश्वहेतवे नमः । सूर्याद्भवन्ति भूतानिसूर्येण पालितानि तु ।सूर्ये लयं प्राप्नुवन्ति यः सूर्यः सोऽहमेव च । चक्षुर्नोदेवः सविता चक्षुर्न उत पर्वतः ।चक्षुर्धाता दधातु नः । आदित्याय विद्महे सहस्रकिरणायधीमहि । तन्नः सूर्यः प्रचोदयात् ।सविता पश्चात्तात्सवितापुरस्तात्सवितोत्तरात्तात्सविताधरात्तात् ।सविता नः सुवतु सर्वतातिं सविता नो रासतां दीर्घमायुः ।ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म । घृणिरिति द्वे अक्षरे । सूर्यइत्यक्षरद्वयम् । आदित्य इति त्रीण्यक्षराणि ।एतस्यैव सूर्यस्याष्टाक्षरो मनुः । यः सदाहरहर्जपति सवै ब्राह्मणो भवति स वै ब्राह्मणो भवति ।सूर्याभिमुखो जप्त्वा महाव्याधिभयात्प्रमुच्यते ।अलक्ष्मीर्नश्यति । अभक्ष्यभक्षणात्पूतो भवति ।अगम्यागमनात्पूतो भवति । पतितसम्भाषणात्पूतो भवति ।असत्सम्भाषणात्पूतो भवति ।मध्याह्ने सूराभिमुखः पठेत् ।सद्योत्पन्नपञ्चमहापातकात्प्रमुच्यते ।सैषां सावित्रीं विद्यां न किञ्चिदपि नकस्मैचित्प्रशंसयेत् ।य एतां महाभागः प्रातः पठति स भाग्यवाञ्जायते ।पशून्विन्दति । वेदार्थं लभते ।त्रिकालमेतज्जप्त्वा क्रतुशतफलमवाप्नोति । यो हस्तादित्येजपति स महामृत्युं तरति य एवं वेद ॥इत्युपनिषत् ॥हरिः ॐ ॥ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः ।भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

hariḥ oṃ atha sūryātharvāṅgirasaṃ vyākhyāsyāmaḥ |brahmā ṛṣiḥ | gāyatrī chandaḥ | ādityo devatā |haṃsaḥ so'hamagninārāyaṇayuktaṃ bījam | hṛllekhā śaktiḥ |viyadādisargasaṃyuktaṃ kīlakam |caturvidhapuruṣārthasiddhyarthe viniyogaḥ |ṣaṭsvarārūḍhena bījena ṣaḍaṅgaṃ raktāmbujasaṃsthitam |saptāśvarathinaṃ hiraṇyavarṇaṃ caturbhujaṃpadmadvayābhayavaradahastaṃ kālacakrapraṇetāraṃśrīsūryanārāyaṇaṃ ya evaṃ veda sa vai brāhmaṇaḥ |oṃ bhūrbhuvaḥsuvaḥ | oṃ tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasyadhīmahi | dhiyo yo naḥ pracodayāt |sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca | sūryādvai khalvimānibhūtāni jāyante |sūryādyajñaḥ parjanyo'nnamātmā namaste āditya |tvameva pratyakṣaṃ karmakartāsi | tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi |tvameva pratyakṣaṃ viṣṇurasi |tvameva pratyakṣaṃ rudro'si | tvameva pratyakṣamṛgasi |tvameva pratyakṣaṃ yajurasi |tvameva pratyakṣaṃ sāmāsi | tvameva pratyakṣamatharvāsi |tvameva sarvaṃ chando'si |ādityādvāyurjāyate | ādityādbhūmirjāyate | ādityādāpojāyante | ādityājjyotirjāyate |ādityādvyoma diśo jāyante | ādityāddevā jāyante |ādityādvedā jāyante |ādityo vā eṣa etanmaṇḍalaṃ tapati | asāvādityo brahma |ādityo'ntaḥkaraṇamanobuddhicittāhaṅkārāḥ | ādityo vaivyānaḥ samānodāno'pānaḥ prāṇaḥ |ādityo vai śrotratvakcakṣūrasanaghrāṇāḥ | ādityo vaivākpāṇipādapāyūpasthāḥ |ādityo vai śabdasparśarūparasagandhāḥ | ādityo vaivacanādānāgamanavisargānandāḥ |ānandamayo jñānamayo vijñānānamaya ādityaḥ | namo mitrāya (vijñānaghana)bhānave mṛtyormā pāhi |bhrājiṣṇave viśvahetave namaḥ | sūryādbhavanti bhūtānisūryeṇa pālitāni tu |sūrye layaṃ prāpnuvanti yaḥ sūryaḥ so'hameva ca | cakṣurnodevaḥ savitā cakṣurna uta parvataḥ |cakṣurdhātā dadhātu naḥ | ādityāya vidmahe sahasrakiraṇāyadhīmahi | tannaḥ sūryaḥ pracodayāt |savitā paścāttātsavitāpurastātsavitottarāttātsavitādharāttāt |savitā naḥ suvatu sarvatātiṃ savitā no rāsatāṃ dīrghamāyuḥ |omityekākṣaraṃ brahma | ghṛṇiriti dve akṣare | sūryaityakṣaradvayam | āditya iti trīṇyakṣarāṇi |etasyaiva sūryasyāṣṭākṣaro manuḥ | yaḥ sadāharaharjapati savai brāhmaṇo bhavati sa vai brāhmaṇo bhavati |sūryābhimukho japtvā mahāvyādhibhayātpramucyate |alakṣmīrnaśyati | abhakṣyabhakṣaṇātpūto bhavati |agamyāgamanātpūto bhavati | patitasambhāṣaṇātpūto bhavati |asatsambhāṣaṇātpūto bhavati |madhyāhne sūrābhimukhaḥ paṭhet |sadyotpannapañcamahāpātakātpramucyate |saiṣāṃ sāvitrīṃ vidyāṃ na kiñcidapi nakasmaicitpraśaṃsayet |ya etāṃ mahābhāgaḥ prātaḥ paṭhati sa bhāgyavāñjāyate |paśūnvindati | vedārthaṃ labhate |trikālametajjaptvā kratuśataphalamavāpnoti | yo hastādityejapati sa mahāmṛtyuṃ tarati ya evaṃ veda ||ityupaniṣat ||hariḥ oṃ ||oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devāḥ |bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ |svasti na indro vṛddhaśravāḥ | svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ | svasti no bṛhaspatirdadhātu ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

इति सूर्योपनिषत्समाप्ता ॥

iti sūryopaniṣatsamāptā ||