विष्णुस्तुतिः (नारदपुराणान्तर्गता नारदाय शौनककृता) Naradaya Shaunakakritavishnustutih

ऋषय ऊचुः ॥कथं सनत्कुमारस्तु नारदाय महात्मने ।प्रोक्तवान्सकलान्धर्मान्कथं तौ मिलितावुभौ ॥ १॥

ṛṣaya ūcuḥ ||kathaṃ sanatkumārastu nāradāya mahātmane |proktavānsakalāndharmānkathaṃ tau militāvubhau || 1||

कस्मिन्स्थाने स्थितौ सूत तावुभौ ब्रह्मवादिनौ ।हरिगीतसमुद्गाने चक्रतुस्तद्वदस्व नः ॥ २॥

kasminsthāne sthitau sūta tāvubhau brahmavādinau |harigītasamudgāne cakratustadvadasva naḥ || 2||

सूत उवाच ॥सनकाद्या महात्मानो ब्रह्मणो मानसाः सुताः ।निर्ममा निरहङ्काराः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः ॥ ३॥

sūta uvāca ||sanakādyā mahātmāno brahmaṇo mānasāḥ sutāḥ |nirmamā nirahaṅkārāḥ sarve te hyūrdhvaretasaḥ || 3||

तेषां नामानि वक्ष्यामि सनकश्च सनन्दनः ।सनत्कुमारश्च विभुः सनातन इति स्मृताः ॥ ४॥

teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi sanakaśca sanandanaḥ |sanatkumāraśca vibhuḥ sanātana iti smṛtāḥ || 4||

विष्णुभक्ता महात्मानो ब्रह्मध्यानपरायणाः ।सहस्रसूर्यसङ्काशाः सत्यसन्धा मुमुक्षवः ॥ ५॥

viṣṇubhaktā mahātmāno brahmadhyānaparāyaṇāḥ |sahasrasūryasaṅkāśāḥ satyasandhā mumukṣavaḥ || 5||

एकदा मेरुशृङ्गं ते प्रस्थिता ब्रह्मणः सभाम् ।इष्टां मार्गेऽथ ददृशुः गङ्गां विष्णुपदीं द्विजाः ॥ ६॥

ekadā meruśṛṅgaṃ te prasthitā brahmaṇaḥ sabhām |iṣṭāṃ mārge'tha dadṛśuḥ gaṅgāṃ viṣṇupadīṃ dvijāḥ || 6||

तां निरीक्ष्य समुद्युक्ताः स्नातुं सीताजलेऽभवन् ।एतस्मिन्नन्तरे तत्र देवर्षिर्नारदो मुनिः ॥ ७॥

tāṃ nirīkṣya samudyuktāḥ snātuṃ sītājale'bhavan |etasminnantare tatra devarṣirnārado muniḥ || 7||

आजगाम द्विजश्रेष्ठा दृष्ट्वा भ्रातॄन्स्वकाग्रजान् ।तान्दृष्ट्वा स्नातुमुद्युक्तान्नमस्कृत्य कृताञ्जिलिः ॥ ८॥

ājagāma dvijaśreṣṭhā dṛṣṭvā bhrātṝnsvakāgrajān |tāndṛṣṭvā snātumudyuktānnamaskṛtya kṛtāñjiliḥ || 8||

गुणन्नामानि सप्रेमभक्तियुक्तो मधुद्विषः ।नारायणाच्युतानन्त वासुदेव जनार्दन ॥ ९॥

guṇannāmāni sapremabhaktiyukto madhudviṣaḥ |nārāyaṇācyutānanta vāsudeva janārdana || 9||

यज्ञेश यज्ञपुरुष कृष्ण विष्णो नमोऽस्तु ते ॥पद्माक्ष कमलाकान्त गङ्गाजनक केशव ।क्षिरोदशायिन्देवेश दामोदर नमोऽस्तु ते ॥ १०॥

yajñeśa yajñapuruṣa kṛṣṇa viṣṇo namo'stu te ||padmākṣa kamalākānta gaṅgājanaka keśava |kṣirodaśāyindeveśa dāmodara namo'stu te || 10||

श्रीराम विष्णो नरसिंह वामन प्रद्युम्नसङ्कर्षण वासुदेव ।अजानिरुद्धामलरुङ्मुरारे त्वं पाहि नः सर्वभयादजस्रम् ॥ ११॥

śrīrāma viṣṇo narasiṃha vāmana pradyumnasaṅkarṣaṇa vāsudeva |ajāniruddhāmalaruṅmurāre tvaṃ pāhi naḥ sarvabhayādajasram || 11||

इत्युच्चरन्हरेर्नाम नत्वा तान्स्वाग्रजान्मुनीन् ।उपासीनश्च तैः सार्द्धं सस्नौ प्रीतिसमन्वितः ॥ १२॥

ityuccaranharernāma natvā tānsvāgrajānmunīn |upāsīnaśca taiḥ sārddhaṃ sasnau prītisamanvitaḥ || 12||

तेषां चापि तु सीताया जले लोकमलापहे ।स्नात्वा सन्तर्प्य देवर्षिपितॄन्विगतकल्मषाः ॥ १३॥

teṣāṃ cāpi tu sītāyā jale lokamalāpahe |snātvā santarpya devarṣipitṝnvigatakalmaṣāḥ || 13||

उत्तीर्य्य सन्ध्योपास्यादि कृत्वाऽऽचारं स्वकं द्विजाः ।कथां प्रचक्रुर्विविधाः नारायणगुणाश्रिताः ॥ १४॥

uttīryya sandhyopāsyādi kṛtvā''cāraṃ svakaṃ dvijāḥ |kathāṃ pracakrurvividhāḥ nārāyaṇaguṇāśritāḥ || 14||

कृतत्रियेषु मुनिषु गङ्गातीरे मनोरमे ।चकार नारदः प्रश्नं नानाख्यानकथान्तरे ॥ १५॥

kṛtatriyeṣu muniṣu gaṅgātīre manorame |cakāra nāradaḥ praśnaṃ nānākhyānakathāntare || 15||

नारद उवाच ।सर्वज्ञाः स्थ मुनिश्रेष्ठाः भगवद्भक्तितत्पराः ।यूयं सर्वे जगन्नाथा भगवन्तः सनातनाः ॥ १६॥

nārada uvāca |sarvajñāḥ stha muniśreṣṭhāḥ bhagavadbhaktitatparāḥ |yūyaṃ sarve jagannāthā bhagavantaḥ sanātanāḥ || 16||

लोकोद्धारपरान्युष्मान्दीनेषु कृतसौहृदान् ।पृच्छे ततो वदत मे भगवल्लक्षणं बुधाः ॥ १७॥

lokoddhāraparānyuṣmāndīneṣu kṛtasauhṛdān |pṛcche tato vadata me bhagavallakṣaṇaṃ budhāḥ || 17||

येनेदमखिलं जातं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।गङ्गापादोदकं यस्य स कथं ज्ञायते हरिः ॥ १८॥

yenedamakhilaṃ jātaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |gaṅgāpādodakaṃ yasya sa kathaṃ jñāyate hariḥ || 18||

कथं च त्रिविधं कर्म सफलं जायते नृणाम् ।ज्ञानस्य लक्षणं ब्रूत तपसश्चापि मानदाः ॥ १९॥

kathaṃ ca trividhaṃ karma saphalaṃ jāyate nṛṇām |jñānasya lakṣaṇaṃ brūta tapasaścāpi mānadāḥ || 19||

अतिथेः पूजनं वापि येन विष्णुः प्रसीदति ॥एवमादीनि गुह्यानि हरितुष्टिकराणि च ।अनुगृह्य च मां नाथास्तत्त्वतो वक्तुमर्हथ ॥ २०॥

atitheḥ pūjanaṃ vāpi yena viṣṇuḥ prasīdati ||evamādīni guhyāni harituṣṭikarāṇi ca |anugṛhya ca māṃ nāthāstattvato vaktumarhatha || 20||

शौनक उवाच ॥नमः पराय देवाय परस्मात्परमाय च ।परावरनिवासाय सगुणायागुणाय च ॥ २१॥

śaunaka uvāca ||namaḥ parāya devāya parasmātparamāya ca |parāvaranivāsāya saguṇāyāguṇāya ca || 21||

अमायायाऽऽत्मसंज्ञाय मायिने विश्वरूपिणे ।योगीश्वराय योगाय योगगम्याय विष्णवे ॥ २२॥

amāyāyā''tmasaṃjñāya māyine viśvarūpiṇe |yogīśvarāya yogāya yogagamyāya viṣṇave || 22||

ज्ञानाय ज्ञानगम्याय सर्वज्ञानैकहेतवे ।ज्ञानेश्वराय ज्ञेयाय ज्ञात्रे विज्ञानसम्पदे ॥ २३॥

jñānāya jñānagamyāya sarvajñānaikahetave |jñāneśvarāya jñeyāya jñātre vijñānasampade || 23||

ध्यानाय ध्यानगम्याय ध्यातृपापहराय च ।ध्यानेश्वराय सुधिये ध्येयध्यातृस्वरूपिणे ॥ २४॥

dhyānāya dhyānagamyāya dhyātṛpāpaharāya ca |dhyāneśvarāya sudhiye dhyeyadhyātṛsvarūpiṇe || 24||

आदित्यचन्द्राग्निविधातृदेवाः सिद्धाश्च यक्षासुरनागसङ्घाः ।यच्छक्तियुक्तास्तमजं पुराणं सत्यं स्तुतीशं सततं नतोऽस्मि ॥ २५॥

ādityacandrāgnividhātṛdevāḥ siddhāśca yakṣāsuranāgasaṅghāḥ |yacchaktiyuktāstamajaṃ purāṇaṃ satyaṃ stutīśaṃ satataṃ nato'smi || 25||

यो ब्रह्मरूपी जगतां विधाता स एव पाता द्विजविष्णुरूपी ।कल्पान्तरुद्राख्यतनुः स देवः शेतेंऽघ्रिपानस्तमजं भजामि ॥ २६॥

yo brahmarūpī jagatāṃ vidhātā sa eva pātā dvijaviṣṇurūpī |kalpāntarudrākhyatanuḥ sa devaḥ śeteṃ'ghripānastamajaṃ bhajāmi || 26||

यन्नामसङ्कीर्त्तनतो गजेन्द्रो ग्राहोग्रबन्धान्मुमुचे स देवः ।विराजमानः स्वपदे पराख्ये तं विष्णुमाद्यं शरणं प्रपद्ये ॥ २७॥

yannāmasaṅkīrttanato gajendro grāhograbandhānmumuce sa devaḥ |virājamānaḥ svapade parākhye taṃ viṣṇumādyaṃ śaraṇaṃ prapadye || 27||

शिवस्वरूपी शिवभक्तिभाजां यो विष्णुरूपी हरिभावितानाम् ।सङ्कल्पपूर्वात्मकदेहहेतुस्तमेव नित्यं शरणं प्रपद्ये ॥ २८॥

śivasvarūpī śivabhaktibhājāṃ yo viṣṇurūpī haribhāvitānām |saṅkalpapūrvātmakadehahetustameva nityaṃ śaraṇaṃ prapadye || 28||

यः केशिहन्ता नरकान्तकश्च बालो भुजाग्रेण दधार गोत्रम् ।देवं च भूमारविनोदशीलं तं वासुदेवं सततं नतोऽस्मि ॥ २९॥

yaḥ keśihantā narakāntakaśca bālo bhujāgreṇa dadhāra gotram |devaṃ ca bhūmāravinodaśīlaṃ taṃ vāsudevaṃ satataṃ nato'smi || 29||

लेभेऽवतीर्योग्रनृसिंहरूपी यो दैत्यवक्षः कठिनं शिलावत् ।विदार्य संरक्षितवान्स्वभक्तं प्रह्लादमीशं तमजं नमामि ॥ ३०॥

lebhe'vatīryogranṛsiṃharūpī yo daityavakṣaḥ kaṭhinaṃ śilāvat |vidārya saṃrakṣitavānsvabhaktaṃ prahlādamīśaṃ tamajaṃ namāmi || 30||

व्योमादिभिर्मूषितमात्मसंज्ञं निरञ्जनं नित्यममेयतत्त्वम् ।जगद्विधातारमकर्मकं च परं पुराणं पुरुषं नतोऽस्मि ॥ ३१॥

vyomādibhirmūṣitamātmasaṃjñaṃ nirañjanaṃ nityamameyatattvam |jagadvidhātāramakarmakaṃ ca paraṃ purāṇaṃ puruṣaṃ nato'smi || 31||

ब्रह्मेन्द्ररुद्रानिलवायुमर्त्यगन्धर्वयक्षासुरदेवसङ्घैः ।स्वमूर्तिभेदैः स्थित एक ईशस्तमादिमात्मानमहं भजामि ॥ ३२॥

brahmendrarudrānilavāyumartyagandharvayakṣāsuradevasaṅghaiḥ |svamūrtibhedaiḥ sthita eka īśastamādimātmānamahaṃ bhajāmi || 32||

यतो भिन्नमिदं सर्वं समुद्भूतं स्थितं च वै ।यस्मिन्नेष्यति पश्चाच्च तमस्मि शरणं गतः ॥ ३३॥

yato bhinnamidaṃ sarvaṃ samudbhūtaṃ sthitaṃ ca vai |yasminneṣyati paścācca tamasmi śaraṇaṃ gataḥ || 33||

यः स्थितो विश्वरूपेण सङ्गीवात्र प्रतीयते ।असङ्गी परिपूर्णश्च तमस्मि शरणं गतः ॥ ३४॥

yaḥ sthito viśvarūpeṇa saṅgīvātra pratīyate |asaṅgī paripūrṇaśca tamasmi śaraṇaṃ gataḥ || 34||

हृदि स्थितोऽपि यो देवो मायया मोहितात्मनाम् ।न ज्ञायते परः शुद्धस्तमस्मि शरणं गतः ॥ ३५॥

hṛdi sthito'pi yo devo māyayā mohitātmanām |na jñāyate paraḥ śuddhastamasmi śaraṇaṃ gataḥ || 35||

सर्वसंगनिवृत्तानां ध्यानयोगरतात्मनाम् ।सर्वत्र भाति ज्ञानात्मा तमस्मि शरणं गतः ॥ ३६॥

sarvasaṃganivṛttānāṃ dhyānayogaratātmanām |sarvatra bhāti jñānātmā tamasmi śaraṇaṃ gataḥ || 36||

दधार मन्दरं पृष्ठे नीरोदेऽमृतमन्थने ।देवतानां हितार्थाय तं कूर्मं शरणं गतः ॥ ३७॥

dadhāra mandaraṃ pṛṣṭhe nīrode'mṛtamanthane |devatānāṃ hitārthāya taṃ kūrmaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 37||

दंष्ट्राङ्कुरेण योऽनन्तः समुद्धृत्यार्णवाद्धराम् ।तस्थाविदं जगत्कृत्स्नं वाराहं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ ३८॥

daṃṣṭrāṅkureṇa yo'nantaḥ samuddhṛtyārṇavāddharām |tasthāvidaṃ jagatkṛtsnaṃ vārāhaṃ taṃ nato'smyaham || 38||

प्रह्लादं गोपयन्दैत्यं शिलातिकठिनोरसम् ।विदार्य हतवान्यो हि तं नृसिंहं नतोऽस्म्यहम् ॥ ३९॥

prahlādaṃ gopayandaityaṃ śilātikaṭhinorasam |vidārya hatavānyo hi taṃ nṛsiṃhaṃ nato'smyaham || 39||

लब्ध्वा वैरोचनेर्भूमिं द्वाभ्यां पद्भ्यामतीत्य यः ।आब्रह्मभुवनं पादात्सुरेभ्यस्तं नतोऽजितम् ॥ ४०॥

labdhvā vairocanerbhūmiṃ dvābhyāṃ padbhyāmatītya yaḥ |ābrahmabhuvanaṃ pādātsurebhyastaṃ nato'jitam || 40||

हैहयस्यापराधेन ह्येकविंशतिसङ्ख्यया ।क्षत्रियान्वयभेत्ता यो जामदग्न्यं नतोऽस्मि तम् ॥ ४१॥

haihayasyāparādhena hyekaviṃśatisaṅkhyayā |kṣatriyānvayabhettā yo jāmadagnyaṃ nato'smi tam || 41||

आविर्भूतश्चतुर्द्धा यः कपिभिः परिवारितः ।घ्नतवान्राक्षसानीकं रामचन्द्रं नतोऽस्म्यहम् ॥ ४२॥

āvirbhūtaścaturddhā yaḥ kapibhiḥ parivāritaḥ |ghnatavānrākṣasānīkaṃ rāmacandraṃ nato'smyaham || 42||

मूर्तिद्वयं समाश्रित्य भूभारमपहृत्य च ।सञ्जहार कुलं स्वं यस्तं श्रीकृष्णमहं भजे ॥ ४३॥

mūrtidvayaṃ samāśritya bhūbhāramapahṛtya ca |sañjahāra kulaṃ svaṃ yastaṃ śrīkṛṣṇamahaṃ bhaje || 43||

भूम्यादिलोकत्रितयं सन्तृप्तात्मानमात्मनि ।पश्यन्ति निर्मलं शुद्धं तमीशानं भजाम्यहम् ॥ ४४॥

bhūmyādilokatritayaṃ santṛptātmānamātmani |paśyanti nirmalaṃ śuddhaṃ tamīśānaṃ bhajāmyaham || 44||

युगान्ते पापिनोऽशुद्धान्भित्त्वा तीक्ष्णसुधारया ।स्थापयामास यो धर्मं कृतादौ तं नमाम्यहम् ॥ ४५॥

yugānte pāpino'śuddhānbhittvā tīkṣṇasudhārayā |sthāpayāmāsa yo dharmaṃ kṛtādau taṃ namāmyaham || 45||

एवमादीन्यनेकानि यस्य रूपाणि पाण्डवाः ।न शक्यं तेन सङ्ख्यातुं कोट्यब्दैरपि तं भजे ॥ ४६॥

evamādīnyanekāni yasya rūpāṇi pāṇḍavāḥ |na śakyaṃ tena saṅkhyātuṃ koṭyabdairapi taṃ bhaje || 46||

महिमानं तु यन्नाम्नः परं गन्तुं मुनीश्वराः ।देवासुराश्च मनवः कथं तं क्षुल्लको भजे ॥ ४७॥

mahimānaṃ tu yannāmnaḥ paraṃ gantuṃ munīśvarāḥ |devāsurāśca manavaḥ kathaṃ taṃ kṣullako bhaje || 47||

यन्नामश्रवणेनापि महापातकिनो नराः ।पवित्रतां प्रपद्यन्ते तं कथं स्तौमि चाल्पधीः ॥ ४८॥

yannāmaśravaṇenāpi mahāpātakino narāḥ |pavitratāṃ prapadyante taṃ kathaṃ staumi cālpadhīḥ || 48||

यथाकथञ्चिद्यन्नाम्नि कीर्तिते वा श्रुतेऽपि वा ।पापिनस्तु विशुद्धाः स्युः शुद्धा मोक्षमवाप्नुयुः ॥ ४९॥

yathākathañcidyannāmni kīrtite vā śrute'pi vā |pāpinastu viśuddhāḥ syuḥ śuddhā mokṣamavāpnuyuḥ || 49||

आत्मन्यात्मानमाधाय योगिनो गतकल्मषाः ।पश्यन्ति यं ज्ञानरूपं तमस्मि शरणं गतः ॥ ५०॥

ātmanyātmānamādhāya yogino gatakalmaṣāḥ |paśyanti yaṃ jñānarūpaṃ tamasmi śaraṇaṃ gataḥ || 50||

साङ्ख्याः सर्वेषु पश्यन्ति परिपूर्णात्मकं हरिम् ।तमादिदेवमजरं ज्ञानरूपं भजाम्यहम् ॥ ५१॥

sāṅkhyāḥ sarveṣu paśyanti paripūrṇātmakaṃ harim |tamādidevamajaraṃ jñānarūpaṃ bhajāmyaham || 51||

सर्वसत्त्वमयं शान्तं सर्वद्रष्टारमीश्वरम् ।सहस्रशीर्षकं देवं वन्दे भावात्मकं हरिम् ॥ ५२॥

sarvasattvamayaṃ śāntaṃ sarvadraṣṭāramīśvaram |sahasraśīrṣakaṃ devaṃ vande bhāvātmakaṃ harim || 52||

यद्भूतं यच्च वै भाव्यं स्थावरं जङ्गमं जगत् ।दशाङ्गुलं योऽत्यतिष्ठत्तमीशमजरं भजे ॥ ५३॥

yadbhūtaṃ yacca vai bhāvyaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ jagat |daśāṅgulaṃ yo'tyatiṣṭhattamīśamajaraṃ bhaje || 53||

अणोरणीयांसमजं महतश्च महत्तरम् ।गुह्याद्गुह्यतमं देवं प्रणमामि पुनः पुनः ॥ ५४॥

aṇoraṇīyāṃsamajaṃ mahataśca mahattaram |guhyādguhyatamaṃ devaṃ praṇamāmi punaḥ punaḥ || 54||

ध्यातः स्मृतः पूजितो वा श्रितः प्रणमितोऽपि वा ।स्वपदं यो ददातीशस्तं वन्दे पुरुषोत्तमम् ॥ ५५॥

dhyātaḥ smṛtaḥ pūjito vā śritaḥ praṇamito'pi vā |svapadaṃ yo dadātīśastaṃ vande puruṣottamam || 55||

इति स्तुवन्तं परमं परेशं हर्षाम्बुसंरुद्धविलोचनास्ते ।मुनीश्वरा नारदसंयुतास्तु सनन्दनाद्याः प्रमुदं प्रजग्मुः ॥ ५६॥

iti stuvantaṃ paramaṃ pareśaṃ harṣāmbusaṃruddhavilocanāste |munīśvarā nāradasaṃyutāstu sanandanādyāḥ pramudaṃ prajagmuḥ || 56||

य इदं प्रातरुत्थाय पठेद्वै पौरुषं स्तवम् ।सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ५७॥

ya idaṃ prātarutthāya paṭhedvai pauruṣaṃ stavam |sarvapāpaviśuddhātmā viṣṇulokaṃ sa gacchati || 57||

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे सनत्कुमारनारदसंवादेनारदाय शौनककृतविष्णुस्तुतिर्नाम द्वितीयोध्यायः ॥ २॥

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde sanatkumāranāradasaṃvādenāradāya śaunakakṛtaviṣṇustutirnāma dvitīyodhyāyaḥ || 2||

बृहन्नारदीयपुराण । पूर्वभाग । अध्याय २/२१५७॥बृहन्नारदीयपुराण । पूर्वभाग । अध्याय २/२१-५७॥

bṛhannāradīyapurāṇa | pūrvabhāga | adhyāya 2/2157||bṛhannāradīyapurāṇa | pūrvabhāga | adhyāya 2/21-57||