योगगीता Yogagita From Mudgalapurana Khhanda 9 Yogacharitam

(अथ योगगीता प्रारम्भः ।)

(atha yogagītā prārambhaḥ |)

(मुद्गलपुराणे नवमखण्डे ९\।५ सार्वभौमयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः)॥ श्रीगणेशाय नमः ॥दक्ष उवाच ।धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं कृतस्त्वया महामुने ।येन गणेशमाहात्म्यं श्रावितं योगदायकम् ॥ १॥

(mudgalapurāṇe navamakhaṇḍe 9\|5 sārvabhaumayogo nāma pañcamo'dhyāyaḥ)|| śrīgaṇeśāya namaḥ ||dakṣa uvāca |dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ kṛtastvayā mahāmune |yena gaṇeśamāhātmyaṃ śrāvitaṃ yogadāyakam || 1||

गणेशगीतासारादि कथितं तु विशेषतः ।ज्ञानं योगप्रदं पूर्णं सङ्क्षेपेण त्वया परम् ॥ २॥

gaṇeśagītāsārādi kathitaṃ tu viśeṣataḥ |jñānaṃ yogapradaṃ pūrṇaṃ saṅkṣepeṇa tvayā param || 2||

तन्न बुद्धं मया सर्वमतः सौलभ्यतो वद ।योगं क्रमयुतं पूर्णं येन योगी नरो भवेत् ॥ ३॥

tanna buddhaṃ mayā sarvamataḥ saulabhyato vada |yogaṃ kramayutaṃ pūrṇaṃ yena yogī naro bhavet || 3||

सूत उवाच ।एवं पृष्टो महायोगी मुद्गलस्तमुवाच यत् ।हर्षेण महता युक्तस्तत्तेऽहं कथयामि तु ॥ ४॥

sūta uvāca |evaṃ pṛṣṭo mahāyogī mudgalastamuvāca yat |harṣeṇa mahatā yuktastatte'haṃ kathayāmi tu || 4||

मुद्गल उवाच ।धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि साक्षाद्गणपतेः किल ।विभूतिवाचकस्तत्र न चित्रमिदमुत्तमम् ॥ ५॥

mudgala uvāca |dhanyo'si kṛtakṛtyo'si sākṣādgaṇapateḥ kila |vibhūtivācakastatra na citramidamuttamam || 5||

त्वया पृष्टं महाभाग लोकोपकारकारकम् ।सर्वेषां सुलभत्वेन योगशान्तिपदप्रदम् ॥ ६॥

tvayā pṛṣṭaṃ mahābhāga lokopakārakārakam |sarveṣāṃ sulabhatvena yogaśāntipadapradam || 6||

कथयामि च ते प्रीत्या गुह्यं वेदरहस्यकम् ।शृणुष्वैकमना दक्ष योगं शान्तिप्रदायकम् ॥ ७॥

kathayāmi ca te prītyā guhyaṃ vedarahasyakam |śṛṇuṣvaikamanā dakṣa yogaṃ śāntipradāyakam || 7||

चित्तं पञ्चविधं प्रोक्तं तेषु पञ्चविधो रसः ।सरसं चित्तमुत्सृज्य योगी भवति मानवः ॥ ८॥

cittaṃ pañcavidhaṃ proktaṃ teṣu pañcavidho rasaḥ |sarasaṃ cittamutsṛjya yogī bhavati mānavaḥ || 8||

क्षिप्तं मूढं च विक्षिप्तमेकाग्रं च निरोधकम् ।चित्तं पञ्चविधं विद्धि जगत्सु ब्रह्मसु स्थितम् ॥ ९॥

kṣiptaṃ mūḍhaṃ ca vikṣiptamekāgraṃ ca nirodhakam |cittaṃ pañcavidhaṃ viddhi jagatsu brahmasu sthitam || 9||

व्यष्टिभावे स्थिता ये तु जन्तवो विविधात्मकाः ।लक्षचतुरशीतिषु योनिषु सम्भवाः किल ॥ १०॥

vyaṣṭibhāve sthitā ye tu jantavo vividhātmakāḥ |lakṣacaturaśītiṣu yoniṣu sambhavāḥ kila || 10||

देहभोगादिमार्गेषु कुशलाः सम्भवन्ति ये ।तेषु स्वस्वप्रपञ्चेषु नानाकार्यपरायणाः ॥ ११॥

dehabhogādimārgeṣu kuśalāḥ sambhavanti ye |teṣu svasvaprapañceṣu nānākāryaparāyaṇāḥ || 11||

तैः क्षिप्तं कार्यसिद्।ह्ध्यर्थं चित्तं कार्येषु नित्यदा ।तत्तत्कार्यप्रकाशेन प्रकाशयति तान् हृदि ॥ १२॥

taiḥ kṣiptaṃ kāryasid|hdhyarthaṃ cittaṃ kāryeṣu nityadā |tattatkāryaprakāśena prakāśayati tān hṛdi || 12||

तेन कार्येषु दक्षास्ते भवन्त्यत्र न संशयः ।तदेव क्षिप्तसंज्ञं त्वं चित्तं जानीहि मानद ॥ १३॥

tena kāryeṣu dakṣāste bhavantyatra na saṃśayaḥ |tadeva kṣiptasaṃjñaṃ tvaṃ cittaṃ jānīhi mānada || 13||

केचित् स्वल्पज्ञकास्तेषु केचिज्ज्ञानाधिका मताः ।मध्यमाः केचिदेवं तु नानाभेदाश्रिता नराः ॥ १४॥

kecit svalpajñakāsteṣu kecijjñānādhikā matāḥ |madhyamāḥ kecidevaṃ tu nānābhedāśritā narāḥ || 14||

त्रिविधेषु विभागेषु स्थिता नानाविभेदतः ।नानाज्ञानयुतास्तेषां रूपं न कथितुं क्षमम् ॥ १५॥

trividheṣu vibhāgeṣu sthitā nānāvibhedataḥ |nānājñānayutāsteṣāṃ rūpaṃ na kathituṃ kṣamam || 15||

लक्षचतुरशीतिषु जन्तवो विविधात्मकाः ।व्यष्टिस्थाः सर्वकार्येषु ज्ञानहीना भवन्ति ये ॥ १६॥

lakṣacaturaśītiṣu jantavo vividhātmakāḥ |vyaṣṭisthāḥ sarvakāryeṣu jñānahīnā bhavanti ye || 16||

ते मूढाः कथ्यते लोकैर्विषये चतुरैः सदा ।तेषु नानाविधा भेदा अल्पाधिकसुमध्यमाः ॥ १७॥

te mūḍhāḥ kathyate lokairviṣaye caturaiḥ sadā |teṣu nānāvidhā bhedā alpādhikasumadhyamāḥ || 17||

तेषां प्रकाशकं चित्तं नानामूढस्वभावगम् ।तदेव मूढसंज्ञाख्यं चित्तं ज्ञातव्यमञ्जसा ॥ १८॥

teṣāṃ prakāśakaṃ cittaṃ nānāmūḍhasvabhāvagam |tadeva mūḍhasaṃjñākhyaṃ cittaṃ jñātavyamañjasā || 18||

परैः सम्बोधितो जन्तुर्न बुबोध विचारतः ।कार्यं नानाविधं तस्य चित्तं मूढं प्रकीर्तितम् ॥ १९॥

paraiḥ sambodhito janturna bubodha vicārataḥ |kāryaṃ nānāvidhaṃ tasya cittaṃ mūḍhaṃ prakīrtitam || 19||

व्यष्टिस्था ये नरा दक्ष स्वधर्मनिरताः सदा ।नानातपःपरा भूत्वा मुक्तिमिच्छन्ति शाश्वतीम् ॥ २०॥

vyaṣṭisthā ye narā dakṣa svadharmaniratāḥ sadā |nānātapaḥparā bhūtvā muktimicchanti śāśvatīm || 20||

विषयेषु विरज्यैव सदा ब्रह्मपरायणाः ।कुर्वन्ति विविधं कर्माऽहर्निशं मुक्तिकारणात् ॥ २१॥

viṣayeṣu virajyaiva sadā brahmaparāyaṇāḥ |kurvanti vividhaṃ karmā'harniśaṃ muktikāraṇāt || 21||

तदपि ब्रह्म हृदये न दृष्टं तैर्महात्मभिः ।न संसारसुखे चित्तं तेषां रमति कर्हिचित् ॥ २२॥

tadapi brahma hṛdaye na dṛṣṭaṃ tairmahātmabhiḥ |na saṃsārasukhe cittaṃ teṣāṃ ramati karhicit || 22||

अतो विक्षिप्तचित्तास्ते मता योगिजनैः पुरा ।ब्रह्मार्पणक्रियाः सर्वाः कुर्वन्त्यन्तरबाह्यजाः ॥ २३॥

ato vikṣiptacittāste matā yogijanaiḥ purā |brahmārpaṇakriyāḥ sarvāḥ kurvantyantarabāhyajāḥ || 23||

विशेषेणैव क्षिप्तोऽहं संसारे मायया सदा ।विगतक्षेपणं सर्वे नानासाधनभावतः ॥ २४॥

viśeṣeṇaiva kṣipto'haṃ saṃsāre māyayā sadā |vigatakṣepaṇaṃ sarve nānāsādhanabhāvataḥ || 24||

तेषां मुक्त्यर्थमत्यन्तं प्रकाशयति भावनाम् ।चित्तं क्रियात्मिकां तेन विक्षिप्तं तत्प्रकीर्तितम् ॥ २५॥

teṣāṃ muktyarthamatyantaṃ prakāśayati bhāvanām |cittaṃ kriyātmikāṃ tena vikṣiptaṃ tatprakīrtitam || 25||

तत्र नानाक्रियायाश्च सामर्थ्येन विमोहितः ।जानाति देवतां तुष्टां ममोपरि न संशयः ॥ २६॥

tatra nānākriyāyāśca sāmarthyena vimohitaḥ |jānāti devatāṃ tuṣṭāṃ mamopari na saṃśayaḥ || 26||

कदा देवप्रसादादि गृह्य विक्षेपसंयुतः ।अनाधारां क्रियां कुर्याद्देवाज्ञावशगो मुधा ॥ २७॥

kadā devaprasādādi gṛhya vikṣepasaṃyutaḥ |anādhārāṃ kriyāṃ kuryāddevājñāvaśago mudhā || 27||

स्वप्नेषु विविधान् भावान् पश्यति तद्गतचेतसा ।सत्यं स्वप्नं मदीयं तु मान्यं तादृशजं चरेत् ॥ २८॥

svapneṣu vividhān bhāvān paśyati tadgatacetasā |satyaṃ svapnaṃ madīyaṃ tu mānyaṃ tādṛśajaṃ caret || 28||

एवं विक्षिप्तभावेन मोहितः स कदाचन ।अनाधारं करोत्येव नानातपःप्रभावतः ॥ २९॥

evaṃ vikṣiptabhāvena mohitaḥ sa kadācana |anādhāraṃ karotyeva nānātapaḥprabhāvataḥ || 29||

समष्टिव्यष्टिसंस्थं यच्चित्तं वैराटगं परम् ।तेन व्यष्टिं समाव्याप्य भुङ्क्ते स विविधं सुखम् ॥ ३०॥

samaṣṭivyaṣṭisaṃsthaṃ yaccittaṃ vairāṭagaṃ param |tena vyaṣṭiṃ samāvyāpya bhuṅkte sa vividhaṃ sukham || 30||

वैराटस्य क्रिया प्रोक्ता व्यापिका शास्त्रसम्मते ।तत्र व्यापकभावस्य चित्तं प्रकाशदं मतम् ॥ ३१॥

vairāṭasya kriyā proktā vyāpikā śāstrasammate |tatra vyāpakabhāvasya cittaṃ prakāśadaṃ matam || 31||

तत्त्वेषु विविधेष्वेव स्थूलसूक्ष्मादिगेषु च ।व्यापकभावकाशत्वाच्चित्तं तेषु स्थितं मतम् ॥ ३२॥

tattveṣu vividheṣveva sthūlasūkṣmādigeṣu ca |vyāpakabhāvakāśatvāccittaṃ teṣu sthitaṃ matam || 32||

समष्टिव्यष्टिसंयोगेऽन्नं ब्रह्म स्थूलगं परम् ।तथा स्वप्नगतं सूक्ष्मं सौषुप्तं समसंस्थितम् ॥ ३३॥

samaṣṭivyaṣṭisaṃyoge'nnaṃ brahma sthūlagaṃ param |tathā svapnagataṃ sūkṣmaṃ sauṣuptaṃ samasaṃsthitam || 33||

चेतनाभावगं पूर्णं तद्वन्नादात्मकं मतम् ।अस्मिताख्यं परं ब्रह्म तेषु चित्तं प्रकीर्तितम् ॥ ३४॥

cetanābhāvagaṃ pūrṇaṃ tadvannādātmakaṃ matam |asmitākhyaṃ paraṃ brahma teṣu cittaṃ prakīrtitam || 34||

समष्टिव्यष्टिभागस्य तयोरैक्यस्य च प्रभो ।प्रकाशकारकं विद्धि चित्तमेकाग्रसंज्ञितम् ॥ ३५॥

samaṣṭivyaṣṭibhāgasya tayoraikyasya ca prabho |prakāśakārakaṃ viddhi cittamekāgrasaṃjñitam || 35||

समष्टिव्यष्टिभावेषु न भिन्नं भवतीत्यहो ।तेनैकाग्रं समाख्यातं चित्तं तज्ज्ञानकारकम् ॥ ३६॥

samaṣṭivyaṣṭibhāveṣu na bhinnaṃ bhavatītyaho |tenaikāgraṃ samākhyātaṃ cittaṃ tajjñānakārakam || 36||

देहश्चतुर्विधः प्रोक्तः स्थूलः सूक्ष्मः समात्मकः ।अस्मिताख्यश्चतुर्थश्च तेषु देही स्थितो मतः ॥ ३७॥

dehaścaturvidhaḥ proktaḥ sthūlaḥ sūkṣmaḥ samātmakaḥ |asmitākhyaścaturthaśca teṣu dehī sthito mataḥ || 37||

देहेषु मोहितो देही जीव इत्यभिधीयते ।मोहहीनः स एवाऽपि शिवः प्रोक्तो मनीषिभिः ॥ ३८॥

deheṣu mohito dehī jīva ityabhidhīyate |mohahīnaḥ sa evā'pi śivaḥ prokto manīṣibhiḥ || 38||

जीवशिवात्मिका संज्ञा देहिनो भ्रममात्रतः ।सदैकात्मस्वभावत्वात्तत्र भेदो न विद्यते ॥ ३९॥

jīvaśivātmikā saṃjñā dehino bhramamātrataḥ |sadaikātmasvabhāvatvāttatra bhedo na vidyate || 39||

तत्र जीवशिवाकारभावप्रकाशकारकम् ।चित्तमेकाग्रसंज्ञाख्यं तिष्ठति देहिसंश्रितम् ॥ ४०॥

tatra jīvaśivākārabhāvaprakāśakārakam |cittamekāgrasaṃjñākhyaṃ tiṣṭhati dehisaṃśritam || 40||

सास्मिताच्च परं चित्तमेकाग्रं विद्यते न वै ।देहदेहिमयं चित्तमेकाग्रं योगिनां मते ॥ ४१॥

sāsmitācca paraṃ cittamekāgraṃ vidyate na vai |dehadehimayaṃ cittamekāgraṃ yogināṃ mate || 41||

चतुर्णां वपुषां यत्र ब्रह्माकारेण जायते ।संयोगो बिन्दुरूपं तज्ज्ञातव्यं ब्रह्म सर्वगम् ॥ ४२॥

caturṇāṃ vapuṣāṃ yatra brahmākāreṇa jāyate |saṃyogo bindurūpaṃ tajjñātavyaṃ brahma sarvagam || 42||

चतुष्पदं बुधैः प्रोक्तं चतुर्भिर्वर्जितं सदा ।देहानां ब्रह्म विख्यातं नानादेहस्वभावगम् ॥ ४३॥

catuṣpadaṃ budhaiḥ proktaṃ caturbhirvarjitaṃ sadā |dehānāṃ brahma vikhyātaṃ nānādehasvabhāvagam || 43||

तत्र चतुष्पदाकारभावप्रकाशकारकम् ।चतुर्भिर्वर्जितस्यैव चित्तं तिष्ठति तद्गतम् ॥ ४४॥

tatra catuṣpadākārabhāvaprakāśakārakam |caturbhirvarjitasyaiva cittaṃ tiṣṭhati tadgatam || 44||

देहेषु न भवेद्भिन्नं सर्वगमात्मभावतः ।निरोधं कथ्यते चित्तं बिन्दुधर्मप्रकाशकम् ॥ ४५॥

deheṣu na bhavedbhinnaṃ sarvagamātmabhāvataḥ |nirodhaṃ kathyate cittaṃ bindudharmaprakāśakam || 45||

जीवशिवात्मभावस्थं मोहहीनं सदात्मगम् ।ब्रह्म सोऽहं समाख्यातं सदा भ्रान्तिविवर्जितम् ॥ ४६॥

jīvaśivātmabhāvasthaṃ mohahīnaṃ sadātmagam |brahma so'haṃ samākhyātaṃ sadā bhrāntivivarjitam || 46||

तत्र जीवशिवाकारमोहहीनप्रकाशकम् ।चित्तमात्मस्वरूपस्थं निरोधं कथ्यते बुधैः ॥ ४७॥

tatra jīvaśivākāramohahīnaprakāśakam |cittamātmasvarūpasthaṃ nirodhaṃ kathyate budhaiḥ || 47||

देहदेहिसमायोगे स्वत उत्थानमुच्यते ।बोधाख्यं द्वन्द्वभावेन ब्रह्म खेलकरं सदा ॥ ४८॥

dehadehisamāyoge svata utthānamucyate |bodhākhyaṃ dvandvabhāvena brahma khelakaraṃ sadā || 48||

तत्र निरोधकं चित्तं तस्य रूपं वदाम्यहम् ।सङ्क्षेपेण प्रजानाथ शृणु भावसमन्वितः ॥ ४९॥

tatra nirodhakaṃ cittaṃ tasya rūpaṃ vadāmyaham |saṅkṣepeṇa prajānātha śṛṇu bhāvasamanvitaḥ || 49||