नरसिंहस्तुतिः Shri Narasimhastutihprahlada

(प्रह्लादकृता श्रीमद्भागवततः)प्रह्लाद उवाचब्रह्मादयः सुरगणा मुनयोऽथ सिद्धाःसत्त्वैकतानमतयो वचसां प्रवाहैः ।नाराधितुं पुरुगणैरधुनापि पिप्रुःकिं तोष्टुमर्हति स मे हरिरुग्रजातेः ॥ १॥

(prahlādakṛtā śrīmadbhāgavatataḥ)prahlāda uvācabrahmādayaḥ suragaṇā munayo'tha siddhāḥsattvaikatānamatayo vacasāṃ pravāhaiḥ |nārādhituṃ purugaṇairadhunāpi pipruḥkiṃ toṣṭumarhati sa me harirugrajāteḥ || 1||

मन्ये धनाभिजनरूपतपःश्रुतौजस्तेजःप्रभावबलपौरुषबुद्धियोगाः ।नाराधनाय हि भवन्ति परस्य पुंसोभक्त्या तुतोष भगवान्गजयूथपाय ॥ २॥

manye dhanābhijanarūpatapaḥśrutaujastejaḥprabhāvabalapauruṣabuddhiyogāḥ |nārādhanāya hi bhavanti parasya puṃsobhaktyā tutoṣa bhagavāngajayūthapāya || 2||

विप्राद्।ह्विषड्गुणयुतादरविन्दनाभपादारविन्दविमुखात् श्वपचं वरिष्ठम् ।मन्ये तदर्पितमनोवचनेहितार्थप्राणं पुनाति स कुलं न तु भूरिमानः ॥ ३॥

viprād|hviṣaḍguṇayutādaravindanābhapādāravindavimukhāt śvapacaṃ variṣṭham |manye tadarpitamanovacanehitārthaprāṇaṃ punāti sa kulaṃ na tu bhūrimānaḥ || 3||

नैवात्मनः प्रभुरयं निजलाभपूर्णोमानं जनादविदुषः करुणो वृणीते ।यद्यज्जनो भगवते विदधीत मानंतच्चात्मने प्रतिमुखस्य यथा मुखश्रीः ॥ ४॥

naivātmanaḥ prabhurayaṃ nijalābhapūrṇomānaṃ janādaviduṣaḥ karuṇo vṛṇīte |yadyajjano bhagavate vidadhīta mānaṃtaccātmane pratimukhasya yathā mukhaśrīḥ || 4||

तस्मादहं विगतविक्लव ईश्वरस्यसर्वात्मना महि गृणामि यथामनीषम् ।नीचोऽजया गुणविसर्गमनुप्रविष्टःपूयेत येन हि पुमाननुवर्णितेन ॥ ५॥

tasmādahaṃ vigataviklava īśvarasyasarvātmanā mahi gṛṇāmi yathāmanīṣam |nīco'jayā guṇavisargamanupraviṣṭaḥpūyeta yena hi pumānanuvarṇitena || 5||

सर्वे ह्यमी विधिकरास्तव सत्त्वधाम्नोब्रह्मादयो वयमिवेश न चोद्विजन्तः ।क्षेमाय भूतय उतात्मसुखाय चास्यविक्रीडितं भगवतो रुचिरावतारैः ॥ ६॥

sarve hyamī vidhikarāstava sattvadhāmnobrahmādayo vayamiveśa na codvijantaḥ |kṣemāya bhūtaya utātmasukhāya cāsyavikrīḍitaṃ bhagavato rucirāvatāraiḥ || 6||

तद्यच्छ मन्युमसुरश्च हतस्त्वयाद्यमोदेत साधुरपि वृश्चिकसर्पहत्त्या ।लोकाश्च निर्वृतिमिताः प्रतियन्ति सर्वेरूपं नृसिंह विभयाय जनाः स्मरन्ति ॥ ७॥

tadyaccha manyumasuraśca hatastvayādyamodeta sādhurapi vṛścikasarpahattyā |lokāśca nirvṛtimitāḥ pratiyanti sarverūpaṃ nṛsiṃha vibhayāya janāḥ smaranti || 7||

नाहं बिभेम्यजित तेऽतिभयानकास्यजिह्वार्कनेत्रभ्रुकुटीरभसोग्रदंष्ट्रात् ।आन्त्रस्रजः क्षतजकेसरशङ्कुकर्णान्निर्ह्रादभीतदिगिभादरिभिन्नखाग्रात् ॥ ८॥

nāhaṃ bibhemyajita te'tibhayānakāsyajihvārkanetrabhrukuṭīrabhasogradaṃṣṭrāt |āntrasrajaḥ kṣatajakesaraśaṅkukarṇānnirhrādabhītadigibhādaribhinnakhāgrāt || 8||

त्रस्तोऽस्म्यहं कृपणवत्सल दुःसहोग्रसंसारचक्रकदनाद्ग्रसतां प्रणीतः ।बद्धः स्वकर्मभिरुशत्तम तेऽङ्घ्रिमूलंप्रीतोऽपवर्गशरणं ह्वयसे कदा नु ॥ ९॥

trasto'smyahaṃ kṛpaṇavatsala duḥsahograsaṃsāracakrakadanādgrasatāṃ praṇītaḥ |baddhaḥ svakarmabhiruśattama te'ṅghrimūlaṃprīto'pavargaśaraṇaṃ hvayase kadā nu || 9||

यस्मात्प्रियाप्रियवियोगसयोगजन्मशोकाग्निना सकलयोनिषु दह्यमानः ।दुःखौषधं तदपि दुःखमतद्धियाऽहंभूमन्भ्रमामि वद मे तव दास्ययोगम् ॥ १०॥

yasmātpriyāpriyaviyogasayogajanmaśokāgninā sakalayoniṣu dahyamānaḥ |duḥkhauṣadhaṃ tadapi duḥkhamataddhiyā'haṃbhūmanbhramāmi vada me tava dāsyayogam || 10||

सोऽहं प्रियस्य सुहृदः परदेवतायालीलाकथास्तव नृसिंह विरिञ्चगीताः ।अञ्जस्तितर्म्यनुगृणन्गुणविप्रमुक्तोदुर्गाणि ते पदयुगालयहंससङ्गः ॥ ११॥

so'haṃ priyasya suhṛdaḥ paradevatāyālīlākathāstava nṛsiṃha viriñcagītāḥ |añjastitarmyanugṛṇanguṇavipramuktodurgāṇi te padayugālayahaṃsasaṅgaḥ || 11||

बालस्य नेह शरणं पितरौ नृसिंहनार्तस्य चागदमुदन्वति मज्जतो नौः ।तप्तस्य तत्प्रतिविधिर्य इहाञ्जसेष्टस्तावद्विभो तनुभृतां त्वदुपेक्षितानाम् ॥ १२॥

bālasya neha śaraṇaṃ pitarau nṛsiṃhanārtasya cāgadamudanvati majjato nauḥ |taptasya tatpratividhirya ihāñjaseṣṭastāvadvibho tanubhṛtāṃ tvadupekṣitānām || 12||

यस्मिन्यतो यर्हि येन च यस्य यस्माद्यस्मै यथा यदुत यस्त्वपरः परो वा ।भावः करोति विकरोति पृथक्स्वभावःसञ्चोदितस्तदखिलं भवतः स्वरूपम् ॥ १३॥

yasminyato yarhi yena ca yasya yasmādyasmai yathā yaduta yastvaparaḥ paro vā |bhāvaḥ karoti vikaroti pṛthaksvabhāvaḥsañcoditastadakhilaṃ bhavataḥ svarūpam || 13||

माया मनः सृजति कर्ममयं बलीयःकालेन चोदितगुणानुमतेन पुंसः ।छन्दोमयं यदजयार्पितषोडशारंसंसारचक्रमज कोऽतितरेत्त्वदन्यः ॥ १४॥

māyā manaḥ sṛjati karmamayaṃ balīyaḥkālena coditaguṇānumatena puṃsaḥ |chandomayaṃ yadajayārpitaṣoḍaśāraṃsaṃsāracakramaja ko'titarettvadanyaḥ || 14||

स त्वं हि नित्यविजितात्मगुणः स्वधाम्नाकालो वशीकृतविसृज्यविसर्गशक्तिः ।चक्रे विसृष्टमजयेश्वर षोडशारेनिष्पीड्यमानमुपकर्ष विभो प्रपन्नम् ॥ १५॥

sa tvaṃ hi nityavijitātmaguṇaḥ svadhāmnākālo vaśīkṛtavisṛjyavisargaśaktiḥ |cakre visṛṣṭamajayeśvara ṣoḍaśāreniṣpīḍyamānamupakarṣa vibho prapannam || 15||

दृष्टा मया दिवि विभोऽखिलधिष्ण्यपानामायुः श्रियो विभव इच्छति याञ्जनोऽयम् ।येऽस्मत्पितुः कुपितहासविजृम्भितभ्रूविस्फूर्जितेन लुलिताः स तु ते निरस्तः ॥ १६॥

dṛṣṭā mayā divi vibho'khiladhiṣṇyapānāmāyuḥ śriyo vibhava icchati yāñjano'yam |ye'smatpituḥ kupitahāsavijṛmbhitabhrūvisphūrjitena lulitāḥ sa tu te nirastaḥ || 16||

तस्मादमूस्तनुभृतामहमाशिषो ज्ञआयुः श्रियं विभवमैन्द्रियमा विरिञ्चात् ।नेच्छामि ते विलुलितानुरुविक्रमेणकालात्मनोपनय मां निजभृत्यपार्श्वम् ॥ १७॥

tasmādamūstanubhṛtāmahamāśiṣo jñaāyuḥ śriyaṃ vibhavamaindriyamā viriñcāt |necchāmi te vilulitānuruvikrameṇakālātmanopanaya māṃ nijabhṛtyapārśvam || 17||

कुत्राशिषः श्रुतिसुखा मृगतृष्णिरूपाःक्वेदं कलेवरमशेषरुजां विरोहः ।निर्विद्यते न तु जनो यदपीति विद्वान्कामानलं मधुलवैः शमयन्दुरापैः ॥ १८॥

kutrāśiṣaḥ śrutisukhā mṛgatṛṣṇirūpāḥkvedaṃ kalevaramaśeṣarujāṃ virohaḥ |nirvidyate na tu jano yadapīti vidvānkāmānalaṃ madhulavaiḥ śamayandurāpaiḥ || 18||

क्वाहं रजःप्रभव ईश तमोऽधिकेऽस्मिन्जातः सुरेतरकुले क्व तवानुकम्पा ।न ब्रह्मणो न तु भवस्य न वै रमायायन्मेऽर्पितः शिरसि पद्मकरः प्रसादः ॥ १९॥

kvāhaṃ rajaḥprabhava īśa tamo'dhike'sminjātaḥ suretarakule kva tavānukampā |na brahmaṇo na tu bhavasya na vai ramāyāyanme'rpitaḥ śirasi padmakaraḥ prasādaḥ || 19||

नैषा परावरमतिर्भवतो ननु स्याज्जन्तोर्यथाऽऽत्मसुहृदो जगतस्तथापि ।संसेवया सुरतरोरिव ते प्रसादःसेवानुरूपमुदयो न परावरत्वम् ॥ २०॥

naiṣā parāvaramatirbhavato nanu syājjantoryathā''tmasuhṛdo jagatastathāpi |saṃsevayā surataroriva te prasādaḥsevānurūpamudayo na parāvaratvam || 20||

एवं जनं निपतितं प्रभवाहिकूपेकामाभिकाममनु यः प्रपतन्प्रसङ्गात् ।कृत्वाऽऽत्मसात्सुरर्षिणा भगवन् गृहीतःसोऽयं कथं नु विसृजे तव भृत्यसेवाम् ॥ २१॥

evaṃ janaṃ nipatitaṃ prabhavāhikūpekāmābhikāmamanu yaḥ prapatanprasaṅgāt |kṛtvā''tmasātsurarṣiṇā bhagavan gṛhītaḥso'yaṃ kathaṃ nu visṛje tava bhṛtyasevām || 21||

मत्प्राणरक्षणमनन्त पितुर्वधश्चमन्ये स्वभृत्यऋषिवाक्यमृतं विधातुम् ।खड्गं प्रगृह्य यदवोचदसद्विधित्सुस्त्वामीश्वरो मदपरोऽवतु कं हरामि ॥ २२॥

matprāṇarakṣaṇamananta piturvadhaścamanye svabhṛtyaṛṣivākyamṛtaṃ vidhātum |khaḍgaṃ pragṛhya yadavocadasadvidhitsustvāmīśvaro madaparo'vatu kaṃ harāmi || 22||

एकस्त्वमेव जगदेतदमुष्य यत्त्वमाद्यन्तयोः पृथगवस्यसि मध्यतश्च ।सृष्ट्वा गुणव्यतिकरं निजमाययेदंनानेव तैरवसितस्तदनुप्रविष्टः ॥ २३॥

ekastvameva jagadetadamuṣya yattvamādyantayoḥ pṛthagavasyasi madhyataśca |sṛṣṭvā guṇavyatikaraṃ nijamāyayedaṃnāneva tairavasitastadanupraviṣṭaḥ || 23||

त्वं वा इदं सदसदीश भवांस्ततोऽन्योमाया यदात्मपरबुद्धिरियं ह्यपार्था ।यद्यस्य जन्म निधनं स्थितिरीक्षणं चतद्वै तदेव वसुकालवदष्टितर्वोः ॥ २४॥

tvaṃ vā idaṃ sadasadīśa bhavāṃstato'nyomāyā yadātmaparabuddhiriyaṃ hyapārthā |yadyasya janma nidhanaṃ sthitirīkṣaṇaṃ catadvai tadeva vasukālavadaṣṭitarvoḥ || 24||

न्यस्येदमात्मनि जगद्विलयाम्बुमध्येशेषेऽऽत्मना निजसुखानुभवो निरीहः ।योगेन मीलितदृगात्मनिपीतनिद्रस्तुर्ये स्थतो न तु तमो न गुणांश्च युङ्क्षे ॥ २५॥

nyasyedamātmani jagadvilayāmbumadhyeśeṣe''tmanā nijasukhānubhavo nirīhaḥ |yogena mīlitadṛgātmanipītanidrasturye sthato na tu tamo na guṇāṃśca yuṅkṣe || 25||

तस्यैव ते वपुरिदं निजकालशक्त्यासञ्चोदितप्रकृतिधर्मण आत्मगूढम् ।अम्भस्यनन्तशयनाद्विरमत्समाधेर्नाभेरभूत् स्वकणिकावटवन्महाब्जम् ॥ २६॥

tasyaiva te vapuridaṃ nijakālaśaktyāsañcoditaprakṛtidharmaṇa ātmagūḍham |ambhasyanantaśayanādviramatsamādhernābherabhūt svakaṇikāvaṭavanmahābjam || 26||

तत्सम्भवः कविरतोऽन्यदपश्यमानस्त्वां बीजमात्मनि ततं स्वबहिर्विचिन्त्य ।नाविन्ददब्दशतमप्सु निमज्जमानोजातेऽङ्कुरे कथमु होपलभेत बीजम् ॥ २७॥

tatsambhavaḥ kavirato'nyadapaśyamānastvāṃ bījamātmani tataṃ svabahirvicintya |nāvindadabdaśatamapsu nimajjamānojāte'ṅkure kathamu hopalabheta bījam || 27||

स त्वात्मयोनिरतिविस्मत आस्थितोऽब्जंकालेन तीव्रतपसा परिशुद्धभावः ।त्वामात्मनीश भुवि गन्धमिवातिसूक्ष्मंभूतेन्द्रियाशयमये विततं ददर्श ॥ २८॥

sa tvātmayonirativismata āsthito'bjaṃkālena tīvratapasā pariśuddhabhāvaḥ |tvāmātmanīśa bhuvi gandhamivātisūkṣmaṃbhūtendriyāśayamaye vitataṃ dadarśa || 28||

एवं सहस्रवदनाङ्घ्रिशिरः करोरुनासास्यकर्णनयनाभरणायुधाढ्यम् ।मायामयं सदुपलक्षितसन्नवेशंदृष्ट्वा महापुरुषमाप मुदं विरिञ्चः ॥ २९॥

evaṃ sahasravadanāṅghriśiraḥ karorunāsāsyakarṇanayanābharaṇāyudhāḍhyam |māyāmayaṃ sadupalakṣitasannaveśaṃdṛṣṭvā mahāpuruṣamāpa mudaṃ viriñcaḥ || 29||

तस्मै भवान्हयशिरस्तनुवं च बिभ्रद्वेदद्रुहावतिबलौ मधुकैटभाख्यौ ।हत्वाऽऽनयच्छ्रुतिगणांस्तु रजस्तमश्चसत्त्वं तव प्रियतमां तनुमामनन्ति ॥ ३०॥

tasmai bhavānhayaśirastanuvaṃ ca bibhradvedadruhāvatibalau madhukaiṭabhākhyau |hatvā''nayacchrutigaṇāṃstu rajastamaścasattvaṃ tava priyatamāṃ tanumāmananti || 30||

इत्थं नृतिर्यगृषिदेवझषावतारैर्लोकान् विभावयसि हंसि जगत्प्रतीपान् ।धर्मं महापुरुष पासि युगानुवृत्तंछन्नः कलौ यदभवस्त्रियुगोऽथ स त्वम् ॥ ३१॥

itthaṃ nṛtiryagṛṣidevajhaṣāvatārairlokān vibhāvayasi haṃsi jagatpratīpān |dharmaṃ mahāpuruṣa pāsi yugānuvṛttaṃchannaḥ kalau yadabhavastriyugo'tha sa tvam || 31||

नैतन्मनस्तव कथासु विकुण्ठनाथसम्प्रीयते दुरितदुष्टमसाधु तीव्रम् ।कामातुरं हर्षशोकभयैषणार्तंतस्मिन्कथं तव गतिं विमृशामि दीनः ॥ ३२॥

naitanmanastava kathāsu vikuṇṭhanāthasamprīyate duritaduṣṭamasādhu tīvram |kāmāturaṃ harṣaśokabhayaiṣaṇārtaṃtasminkathaṃ tava gatiṃ vimṛśāmi dīnaḥ || 32||

जिह्वैकतोऽच्युत विकर्षति मावितृप्ताशिश्नोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् ।घ्राणोऽन्यतश्चपलदृक् क्व च कर्मशक्तिर्बह्व्यः सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ ३३॥

jihvaikato'cyuta vikarṣati māvitṛptāśiśno'nyatastvagudaraṃ śravaṇaṃ kutaścit |ghrāṇo'nyataścapaladṛk kva ca karmaśaktirbahvyaḥ sapatnya iva gehapatiṃ lunanti || 33||

एवं स्वकर्मपतितं भववैतरण्यामन्योन्यजन्ममरणाशनभीतभीतम् ।पश्यञ्जनं स्वपरविग्रहवैरमैत्रंहन्तेति पारचर पीपृहि मूढमद्य ॥ ३४॥

evaṃ svakarmapatitaṃ bhavavaitaraṇyāmanyonyajanmamaraṇāśanabhītabhītam |paśyañjanaṃ svaparavigrahavairamaitraṃhanteti pāracara pīpṛhi mūḍhamadya || 34||

को न्वत्र तेऽखिलगुरो भगवन्प्रयासउत्तारणेऽस्य भवसम्भवलोपहेतोः ।मूढेषु वै महदनुग्रह आर्तबन्धोकिं तेन ते प्रियजनाननुसेवतां नः ॥ ३५॥

ko nvatra te'khilaguro bhagavanprayāsauttāraṇe'sya bhavasambhavalopahetoḥ |mūḍheṣu vai mahadanugraha ārtabandhokiṃ tena te priyajanānanusevatāṃ naḥ || 35||

नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्यास्त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्तः ।शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थमायासुखाय भरमुद्वहतो विमूढान् ॥ ३६॥

naivodvije para duratyayavaitaraṇyāstvadvīryagāyanamahāmṛtamagnacittaḥ |śoce tato vimukhacetasa indriyārthamāyāsukhāya bharamudvahato vimūḍhān || 36||

प्रायेण देव मुनयः स्वविमुक्तिकामामौनं चरन्ति विजने न परार्थनिष्ठाः ।नैतान्विहाय कृपणान्विमुमुक्ष एकोनान्यं त्वदस्य शरणं भ्रमतोऽनुपश्ये ॥ ३७॥

prāyeṇa deva munayaḥ svavimuktikāmāmaunaṃ caranti vijane na parārthaniṣṭhāḥ |naitānvihāya kṛpaṇānvimumukṣa ekonānyaṃ tvadasya śaraṇaṃ bhramato'nupaśye || 37||

यन्मैथुनादि गृहमेधिसुखं हि तुच्छंकण्डूयनेन करयोरिव दुःखदुःखम् ।तृप्यन्ति नेह कृपणा बहुदुःखभाजःकण्डूतिवन्मनसिजं विषहेत धीरः ॥ ३८॥

yanmaithunādi gṛhamedhisukhaṃ hi tucchaṃkaṇḍūyanena karayoriva duḥkhaduḥkham |tṛpyanti neha kṛpaṇā bahuduḥkhabhājaḥkaṇḍūtivanmanasijaṃ viṣaheta dhīraḥ || 38||

मौनव्रतश्रुततपोऽध्ययनस्वधर्मव्याख्यारहोजपसमाधय आपवर्ग्याः ।प्रायः परं पुरुष ते त्वजितेन्द्रियाणांवार्ता भवन्त्युत न वात्र तु दाम्भिकानाम् ॥ ३९॥

maunavrataśrutatapo'dhyayanasvadharmavyākhyārahojapasamādhaya āpavargyāḥ |prāyaḥ paraṃ puruṣa te tvajitendriyāṇāṃvārtā bhavantyuta na vātra tu dāmbhikānām || 39||

रूपे इमे सदसती तव वेदसृष्टेबीजाङ्कुराविव न चान्यदरूपकस्य ।युक्ताः समक्षमुभयत्र विचिन्वते त्वांयोगेन वह्निमिव दारुषु नान्यतः स्यात् ॥ ४०॥

rūpe ime sadasatī tava vedasṛṣṭebījāṅkurāviva na cānyadarūpakasya |yuktāḥ samakṣamubhayatra vicinvate tvāṃyogena vahnimiva dāruṣu nānyataḥ syāt || 40||

त्वं वायुरग्निरवनिर्वियदम्बुमात्राःप्राणेन्द्रयाणि हृदयं चिदनुग्रहश्च ।सर्वं त्वमेव सगुणो विगुणश्च भूमन्नान्यत् त्वदस्त्यपि मनोवचसा निरुक्तम् ॥ ४१॥

tvaṃ vāyuragniravanirviyadambumātrāḥprāṇendrayāṇi hṛdayaṃ cidanugrahaśca |sarvaṃ tvameva saguṇo viguṇaśca bhūmannānyat tvadastyapi manovacasā niruktam || 41||

नैते गुणा न गुणिनो महदादयो येसर्वे मनःप्रभृतयः सहदेवमर्त्याः ।आद्यन्तवन्त उरुगाय विदन्ति हि त्वामेवं विमृश्य सुधियो विरमन्ति शब्दात् ॥ ४२॥

naite guṇā na guṇino mahadādayo yesarve manaḥprabhṛtayaḥ sahadevamartyāḥ |ādyantavanta urugāya vidanti hi tvāmevaṃ vimṛśya sudhiyo viramanti śabdāt || 42||

तत्तेऽर्हत्तम नमःस्तुतिकर्मपूजाःकर्म स्मृतिश्चरणयोः श्रवणं कथायाम् ।संसेवया त्वयि विनेति षडङ्गया किंभक्तिं जनः परमहंसगतौ लभेत ॥ ४३॥

tatte'rhattama namaḥstutikarmapūjāḥkarma smṛtiścaraṇayoḥ śravaṇaṃ kathāyām |saṃsevayā tvayi vineti ṣaḍaṅgayā kiṃbhaktiṃ janaḥ paramahaṃsagatau labheta || 43||

इति प्रह्लादकृता श्रीनरसिंहस्तुतिः समाप्ता ।

iti prahlādakṛtā śrīnarasiṃhastutiḥ samāptā |