पुरुषोत्तममाहात्म्यम् Shripurushottamamahatmyam

(ब्रह्मवैवर्तपुराणाततः)श्रीकृष्ण उवाच(शृणु राधे प्रवक्ष्यामि ज्ञानमाध्यात्मिकं परम् ।यच्छ्रुत्वा हालिको मूर्खः सद्यो भवति पण्डितः ॥ ८२ ॥

(brahmavaivartapurāṇātataḥ)śrīkṛṣṇa uvāca(śṛṇu rādhe pravakṣyāmi jñānamādhyātmikaṃ param |yacchrutvā hāliko mūrkhaḥ sadyo bhavati paṇḍitaḥ || 82 ||

जात्याऽहं जगतां स्वामी किं रुक्मिण्यादियोषिताम् ।कार्यकारणरूपोऽहं व्यक्तो राधे पृथक् पृथक् ॥ ८३॥

jātyā'haṃ jagatāṃ svāmī kiṃ rukmiṇyādiyoṣitām |kāryakāraṇarūpo'haṃ vyakto rādhe pṛthak pṛthak || 83||

एकात्माऽहं च विश्वेषां जात्या ज्योतिर्मयः स्वयम् ।सर्वप्राणिषु व्यक्त्या चाप्याब्रह्मादितृणादिषु ॥ ८४॥

ekātmā'haṃ ca viśveṣāṃ jātyā jyotirmayaḥ svayam |sarvaprāṇiṣu vyaktyā cāpyābrahmāditṛṇādiṣu || 84||

एकस्मिंश्च भुक्तवति न तुष्टोऽन्यो जनस्तथा ।मय्यात्मनि गतेऽप्येको मृतोऽप्यन्यः सुजीवति ॥ ८५ ॥)

ekasmiṃśca bhuktavati na tuṣṭo'nyo janastathā |mayyātmani gate'pyeko mṛto'pyanyaḥ sujīvati || 85 ||)

जात्याऽहं कृष्णरूपश्च परिपूर्णतमः स्वयम् ।गोलोके गोकुले रम्ये क्षेत्रे वृन्दावने वने ॥ ८६॥

jātyā'haṃ kṛṣṇarūpaśca paripūrṇatamaḥ svayam |goloke gokule ramye kṣetre vṛndāvane vane || 86||

द्विभुजो गोपवेषश्च स्वयं राधापतिः शिशुः ।गोपालैर्गोपिकाभिश्च सहितः कामधेनुभिः ॥ ८७॥

dvibhujo gopaveṣaśca svayaṃ rādhāpatiḥ śiśuḥ |gopālairgopikābhiśca sahitaḥ kāmadhenubhiḥ || 87||

चतुर्भुजोऽपि वैकुण्ठे द्विधारूपः सनातनः ।लक्ष्मीसरस्वतीकान्तः सततं शान्तविग्रहः ॥ ८८॥

caturbhujo'pi vaikuṇṭhe dvidhārūpaḥ sanātanaḥ |lakṣmīsarasvatīkāntaḥ satataṃ śāntavigrahaḥ || 88||

यन्मानसीसिन्धुकन्या मर्त्यलक्ष्मीपतिर्भुवि ।श्वेतद्वीपे च क्षीरोदे तत्रापि च चुतुर्भुजः ॥ ८९॥

yanmānasīsindhukanyā martyalakṣmīpatirbhuvi |śvetadvīpe ca kṣīrode tatrāpi ca cuturbhujaḥ || 89||

अहं नारायणर्षिश्च नरो धर्मः सनातनः ।धर्मवक्ता च धर्मिष्ठो धर्मवर्त्मप्रवर्तकः ॥ ९०॥

ahaṃ nārāyaṇarṣiśca naro dharmaḥ sanātanaḥ |dharmavaktā ca dharmiṣṭho dharmavartmapravartakaḥ || 90||

शान्तिर्लक्ष्मीस्वरूपा च धर्मिष्ठा च पतिव्रता ।अत्र तस्याः पतिरहं पुण्यक्षेत्रे च भारते ॥ ९१॥

śāntirlakṣmīsvarūpā ca dharmiṣṭhā ca pativratā |atra tasyāḥ patirahaṃ puṇyakṣetre ca bhārate || 91||

सिद्धेशः सिद्धिदः साक्षात् कपिलोऽहं सतीपतिः ।नानारूपधरोऽहं व्यक्तिभेदेन सुन्दरि ॥ ९२॥

siddheśaḥ siddhidaḥ sākṣāt kapilo'haṃ satīpatiḥ |nānārūpadharo'haṃ vyaktibhedena sundari || 92||

अहं चतुर्भुजः शश्वद् द्वार्वत्यां रुक्मिणीपतिः ।अहं क्षीरोदशायी च सत्यभामागृहे शुभे ॥ ९३॥

ahaṃ caturbhujaḥ śaśvad dvārvatyāṃ rukmiṇīpatiḥ |ahaṃ kṣīrodaśāyī ca satyabhāmāgṛhe śubhe || 93||

अन्यासां मन्दिरेऽहं च कायव्यूहात् पृथक् पृथक् ।अहं नारायणर्षिश्च फाल्गुनस्य सारथिः ॥ ९४॥

anyāsāṃ mandire'haṃ ca kāyavyūhāt pṛthak pṛthak |ahaṃ nārāyaṇarṣiśca phālgunasya sārathiḥ || 94||

स नरर्षिर्धर्मपुत्रो मदंशो बलवान् भुवि ।तपसा राधितस्तेन सारथ्येऽहं च पुष्करे ॥ ९५॥

sa nararṣirdharmaputro madaṃśo balavān bhuvi |tapasā rādhitastena sārathye'haṃ ca puṣkare || 95||

यथा त्वं राधिका देवी गोलोके गोकुले तथा ।वैकुण्ठे च महालक्ष्मीर्भवती च सरस्वती ॥ ९६॥

yathā tvaṃ rādhikā devī goloke gokule tathā |vaikuṇṭhe ca mahālakṣmīrbhavatī ca sarasvatī || 96||

भवती मर्त्यलक्ष्मीश्च शान्तिर्लक्ष्मीस्वरूपिणी ।कपिलस्य प्रिया कान्ता भारते भारती तथा ॥ ९७॥

bhavatī martyalakṣmīśca śāntirlakṣmīsvarūpiṇī |kapilasya priyā kāntā bhārate bhāratī tathā || 97||

त्वं सीता मिथिलायां च त्वच्छाया द्रोपदी सती ।द्वारवत्यां महालक्ष्मीभवती रुक्मिणी सती ॥ ९८॥

tvaṃ sītā mithilāyāṃ ca tvacchāyā dropadī satī |dvāravatyāṃ mahālakṣmībhavatī rukmiṇī satī || 98||

पंचानां पाण्डवानां च भवती कलया प्रिया ।रावणेन हृता त्वं च त्वं च रामस्य कामनी ॥ ९९॥

paṃcānāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhavatī kalayā priyā |rāvaṇena hṛtā tvaṃ ca tvaṃ ca rāmasya kāmanī || 99||

नानारूपा यथा त्वं च छायया कलया सती ।नानारूपस्तथाऽहं च स्वांशेन कलया तथा ॥ १०१॥

nānārūpā yathā tvaṃ ca chāyayā kalayā satī |nānārūpastathā'haṃ ca svāṃśena kalayā tathā || 101||

परिपूर्णतमोऽहं च परमात्मा परात्परः ।इति ते कथितं सर्वमाध्यात्मिकमिदं सति ।राधे सर्वापराधं मे क्षमस्व परमेश्वरि ॥ १०२॥

paripūrṇatamo'haṃ ca paramātmā parātparaḥ |iti te kathitaṃ sarvamādhyātmikamidaṃ sati |rādhe sarvāparādhaṃ me kṣamasva parameśvari || 102||

(श्रीकृष्णवचनं श्रुत्वा परितुष्ट च राधिका ।परितुष्टश्च गोप्यश्च प्रणेमुः परमेश्वरम् ॥ १०३॥)

(śrīkṛṣṇavacanaṃ śrutvā parituṣṭa ca rādhikā |parituṣṭaśca gopyaśca praṇemuḥ parameśvaram || 103||)

इति ब्रह्मवैवर्तपुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डान्तर्गतंश्रीपुरुषोत्तममाहात्म्यं सम्पूर्णम् । (अध्यायः १२६)ज्योतिर्मय हूँ, अखिल विश्वब्रह्माण्ड का एकमात्र आत्मा (अन्तर्यामी)में तुम्हारे साथ नित्यविहार करता हूँ । हे राधे ! मैं स्वयंपरब्रह्म ही दो रूपों में विभक्त हूँ । हे राधे ! भूतलपर,चतुर्भुज रूप से रहता हूँ । हे राधे ! मैं नरनारायण ऋषिहूँ और सनातन धर्म हूँ । मैं धर्मवक्ता हूँ तथा धर्मिष्ठहै, उसका पति मैं ही हूँ । हे सुन्दरि ! सिद्धेश्वर सिद्धिदातासाक्षात् कपिल मैं ही हूँ । इस प्रकार व्यक्तिभेद से मैं (कृष्ण)हर तरह का रूप धारण करता हूँ ।हे सुन्दरि ! मैं चतुर्भुजरूप धारणकर सदा द्वारका(१) मेंपृथक्पृथक् शरीरधारणकर क्रीडा करता हूँ । मैंनारायण इस अर्जुन का सारथि हूँ । हे राधे ! अर्जुन नरऋषिहे राधे! तुम्ही दाशरथि रामचन्द्र की भार्या होकर रावण द्वारापरात्पर परमात्मा हूँ । हे सती ! हे राधे ! इस प्रकार मैंनेअब हे परमेश्वरि ! तुम मेरे सब अपराधों को क्षमा कर दो ।(१) द्वारका द्वारे द्वारे कं ब्रह्म यस्यां पूर्यां सा द्वारका । कंब्रह्म खं ब्रह्मेति श्रुतेः । अर्थ द्वारद्वार मे क नाम ब्रह्मसकृदावां प्रपन्नो वा मत्प्रियामेकिका सुत ।सेवतेऽवन्यभावेन स मामेति न संशयः ॥ ८३॥

iti brahmavaivartapurāṇe śrīkṛṣṇajanmakhaṇḍāntargataṃśrīpuruṣottamamāhātmyaṃ sampūrṇam | (adhyāyaḥ 126)jyotirmaya hūm̐, akhila viśvabrahmāṇḍa kā ekamātra ātmā (antaryāmī)meṃ tumhāre sātha nityavihāra karatā hūm̐ | he rādhe ! maiṃ svayaṃparabrahma hī do rūpoṃ meṃ vibhakta hūm̐ | he rādhe ! bhūtalapara,caturbhuja rūpa se rahatā hūm̐ | he rādhe ! maiṃ naranārāyaṇa ṛṣihūm̐ aura sanātana dharma hūm̐ | maiṃ dharmavaktā hūm̐ tathā dharmiṣṭhahai, usakā pati maiṃ hī hūm̐ | he sundari ! siddheśvara siddhidātāsākṣāt kapila maiṃ hī hūm̐ | isa prakāra vyaktibheda se maiṃ (kṛṣṇa)hara taraha kā rūpa dhāraṇa karatā hūm̐ |he sundari ! maiṃ caturbhujarūpa dhāraṇakara sadā dvārakā(1) meṃpṛthakpṛthak śarīradhāraṇakara krīḍā karatā hūm̐ | maiṃnārāyaṇa isa arjuna kā sārathi hūm̐ | he rādhe ! arjuna naraṛṣihe rādhe! tumhī dāśarathi rāmacandra kī bhāryā hokara rāvaṇa dvārāparātpara paramātmā hūm̐ | he satī ! he rādhe ! isa prakāra maiṃneaba he parameśvari ! tuma mere saba aparādhoṃ ko kṣamā kara do |(1) dvārakā dvāre dvāre kaṃ brahma yasyāṃ pūryāṃ sā dvārakā | kaṃbrahma khaṃ brahmeti śruteḥ | artha dvāradvāra me ka nāma brahmasakṛdāvāṃ prapanno vā matpriyāmekikā suta |sevate'vanyabhāvena sa māmeti na saṃśayaḥ || 83||

यो मामेव प्रपन्नश्च मत्प्रियां न महेश्वर ।न कदापि स चाप्नोति मामेवं ते मयोदितम् ॥ ८४॥

yo māmeva prapannaśca matpriyāṃ na maheśvara |na kadāpi sa cāpnoti māmevaṃ te mayoditam || 84||

सकृदेव प्रपन्नो यस्तवास्मीति वदेदपि ।साधनेन विनाप्येव मामाप्नोति न संशयः ॥ ८५॥

sakṛdeva prapanno yastavāsmīti vadedapi |sādhanena vināpyeva māmāpnoti na saṃśayaḥ || 85||

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मत्प्रियां शरणं व्रज ।आश्रित्य मत्प्रियां रुद्र मां वशीकर्तुमर्हसि ॥ ८६॥

tasmātsarvaprayatnena matpriyāṃ śaraṇaṃ vraja |āśritya matpriyāṃ rudra māṃ vaśīkartumarhasi || 86||

इदं रहस्य परमं मया ते परिकीर्तितम् ।त्वयाप्येतन्महादेव गोपनीयं प्रयत्नतः ॥ ८७॥

idaṃ rahasya paramaṃ mayā te parikīrtitam |tvayāpyetanmahādeva gopanīyaṃ prayatnataḥ || 87||

त्वमप्येनां समाश्रित्य राधिकां मम वल्लभाम् ।जपन्मे युगलं मन्त्रं सदा तिष्ठ मदालये ॥ ८८॥

tvamapyenāṃ samāśritya rādhikāṃ mama vallabhām |japanme yugalaṃ mantraṃ sadā tiṣṭha madālaye || 88||

(पद्मपुराण पातालखण्ड(५) अध्यायः ८२)रुद्र उत्पन्न हुए हैं । (श्रीमद्भागवत १२/५/१) अतः ये दोनों उनकेही पुत्र हैं । इसलिये भगवान् श्रीकृष्ण कहते हैंहे पुत्रतुम मेरी प्रिया राधाजी की शरण लेकर हमारे युगल नाम महामन्त्रअरे नोत् त्रन्स्लतेद्।

(padmapurāṇa pātālakhaṇḍa(5) adhyāyaḥ 82)rudra utpanna hue haiṃ | (śrīmadbhāgavata 12/5/1) ataḥ ye donoṃ unakehī putra haiṃ | isaliye bhagavān śrīkṛṣṇa kahate haiṃhe putratuma merī priyā rādhājī kī śaraṇa lekara hamāre yugala nāma mahāmantraare not translated|