गजेन्द्रमोक्षणः Gajendramokshanah from Shrimadbhagavatam

॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥श्रीशुक उवाच ।आसीद्गिरिवरो राजंस्त्रिकूट इति विश्रुतः ।क्षीरोदेनावृतः श्रीमान् योजनायुतमुच्छ्रितः ॥ १॥

|| oṃ namo bhagavate vāsudevāya ||śrīśuka uvāca |āsīdgirivaro rājaṃstrikūṭa iti viśrutaḥ |kṣīrodenāvṛtaḥ śrīmān yojanāyutamucchritaḥ || 1||

तावता विस्तृतः पर्यक् त्रिभिः शृङ्गैः पयोनिधिम् ।दिशः खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयैः ॥ २॥

tāvatā vistṛtaḥ paryak tribhiḥ śṛṅgaiḥ payonidhim |diśaḥ khaṃ rocayannāste raupyāyasahiraṇmayaiḥ || 2||

अन्यैश्च ककुभः सर्वा रत्नधातुविचित्रितैः ।नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैर्निर्झराम्भसाम् ॥ ३॥

anyaiśca kakubhaḥ sarvā ratnadhātuvicitritaiḥ |nānādrumalatāgulmairnirghoṣairnirjharāmbhasām || 3||

स चावनिज्यमानाङ्घ्रिः समन्तात्पयऊर्मिभिः ।करोति श्यामलां भूमिं हरिण्मरकताश्मभिः ॥ ४॥

sa cāvanijyamānāṅghriḥ samantātpayaūrmibhiḥ |karoti śyāmalāṃ bhūmiṃ hariṇmarakatāśmabhiḥ || 4||

सिद्धचारणगन्धर्वविद्याधरमहोरगैः ।किन्नरैरप्सरोभिश्च क्रीडद्भिर्जुष्टकन्दरः ॥ ५॥

siddhacāraṇagandharvavidyādharamahoragaiḥ |kinnarairapsarobhiśca krīḍadbhirjuṣṭakandaraḥ || 5||

यत्र सङ्गीतसन्नादैर्नदद्गुहममर्षया ।अभिगर्जन्ति हरयः श्लाघिनः परशङ्कया ॥ ६॥

yatra saṅgītasannādairnadadguhamamarṣayā |abhigarjanti harayaḥ ślāghinaḥ paraśaṅkayā || 6||

नानारण्यपशुव्रातसङ्कुलद्रोण्यलङ्कृतः ।चित्रद्रुमसुरोद्यानकलकण्ठविहङ्गमः ॥ ७॥

nānāraṇyapaśuvrātasaṅkuladroṇyalaṅkṛtaḥ |citradrumasurodyānakalakaṇṭhavihaṅgamaḥ || 7||

सरित्सरोभिरच्छोदैः पुलिनैर्मणिवालुकैः ।देवस्त्रीमज्जनामोदसौरभाम्ब्वनिलैर्युतः ॥ ८॥

saritsarobhiracchodaiḥ pulinairmaṇivālukaiḥ |devastrīmajjanāmodasaurabhāmbvanilairyutaḥ || 8||

तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मनः ।उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९॥

tasya droṇyāṃ bhagavato varuṇasya mahātmanaḥ |udyānamṛtumannāma ākrīḍaṃ surayoṣitām || 9||

सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यं पुष्पफलद्रुमैः ।मन्दारैः पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकैः ॥ १०॥

sarvato'laṅkṛtaṃ divyairnityaṃ puṣpaphaladrumaiḥ |mandāraiḥ pārijātaiśca pāṭalāśokacampakaiḥ || 10||

चूतैः प्रियालैः पनसैराम्रैराम्रातकैरपि ।क्रमुकैर्नालिकेरैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकैः ॥ ११॥

cūtaiḥ priyālaiḥ panasairāmrairāmrātakairapi |kramukairnālikeraiśca kharjūrairbījapūrakaiḥ || 11||

मधूकैः शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनैः ।अरिष्टोदुम्बरप्लक्षैर्वटैः किंशुकचन्दनैः ॥ १२॥

madhūkaiḥ śālatālaiśca tamālairasanārjunaiḥ |ariṣṭodumbaraplakṣairvaṭaiḥ kiṃśukacandanaiḥ || 12||

पिचुमन्दैः कोविदारैः सरलैः सुरदारुभिः ।द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बूभिर्बदर्यक्षाभयामलैः ॥ १३॥

picumandaiḥ kovidāraiḥ saralaiḥ suradārubhiḥ |drākṣekṣurambhājambūbhirbadaryakṣābhayāmalaiḥ || 13||

बिल्वैः कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभिः ।तस्मिन् सरः सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४॥

bilvaiḥ kapitthairjambīrairvṛto bhallātakādibhiḥ |tasmin saraḥ suvipulaṃ lasatkāñcanapaṅkajam || 14||

कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् ।मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनैः ॥ १५॥

kumudotpalakahlāraśatapatraśriyorjitam |mattaṣaṭpadanirghuṣṭaṃ śakuntaiśca kalasvanaiḥ || 15||

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वैः सारसैरपि ।जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६॥

haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakrāhvaiḥ sārasairapi |jalakukkuṭakoyaṣṭidātyūhakulakūjitam || 16||

मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरजःपयः ।कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७॥

matsyakacchapasañcāracalatpadmarajaḥpayaḥ |kadambavetasanalanīpavañjulakairvṛtam || 17||

कुन्दैः कुरबकाशोकैः शिरीषैः कुटजेङ्गुदैः ।कुब्जकैः स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभिः ॥ १८॥

kundaiḥ kurabakāśokaiḥ śirīṣaiḥ kuṭajeṅgudaiḥ |kubjakaiḥ svarṇayūthībhirnāgapunnāgajātibhiḥ || 18||

मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभिः ।शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमैः ॥ १९॥

mallikāśatapatraiśca mādhavījālakādibhiḥ |śobhitaṃ tīrajaiścānyairnityartubhiralaṃ drumaiḥ || 19||

तत्रैकदा तद्गिरिकाननाश्रयःकरेणुभिर्वारणयूथपश्चरन् ।सकण्टकान् कीचकवेणुवेत्रवद्विशालगुल्मं प्ररुजन् वनस्पतीन् ॥ २०॥

tatraikadā tadgirikānanāśrayaḥkareṇubhirvāraṇayūthapaścaran |sakaṇṭakān kīcakaveṇuvetravadviśālagulmaṃ prarujan vanaspatīn || 20||

यद्गन्धमात्राद्धरयो गजेन्द्राव्याघ्रादयो व्यालमृगाः सखड्गाः ।महोरगाश्चापि भयाद्द्रवन्तिसगौरकृष्णाः शरभाश्चमर्यः ॥ २१॥

yadgandhamātrāddharayo gajendrāvyāghrādayo vyālamṛgāḥ sakhaḍgāḥ |mahoragāścāpi bhayāddravantisagaurakṛṣṇāḥ śarabhāścamaryaḥ || 21||

वृका वराहा महिषर्क्षशल्यागोपुच्छसालावृकमर्कटाश्च ।अन्यत्र क्षुद्रा हरिणाः शशादयश्चरन्त्यभीता यदनुग्रहेण ॥ २२॥

vṛkā varāhā mahiṣarkṣaśalyāgopucchasālāvṛkamarkaṭāśca |anyatra kṣudrā hariṇāḥ śaśādayaścarantyabhītā yadanugraheṇa || 22||

स घर्मतप्तः करिभिः करेणुभिर्वृतो मदच्युत्करभैरनुद्रुतः ।गिरिं गरिम्णा परितः प्रकम्पयन्निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनैः ॥ २३॥

sa gharmataptaḥ karibhiḥ kareṇubhirvṛto madacyutkarabhairanudrutaḥ |giriṃ garimṇā paritaḥ prakampayanniṣevyamāṇo'likulairmadāśanaiḥ || 23||

सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितंजिघ्रन् विदूरान्मदविह्वलेक्षणः ।वृतः स्वयूथेन तृषार्दितेन तत्सरोवराभ्याशमथागमद्द्रुतम् ॥ २४॥

saro'nilaṃ paṅkajareṇurūṣitaṃjighran vidūrānmadavihvalekṣaṇaḥ |vṛtaḥ svayūthena tṛṣārditena tatsarovarābhyāśamathāgamaddrutam || 24||

विगाह्य तस्मिन्नमृताम्बु निर्मलंहेमारविन्दोत्पलरेणुवासितम् ।पपौ निकामं निजपुष्करोद्धृतमात्मानमद्भिः स्नपयन् गतक्लमः ॥ २५॥

vigāhya tasminnamṛtāmbu nirmalaṃhemāravindotpalareṇuvāsitam |papau nikāmaṃ nijapuṣkaroddhṛtamātmānamadbhiḥ snapayan gataklamaḥ || 25||

स्वपुष्करेणोद्धृतशीकराम्बुभिर्निपाययन् संस्नपयन् यथा गृही ।घृणी करेणुः कलभांश्च दुर्मदोनाचष्ट कृच्छ्रं कृपणोऽजमायया ॥ २६॥

svapuṣkareṇoddhṛtaśīkarāmbubhirnipāyayan saṃsnapayan yathā gṛhī |ghṛṇī kareṇuḥ kalabhāṃśca durmadonācaṣṭa kṛcchraṃ kṛpaṇo'jamāyayā || 26||

तं तत्र कश्चिन्नृप दैवचोदितोग्राहो बलीयांश्चरणे रुषाग्रहीत् ।यदृच्छयैवं व्यसनं गतो गजोयथाबलं सोऽतिबलो विचक्रमे ॥ २७॥

taṃ tatra kaścinnṛpa daivacoditogrāho balīyāṃścaraṇe ruṣāgrahīt |yadṛcchayaivaṃ vyasanaṃ gato gajoyathābalaṃ so'tibalo vicakrame || 27||

तथाऽऽतुरं यूथपतिं करेणवोविकृष्यमाणं तरसा बलीयसा ।विचुक्रुशुर्दीनधियोऽपरे गजाःपार्ष्णिग्रहास्तारयितुं न चाशकन् ॥ २८॥

tathā''turaṃ yūthapatiṃ kareṇavovikṛṣyamāṇaṃ tarasā balīyasā |vicukruśurdīnadhiyo'pare gajāḥpārṣṇigrahāstārayituṃ na cāśakan || 28||

नियुध्यतोरेवमिभेन्द्रनक्रयोर्विकर्षतोरन्तरतो बहिर्मिथः ।समाः सहस्रं व्यगमन् महीपतेसप्राणयोश्चित्रममंसतामराः ॥ २९॥

niyudhyatorevamibhendranakrayorvikarṣatorantarato bahirmithaḥ |samāḥ sahasraṃ vyagaman mahīpatesaprāṇayościtramamaṃsatāmarāḥ || 29||

ततो गजेन्द्रस्य मनोबलौजसांकालेन दीर्घेण महानभूद्व्ययः ।विकृष्यमाणस्य जलेऽवसीदतोविपर्ययोऽभूत्सकलं जलौकसः ॥ ३०॥

tato gajendrasya manobalaujasāṃkālena dīrgheṇa mahānabhūdvyayaḥ |vikṛṣyamāṇasya jale'vasīdatoviparyayo'bhūtsakalaṃ jalaukasaḥ || 30||

इत्थं गजेन्द्रः स यदाऽऽप सङ्कटंप्राणस्य देही विवशो यदृच्छया ।अपारयन्नात्मविमोक्षणे चिरंदध्याविमां बुद्धिमथाभ्यपद्यत ॥ ३१॥

itthaṃ gajendraḥ sa yadā''pa saṅkaṭaṃprāṇasya dehī vivaśo yadṛcchayā |apārayannātmavimokṣaṇe ciraṃdadhyāvimāṃ buddhimathābhyapadyata || 31||

न मामिमे ज्ञातय आतुरं गजाःकुतः करिण्यः प्रभवन्ति मोचितुम् ।ग्राहेण पाशेन विधातुरावृतोऽप्यहं च तं यामि परं परायणम् ॥ ३२॥

na māmime jñātaya āturaṃ gajāḥkutaḥ kariṇyaḥ prabhavanti mocitum |grāheṇa pāśena vidhāturāvṛto'pyahaṃ ca taṃ yāmi paraṃ parāyaṇam || 32||

यः कश्चनेशो बलिनोऽन्तकोरगात्प्रचण्डवेगादभिधावतो भृशम् ।भीतं प्रपन्नं परिपाति यद्भयान्मृत्युः प्रधावत्यरणं तमीमहि ॥ ३३॥

yaḥ kaścaneśo balino'ntakoragātpracaṇḍavegādabhidhāvato bhṛśam |bhītaṃ prapannaṃ paripāti yadbhayānmṛtyuḥ pradhāvatyaraṇaṃ tamīmahi || 33||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां अष्टमस्कन्धेमन्वन्तरानुवर्णने गजेन्द्रोपाख्याने द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ aṣṭamaskandhemanvantarānuvarṇane gajendropākhyāne dvitīyo'dhyāyaḥ || 2||

॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥श्रीशुक उवाच ।एवं व्यवसितो बुद्।ह्ध्या समाधाय मनो हृदि ।जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् ॥ १॥

|| oṃ namo bhagavate vāsudevāya ||śrīśuka uvāca |evaṃ vyavasito bud|hdhyā samādhāya mano hṛdi |jajāpa paramaṃ jāpyaṃ prāgjanmanyanuśikṣitam || 1||

गजेन्द्र उवाच ।ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् ।पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥ २॥

gajendra uvāca |oṃ namo bhagavate tasmai yata etaccidātmakam |puruṣāyādibījāya pareśāyābhidhīmahi || 2||

यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् ।योऽस्मात्परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३॥

yasminnidaṃ yataścedaṃ yenedaṃ ya idaṃ svayam |yo'smātparasmācca parastaṃ prapadye svayambhuvam || 3||

यः स्वात्मनीदं निजमाययार्पितंक्वचिद्विभातं क्व च तत्तिरोहितम् ।अविद्धदृक्साक्ष्युभयं तदीक्षतेस आत्ममूलोऽवतु मां परात्परः ॥ ४॥

yaḥ svātmanīdaṃ nijamāyayārpitaṃkvacidvibhātaṃ kva ca tattirohitam |aviddhadṛksākṣyubhayaṃ tadīkṣatesa ātmamūlo'vatu māṃ parātparaḥ || 4||

कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशोलोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु ।तमस्तदासीद्गहनं गभीरंयस्तस्य पारेऽभिविराजते विभुः ॥ ५॥

kālena pañcatvamiteṣu kṛtsnaśolokeṣu pāleṣu ca sarvahetuṣu |tamastadāsīdgahanaṃ gabhīraṃyastasya pāre'bhivirājate vibhuḥ || 5||

न यस्य देवा ऋषयः पदं विदुर्जन्तुः पुनः कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् ।यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतोदुरत्ययानुक्रमणः स मावतु ॥ ६॥

na yasya devā ṛṣayaḥ padaṃ vidurjantuḥ punaḥ ko'rhati gantumīritum |yathā naṭasyākṛtibhirviceṣṭatoduratyayānukramaṇaḥ sa māvatu || 6||

दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलंविमुक्तसङ्गा मुनयः सुसाधवः ।चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वनेभूतात्मभूताः सुहृदः स मे गतिः ॥ ७॥

didṛkṣavo yasya padaṃ sumaṅgalaṃvimuktasaṅgā munayaḥ susādhavaḥ |carantyalokavratamavraṇaṃ vanebhūtātmabhūtāḥ suhṛdaḥ sa me gatiḥ || 7||

न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वान नामरूपे गुणदोष एव वा ।तथापि लोकाप्ययसम्भवाय यःस्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८॥

na vidyate yasya ca janma karma vāna nāmarūpe guṇadoṣa eva vā |tathāpi lokāpyayasambhavāya yaḥsvamāyayā tānyanukālamṛcchati || 8||

तस्मै नमः परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ।अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९॥

tasmai namaḥ pareśāya brahmaṇe'nantaśaktaye |arūpāyorurūpāya nama āścaryakarmaṇe || 9||

नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने ।नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥ १०॥

nama ātmapradīpāya sākṣiṇe paramātmane |namo girāṃ vidūrāya manasaścetasāmapi || 10||

सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता ।नमः कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११॥

sattvena pratilabhyāya naiṣkarmyeṇa vipaścitā |namaḥ kaivalyanāthāya nirvāṇasukhasaṃvide || 11||

नमः शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे ।निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥ १२॥

namaḥ śāntāya ghorāya mūḍhāya guṇadharmiṇe |nirviśeṣāya sāmyāya namo jñānaghanāya ca || 12||

क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे ।पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नमः ॥ १३॥

kṣetrajñāya namastubhyaṃ sarvādhyakṣāya sākṣiṇe |puruṣāyātmamūlāya mūlaprakṛtaye namaḥ || 13||

सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे ।असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नमः ॥ १४॥

sarvendriyaguṇadraṣṭre sarvapratyayahetave |asatācchāyayoktāya sadābhāsāya te namaḥ || 14||

नमो नमस्तेऽखिलकारणायनिष्कारणायाद्भुतकारणाय ।सर्वागमाम्नायमहार्णवायनमोऽपवर्गाय परायणाय ॥ १५॥

namo namaste'khilakāraṇāyaniṣkāraṇāyādbhutakāraṇāya |sarvāgamāmnāyamahārṇavāyanamo'pavargāya parāyaṇāya || 15||

गुणारणिच्छन्नचिदूष्मपायतत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय ।नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागमस्वयम्प्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १६॥

guṇāraṇicchannacidūṣmapāyatatkṣobhavisphūrjitamānasāya |naiṣkarmyabhāvena vivarjitāgamasvayamprakāśāya namaskaromi || 16||

मादृक् प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणायमुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय ।स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीतप्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥ १७॥

mādṛk prapannapaśupāśavimokṣaṇāyamuktāya bhūrikaruṇāya namo'layāya |svāṃśena sarvatanubhṛnmanasi pratītapratyagdṛśe bhagavate bṛhate namaste || 17||

आत्माऽऽत्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तैर्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय ।मुक्तात्मभिः स्वहृदये परिभावितायज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ १८॥

ātmā''tmajāptagṛhavittajaneṣu saktairduṣprāpaṇāya guṇasaṅgavivarjitāya |muktātmabhiḥ svahṛdaye paribhāvitāyajñānātmane bhagavate nama īśvarāya || 18||

यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामाभजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति ।किं त्वाशिषो रात्यपि देहमव्ययंकरोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥ १९॥

yaṃ dharmakāmārthavimuktikāmābhajanta iṣṭāṃ gatimāpnuvanti |kiṃ tvāśiṣo rātyapi dehamavyayaṃkarotu me'dabhradayo vimokṣaṇam || 19||

एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थंवाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः ।अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलंगायन्त आनन्दसमुद्रमग्नाः ॥ २०॥

ekāntino yasya na kañcanārthaṃvāñchanti ye vai bhagavatprapannāḥ |atyadbhutaṃ taccaritaṃ sumaṅgalaṃgāyanta ānandasamudramagnāḥ || 20||

तमक्षरं ब्रह्म परं परेशमव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् ।अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूरमनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१॥

tamakṣaraṃ brahma paraṃ pareśamavyaktamādhyātmikayogagamyam |atīndriyaṃ sūkṣmamivātidūramanantamādyaṃ paripūrṇamīḍe || 21||

यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचराः ।नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृताः ॥ २२॥

yasya brahmādayo devā vedā lokāścarācarāḥ |nāmarūpavibhedena phalgvyā ca kalayā kṛtāḥ || 22||

यथार्चिषोऽग्नेः सवितुर्गभस्तयोनिर्यान्ति संयान्त्यसकृत्स्वरोचिषः ।तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहोबुद्धिर्मनः खानि शरीरसर्गाः ॥ २३॥

yathārciṣo'gneḥ saviturgabhastayoniryānti saṃyāntyasakṛtsvarociṣaḥ |tathā yato'yaṃ guṇasampravāhobuddhirmanaḥ khāni śarīrasargāḥ || 23||

स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ्न स्त्री न षण्ढो न पुमान्न जन्तुः ।नायं गुणः कर्म न सन्न चासन्निषेधशेषो जयतादशेषः ॥ २४॥

sa vai na devāsuramartyatiryaṅna strī na ṣaṇḍho na pumānna jantuḥ |nāyaṃ guṇaḥ karma na sanna cāsanniṣedhaśeṣo jayatādaśeṣaḥ || 24||

जिजीविषे नाहमिहामुया किमन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या ।इच्छामि कालेन न यस्य विप्लवस्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥ २५॥

jijīviṣe nāhamihāmuyā kimantarbahiścāvṛtayebhayonyā |icchāmi kālena na yasya viplavastasyātmalokāvaraṇasya mokṣam || 25||

सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् ।विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २६॥

so'haṃ viśvasṛjaṃ viśvamaviśvaṃ viśvavedasam |viśvātmānamajaṃ brahma praṇato'smi paraṃ padam || 26||

योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते ।योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २७॥

yogarandhitakarmāṇo hṛdi yogavibhāvite |yogino yaṃ prapaśyanti yogeśaṃ taṃ nato'smyaham || 27||

नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेगशक्तित्रयायाखिलधीगुणाय ।प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तयेकदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥ २८॥

namo namastubhyamasahyavegaśaktitrayāyākhiladhīguṇāya |prapannapālāya durantaśaktayekadindriyāṇāmanavāpyavartmane || 28||

नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहन्धिया हतम् ।तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥ २९॥

nāyaṃ veda svamātmānaṃ yacchaktyāhandhiyā hatam |taṃ duratyayamāhātmyaṃ bhagavantamito'smyaham || 29||

श्रीशुक उवाच ।एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषंब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमानाः ।नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात्तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत् ॥ ३०॥

śrīśuka uvāca |evaṃ gajendramupavarṇitanirviśeṣaṃbrahmādayo vividhaliṅgabhidābhimānāḥ |naite yadopasasṛpurnikhilātmakatvāttatrākhilāmaramayo harirāvirāsīt || 30||

तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवासःस्तोत्रं निशम्य दिविजैः सह संस्तुवद्भिः ।छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमानश्चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्रः ॥ ३१॥

taṃ tadvadārtamupalabhya jagannivāsaḥstotraṃ niśamya divijaiḥ saha saṃstuvadbhiḥ |chandomayena garuḍena samuhyamānaścakrāyudho'bhyagamadāśu yato gajendraḥ || 31||

सोऽन्तःसरस्युरुबलेन गृहीत आर्तोदृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् ।उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रान्नारायणाखिलगुरो भगवन्नमस्ते ॥ ३२॥

so'ntaḥsarasyurubalena gṛhīta ārtodṛṣṭvā garutmati hariṃ kha upāttacakram |utkṣipya sāmbujakaraṃ giramāha kṛcchrānnārāyaṇākhilaguro bhagavannamaste || 32||

तं वीक्ष्य पीडितमजः सहसावतीर्यसग्राहमाशु सरसः कृपयोज्जहार ।ग्राहाद्विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रंसम्पश्यतां हरिरमूमुचदुच्छ्रियाणाम् ॥ ३३॥

taṃ vīkṣya pīḍitamajaḥ sahasāvatīryasagrāhamāśu sarasaḥ kṛpayojjahāra |grāhādvipāṭitamukhādariṇā gajendraṃsampaśyatāṃ hariramūmucaducchriyāṇām || 33||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां अष्टमस्कन्धेमन्वन्तरानुवर्णने गजेन्द्रोपाख्याने तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ aṣṭamaskandhemanvantarānuvarṇane gajendropākhyāne tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3||

॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥श्रीशुक उवाच ।तदा देवर्षिगन्धर्वा ब्रह्मेशानपुरोगमाः ।मुमुचुः कुसुमासारं शंसन्तः कर्म तद्धरेः ॥ १॥

|| oṃ namo bhagavate vāsudevāya ||śrīśuka uvāca |tadā devarṣigandharvā brahmeśānapurogamāḥ |mumucuḥ kusumāsāraṃ śaṃsantaḥ karma taddhareḥ || 1||

नेदुर्दुन्दुभयो दिव्या गन्धर्वा ननृतुर्जगुः ।ऋषयश्चारणाः सिद्धास्तुष्टुवुः पुरुषोत्तमम् ॥ २॥

nedurdundubhayo divyā gandharvā nanṛturjaguḥ |ṛṣayaścāraṇāḥ siddhāstuṣṭuvuḥ puruṣottamam || 2||

योऽसौ ग्राहः स वै सद्यः परमाश्चर्यरूपधृक् ।मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तमः ॥ ३॥

yo'sau grāhaḥ sa vai sadyaḥ paramāścaryarūpadhṛk |mukto devalaśāpena hūhūrgandharvasattamaḥ || 3||

प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् ।अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४॥

praṇamya śirasādhīśamuttamaślokamavyayam |agāyata yaśodhāma kīrtanyaguṇasatkatham || 4||

सोऽनुकम्पित ईशेन परिक्रम्य प्रणम्य तम् ।लोकस्य पश्यतो लोकं स्वमगान्मुक्तकिल्बिषः ॥ ५॥

so'nukampita īśena parikramya praṇamya tam |lokasya paśyato lokaṃ svamagānmuktakilbiṣaḥ || 5||

गजेन्द्रो भगवत्स्पर्शाद्विमुक्तोऽज्ञानबन्धनात् ।प्राप्तो भगवतो रूपं पीतवासाश्चतुर्भुजः ॥ ६॥

gajendro bhagavatsparśādvimukto'jñānabandhanāt |prāpto bhagavato rūpaṃ pītavāsāścaturbhujaḥ || 6||

स वै पूर्वमभूद्राजा पाण्ड्यो द्रविडसत्तमः ।इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो विष्णुव्रतपरायणः ॥ ७॥

sa vai pūrvamabhūdrājā pāṇḍyo draviḍasattamaḥ |indradyumna iti khyāto viṣṇuvrataparāyaṇaḥ || 7||

स एकदाऽऽराधनकाल आत्मवान्गृहीतमौनव्रत ईश्वरं हरिम् ।जटाधरस्तापस आप्लुतोऽच्युतंसमर्चयामास कुलाचलाश्रमः ॥ ८॥

sa ekadā''rādhanakāla ātmavāngṛhītamaunavrata īśvaraṃ harim |jaṭādharastāpasa āpluto'cyutaṃsamarcayāmāsa kulācalāśramaḥ || 8||

यदृच्छया तत्र महायशा मुनिःसमागमच्छिष्यगणैः परिश्रितः ।तं वीक्ष्य तूष्णीमकृतार्हणादिकंरहस्युपासीनमृषिश्चुकोप ह ॥ ९॥

yadṛcchayā tatra mahāyaśā muniḥsamāgamacchiṣyagaṇaiḥ pariśritaḥ |taṃ vīkṣya tūṣṇīmakṛtārhaṇādikaṃrahasyupāsīnamṛṣiścukopa ha || 9||

तस्मा इमं शापमदादसाधुरयं दुरात्माकृतबुद्धिरद्य ।विप्रावमन्ता विशतां तमोऽन्धंयथा गजः स्तब्धमतिः स एव ॥ १०॥

tasmā imaṃ śāpamadādasādhurayaṃ durātmākṛtabuddhiradya |viprāvamantā viśatāṃ tamo'ndhaṃyathā gajaḥ stabdhamatiḥ sa eva || 10||

श्रीशुक उवाच ।एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुगः ।इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११॥

śrīśuka uvāca |evaṃ śaptvā gato'gastyo bhagavān nṛpa sānugaḥ |indradyumno'pi rājarṣirdiṣṭaṃ tadupadhārayan || 11||

आपन्नः कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् ।हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृतिः ॥ १२॥

āpannaḥ kauñjarīṃ yonimātmasmṛtivināśinīm |haryarcanānubhāvena yadgajatve'pyanusmṛtiḥ || 12||

एवं विमोक्ष्य गजयूथपमब्जनाभस्तेनापिपार्षदगतिं गमितेन युक्तः ।गन्धर्वसिद्धविबुधैरुपगीयमानकर्माद्भुतं स्वभवनं गरुडासनोऽगात् ॥ १३॥

evaṃ vimokṣya gajayūthapamabjanābhastenāpipārṣadagatiṃ gamitena yuktaḥ |gandharvasiddhavibudhairupagīyamānakarmādbhutaṃ svabhavanaṃ garuḍāsano'gāt || 13||

एतन्महाराज तवेरितो मयाकृष्णानुभावो गजराजमोक्षणम् ।स्वर्ग्यं यशस्यं कलिकल्मषापहंदुःस्वप्ननाशं कुरुवर्य शृण्वताम् ॥ १४॥

etanmahārāja taverito mayākṛṣṇānubhāvo gajarājamokṣaṇam |svargyaṃ yaśasyaṃ kalikalmaṣāpahaṃduḥsvapnanāśaṃ kuruvarya śṛṇvatām || 14||

यथानुकीर्तयन्त्येतच्छ्रेयस्कामा द्विजातयः ।शुचयः प्रातरुत्थाय दुःस्वप्नाद्युपशान्तये ॥ १५॥

yathānukīrtayantyetacchreyaskāmā dvijātayaḥ |śucayaḥ prātarutthāya duḥsvapnādyupaśāntaye || 15||

इदमाह हरिः प्रीतो गजेन्द्रं कुरुसत्तम ।शृण्वतां सर्वभूतानां सर्वभूतमयो विभुः ॥ १६॥

idamāha hariḥ prīto gajendraṃ kurusattama |śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtamayo vibhuḥ || 16||

श्रीभगवानुवाच ।ये मां त्वां च सरश्चेदं गिरिकन्दरकाननम् ।वेत्रकीचकवेणूनां गुल्मानि सुरपादपान् ॥ १७॥

śrībhagavānuvāca |ye māṃ tvāṃ ca saraścedaṃ girikandarakānanam |vetrakīcakaveṇūnāṃ gulmāni surapādapān || 17||

शृङ्गाणीमानि धिष्ण्यानि ब्रह्मणो मे शिवस्य च ।क्षीरोदं मे प्रियं धाम श्वेतद्वीपं च भास्वरम् ॥ १८॥

śṛṅgāṇīmāni dhiṣṇyāni brahmaṇo me śivasya ca |kṣīrodaṃ me priyaṃ dhāma śvetadvīpaṃ ca bhāsvaram || 18||

श्रीवत्सं कौस्तुभं मालां गदां कौमोदकीं मम ।सुदर्शनं पाञ्चजन्यं सुपर्णं पतगेश्वरम् ॥ १९॥

śrīvatsaṃ kaustubhaṃ mālāṃ gadāṃ kaumodakīṃ mama |sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ suparṇaṃ patageśvaram || 19||

शेषं च मत्कलां सूक्ष्मां श्रियं देवीं मदाश्रयाम् ।ब्रह्माणं नारदमृषिं भवं प्रह्लादमेव च ॥ २०॥

śeṣaṃ ca matkalāṃ sūkṣmāṃ śriyaṃ devīṃ madāśrayām |brahmāṇaṃ nāradamṛṣiṃ bhavaṃ prahlādameva ca || 20||

मत्स्यकूर्मवराहाद्यैरवतारैः कृतानि मे ।कर्माण्यनन्तपुण्यानि सूर्यं सोमं हुताशनम् ॥ २१॥

matsyakūrmavarāhādyairavatāraiḥ kṛtāni me |karmāṇyanantapuṇyāni sūryaṃ somaṃ hutāśanam || 21||

प्रणवं सत्यमव्यक्तं गोविप्रान् धर्ममव्ययम् ।दाक्षायणीर्धर्मपत्नीः सोमकश्यपयोरपि ॥ २२॥

praṇavaṃ satyamavyaktaṃ goviprān dharmamavyayam |dākṣāyaṇīrdharmapatnīḥ somakaśyapayorapi || 22||

गङ्गां सरस्वतीं नन्दां कालिन्दीं सितवारणम् ।ध्रुवं ब्रह्मऋषीन् सप्त पुण्यश्लोकांश्च मानवान् ॥ २३॥

gaṅgāṃ sarasvatīṃ nandāṃ kālindīṃ sitavāraṇam |dhruvaṃ brahmaṛṣīn sapta puṇyaślokāṃśca mānavān || 23||

उत्थायापररात्रान्ते प्रयताः सुसमाहिताः ।स्मरन्ति मम रूपाणि मुच्यन्ते ह्येनसोऽखिलात् ॥ २४॥

utthāyāpararātrānte prayatāḥ susamāhitāḥ |smaranti mama rūpāṇi mucyante hyenaso'khilāt || 24||

ये मां स्तुवन्त्यनेनाङ्ग प्रतिबुध्य निशात्यये ।तेषां प्राणात्यये चाहं ददामि विमलां मतिम् ॥ २५॥

ye māṃ stuvantyanenāṅga pratibudhya niśātyaye |teṣāṃ prāṇātyaye cāhaṃ dadāmi vimalāṃ matim || 25||

श्रीशुक उवाच ।इत्यादिश्य हृषीकेशः प्रध्माय जलजोत्तमम् ।हर्षयन् विबुधानीकमारुरोह खगाधिपम् ॥ २६॥

śrīśuka uvāca |ityādiśya hṛṣīkeśaḥ pradhmāya jalajottamam |harṣayan vibudhānīkamāruroha khagādhipam || 26||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायांअष्टमस्कन्धे गजेन्द्रमोक्षणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃaṣṭamaskandhe gajendramokṣaṇaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ || 4||