कुमारसूक्तम् Kumara Suktam

ऋषिः वामदेवः, देवता १६ अग्निः, ७८ सोमकः साहदेव्यः, १० अश्विनौ,छन्दः १,४ गायत्री, २,५,६ विराड्गायत्री, ३, ७१० निचृद्गायत्रीस्वरः षड्जः

ṛṣiḥ vāmadevaḥ, devatā 16 agniḥ, 78 somakaḥ sāhadevyaḥ, 10 aśvinau,chandaḥ 1,4 gāyatrī, 2,5,6 virāḍgāyatrī, 3, 710 nicṛdgāyatrīsvaraḥ ṣaḍjaḥ

अ॒ग्निर्होता॑ नो अध्व॒रे वा॒जी सन्परि॑ णीयते ।दे॒वो दे॒वेषु॑ य॒ज्ञियः॑ ॥ ४\।०१५\।०१परि॑ त्रिवि॒ष्ट्य॑ध्व॒रं यात्य॒ग्नी र॒थीरि॑व ।आ दे॒वेषु॒ प्रयो॒ दध॑त् ॥ ४\।०१५\।०२परि॒ वाज॑पतिः क॒विर॒ग्निर्ह॒व्यान्य॑क्रमीत् ।दध॒द्रत्ना॑नि दा॒शुषे॑ ॥ ४\।०१५\।०३अ॒यं यः सृञ्ज॑ये पु॒रो दै॑ववा॒ते स॑मि॒ध्यते॑ ।द्यु॒माँ अ॑मित्र॒दम्भ॑नः ॥ ४\।०१५\।०४अस्य॑ घा वी॒र ईव॑तो॒ऽग्नेरी॑शीत॒ मर्त्यः॑ ।ति॒ग्मज॑म्भस्य मी॒ळ्हुषः॑ ॥ ४\।०१५\।०५तमर्व॑न्तं॒ न सा॑न॒सिम॑रु॒षं न दि॒वः शिशु॑म् ।म॒र्मृ॒ज्यन्ते॑ दि॒वेदि॑वे ॥ ४\।०१५\।०६बोध॒द्यन्मा॒ हरि॑भ्यां कुमा॒रः सा॑हदे॒व्यः ।अच्छा॒ न हू॒त उद॑रम् ॥ ४\।०१५\।०७उ॒त त्या य॑ज॒ता हरी॑ कुमा॒रात्सा॑हदे॒व्यात् ।प्रय॑ता स॒द्य आ द॑दे ॥ ४\।०१५\।०८ए॒ष वां॑ देवावश्विना कुमा॒रः सा॑हदे॒व्यः ।दी॒र्घायु॑रस्तु॒ सोम॑कः ॥ ४\।०१५\।०९तं यु॒वं दे॑वावश्विना कुमा॒रं सा॑हदे॒व्यम् ।दी॒र्घायु॑षं कृणोतन ॥ ४\।०१५\।१०

agnirhotā no adhvare vājī sanpari ṇīyate |devo deveṣu yajñiyaḥ || 4\|015\|01pari triviṣṭyadhvaraṃ yātyagnī rathīriva |ā deveṣu prayo dadhat || 4\|015\|02pari vājapatiḥ kaviragnirhavyānyakramīt |dadhadratnāni dāśuṣe || 4\|015\|03ayaṃ yaḥ sṛñjaye puro daivavāte samidhyate |dyumām̐ amitradambhanaḥ || 4\|015\|04asya ghā vīra īvato'gnerīśīta martyaḥ |tigmajambhasya mīḷhuṣaḥ || 4\|015\|05tamarvantaṃ na sānasimaruṣaṃ na divaḥ śiśum |marmṛjyante divedive || 4\|015\|06bodhadyanmā haribhyāṃ kumāraḥ sāhadevyaḥ |acchā na hūta udaram || 4\|015\|07uta tyā yajatā harī kumārātsāhadevyāt |prayatā sadya ā dade || 4\|015\|08eṣa vāṃ devāvaśvinā kumāraḥ sāhadevyaḥ |dīrghāyurastu somakaḥ || 4\|015\|09taṃ yuvaṃ devāvaśvinā kumāraṃ sāhadevyam |dīrghāyuṣaṃ kṛṇotana || 4\|015\|10

ऋषिः१, ३८, १०१२ कुमार आत्रेयो, वृशो वा जार उभी वा;२, ९ वृशो जारः ॥देवता अग्निः ॥छन्दः१, ३, ७, ८ त्रिष्टुपः २ स्वराट्पङ्क्तिः ४, ५, ९, १० निवृत्त्रिष्टुप;६ भुरिवपङ्क्तिः ११ विराट्त्रिष्टुप्; १२ निचृदतिजगती॥स्वरः १, ३५, ७११ धैवतः; २, ६ पञ्चमः, १२ निषादः ॥

ṛṣiḥ1, 38, 1012 kumāra ātreyo, vṛśo vā jāra ubhī vā;2, 9 vṛśo jāraḥ ||devatā agniḥ ||chandaḥ1, 3, 7, 8 triṣṭupaḥ 2 svarāṭpaṅktiḥ 4, 5, 9, 10 nivṛttriṣṭupa;6 bhurivapaṅktiḥ 11 virāṭtriṣṭup; 12 nicṛdatijagatī||svaraḥ 1, 35, 711 dhaivataḥ; 2, 6 pañcamaḥ, 12 niṣādaḥ ||

कु॒मा॒रं मा॒ता यु॑व॒तिः समु॑ब्धं॒ गुहा॑ बिभर्ति॒ न द॑दाति पि॒त्रे ।अनी॑कमस्य॒ न मि॒नज्जना॑सः पु॒रः प॑श्यन्ति॒ निहि॑तमर॒तौ ॥ ५\।००२\।०१कमे॒तं त्वं यु॑वते कुमा॒रं पेषी॑ बिभर्षि॒ महि॑षी जजान ।पू॒र्वीर्हि गर्भः॑ श॒रदो॑ व॒वर्धाप॑श्यं जा॒तं यदसू॑त मा॒ता ॥ ५\।००२\।०२हिर॑ण्यदन्तं॒ शुचि॑वर्णमा॒रात्क्षेत्रा॑दपश्य॒मायु॑धा॒ मिमा॑नम् ।द॒दा॒नो अ॑स्मा अ॒मृतं॑ वि॒पृक्व॒त्किं माम॑नि॒न्द्राः कृ॑णवन्ननु॒क्थाः ॥ ५\।००२\।०३क्षेत्रा॑दपश्यं सनु॒तश्चर॑न्तं सु॒मद्यू॒थं न पु॒रु शोभ॑मानम् ।न ता अ॑गृभ्र॒न्नज॑निष्ट॒ हि षः पलि॑क्नी॒रिद्यु॑व॒तयो॑ भवन्ति ॥ ५\।००२\।०४के मे॑ मर्य॒कं वि य॑वन्त॒ गोभि॒र्न येषां॑ गो॒पा अर॑णश्चि॒दास॑ ।य ईं॑ जगृ॒भुरव॒ ते सृ॑ज॒न्त्वाजा॑ति प॒श्व उप॑ नश्चिकि॒त्वान् ॥ ५\।००२\।०५व॒सां राजा॑नं वस॒तिं जना॑ना॒मरा॑तयो॒ नि द॑धु॒र्मर्त्ये॑षु ।ब्रह्मा॒ण्यत्रे॒रव॒ तं सृ॑जन्तु निन्दि॒तारो॒ निन्द्या॑सो भवन्तु ॥ ५\।००२\।०६शुन॑श्चि॒च्छेपं॒ निदि॑तं स॒हस्रा॒द्यूपा॑दमुञ्चो॒ अश॑मिष्ट॒ हि षः ।ए॒वास्मद॑ग्ने॒ वि मु॑मुग्धि॒ पाशा॒न्होत॑श्चिकित्व इ॒ह तू नि॒षद्य॑ ॥ ५\।००२\।०७हृ॒णी॒यमा॑नो॒ अप॒ हि मदैयेः॒ प्र मे॑ दे॒वानां॑ व्रत॒पा उ॑वाच ।इन्द्रो॑ वि॒द्वाँ अनु॒ हि त्वा॑ च॒चक्ष॒ तेना॒हम॑ग्ने॒ अनु॑शिष्ट॒ आगा॑म् ॥ ५\।००२\।०८वि ज्योति॑षा बृह॒ता भा॑त्य॒ग्निरा॒विर्विश्वा॑नि कृणुते महि॒त्वा ।प्रादे॑वीर्मा॒याः स॑हते दु॒रेवाः॒ शिशी॑ते॒ शृङ्गे॒ रक्ष॑से वि॒निक्षे॑ ॥ ५\।००२\।०९उ॒त स्वा॒नासो॑ दि॒वि ष॑न्त्व॒ग्नेस्ति॒ग्मायु॑धा॒ रक्ष॑से॒ हन्त॒वा उ॑ ।मदे॑ चिदस्य॒ प्र रु॑जन्ति॒ भामा॒ न व॑रन्ते परि॒बाधो॒ अदे॑वीः ॥ ५\।००२\।१०ए॒तं ते॒ स्तोमं॑ तुविजात॒ विप्रो॒ रथं॒ न धीरः॒ स्वपा॑ अतक्षम् ।यदीद॑ग्ने॒ प्रति॒ त्वं दे॑व॒ हर्याः॒ स्व॑र्वतीर॒प ए॑ना जयेम ॥ ५\।००२\।११तु॒वि॒ग्रीवो॑ वृष॒भो वा॑वृधा॒नो॑ऽश॒त्र्व१॒॑र्यः सम॑जाति॒ वेदः॑ ।इती॒मम॒ग्निम॒मृता॑ अवोचन्ब॒र्हिष्म॑ते॒ मन॑वे॒ शर्म॑ यंसद्ध॒विष्म॑ते॒ मन॑वे॒ शर्म॑ यंसत् ॥ ५\।००२\।१२

kumāraṃ mātā yuvatiḥ samubdhaṃ guhā bibharti na dadāti pitre |anīkamasya na minajjanāsaḥ puraḥ paśyanti nihitamaratau || 5\|002\|01kametaṃ tvaṃ yuvate kumāraṃ peṣī bibharṣi mahiṣī jajāna |pūrvīrhi garbhaḥ śarado vavardhāpaśyaṃ jātaṃ yadasūta mātā || 5\|002\|02hiraṇyadantaṃ śucivarṇamārātkṣetrādapaśyamāyudhā mimānam |dadāno asmā amṛtaṃ vipṛkvatkiṃ māmanindrāḥ kṛṇavannanukthāḥ || 5\|002\|03kṣetrādapaśyaṃ sanutaścarantaṃ sumadyūthaṃ na puru śobhamānam |na tā agṛbhrannajaniṣṭa hi ṣaḥ paliknīridyuvatayo bhavanti || 5\|002\|04ke me maryakaṃ vi yavanta gobhirna yeṣāṃ gopā araṇaścidāsa |ya īṃ jagṛbhurava te sṛjantvājāti paśva upa naścikitvān || 5\|002\|05vasāṃ rājānaṃ vasatiṃ janānāmarātayo ni dadhurmartyeṣu |brahmāṇyatrerava taṃ sṛjantu ninditāro nindyāso bhavantu || 5\|002\|06śunaścicchepaṃ niditaṃ sahasrādyūpādamuñco aśamiṣṭa hi ṣaḥ |evāsmadagne vi mumugdhi pāśānhotaścikitva iha tū niṣadya || 5\|002\|07hṛṇīyamāno apa hi madaiyeḥ pra me devānāṃ vratapā uvāca |indro vidvām̐ anu hi tvā cacakṣa tenāhamagne anuśiṣṭa āgām || 5\|002\|08vi jyotiṣā bṛhatā bhātyagnirāvirviśvāni kṛṇute mahitvā |prādevīrmāyāḥ sahate durevāḥ śiśīte śṛṅge rakṣase vinikṣe || 5\|002\|09uta svānāso divi ṣantvagnestigmāyudhā rakṣase hantavā u |made cidasya pra rujanti bhāmā na varante paribādho adevīḥ || 5\|002\|10etaṃ te stomaṃ tuvijāta vipro rathaṃ na dhīraḥ svapā atakṣam |yadīdagne prati tvaṃ deva haryāḥ svarvatīrapa enā jayema || 5\|002\|11tuvigrīvo vṛṣabho vāvṛdhāno'śatrva1ryaḥ samajāti vedaḥ |itīmamagnimamṛtā avocanbarhiṣmate manave śarma yaṃsaddhaviṣmate manave śarma yaṃsat || 5\|002\|12

अग्निर्होता नो अध्वरे वाजी सन्परि णीयते ।देवो देवेषु यज्ञियः ॥ ४\।०१५\।०१परि त्रिविष्ट्यध्वरं यात्यग्नी रथीरिव ।आ देवेषु प्रयो दधत् ॥ ४\।०१५\।०२परि वाजपतिः कविरग्निर्हव्यान्यक्रमीत् ।दधद्रत्नानि दाशुषे ॥ ४\।०१५\।०३अयं यः सृञ्जये पुरो दैववाते समिध्यते ।द्युमाँ अमित्रदम्भनः ॥ ४\।०१५\।०४अस्य घा वीर ईवतोऽग्नेरीशीत मर्त्यः ।तिग्मजम्भस्य मीळ्हुषः ॥ ४\।०१५\।०५तमर्वन्तं न सानसिमरुषं न दिवः शिशुम् ।मर्मृज्यन्ते दिवेदिवे ॥ ४\।०१५\।०६बोधद्यन्मा हरिभ्यां कुमारः साहदेव्यः ।अच्छा न हूत उदरम् ॥ ४\।०१५\।०७उत त्या यजता हरी कुमारात्साहदेव्यात् ।प्रयता सद्य आ ददे ॥ ४\।०१५\।०८एष वां देवावश्विना कुमारः साहदेव्यः ।दीर्घायुरस्तु सोमकः ॥ ४\।०१५\।०९तं युवं देवावश्विना कुमारं साहदेव्यम् ।दीर्घायुषं कृणोतन ॥ ४\।०१५\।१०

agnirhotā no adhvare vājī sanpari ṇīyate |devo deveṣu yajñiyaḥ || 4\|015\|01pari triviṣṭyadhvaraṃ yātyagnī rathīriva |ā deveṣu prayo dadhat || 4\|015\|02pari vājapatiḥ kaviragnirhavyānyakramīt |dadhadratnāni dāśuṣe || 4\|015\|03ayaṃ yaḥ sṛñjaye puro daivavāte samidhyate |dyumām̐ amitradambhanaḥ || 4\|015\|04asya ghā vīra īvato'gnerīśīta martyaḥ |tigmajambhasya mīḷhuṣaḥ || 4\|015\|05tamarvantaṃ na sānasimaruṣaṃ na divaḥ śiśum |marmṛjyante divedive || 4\|015\|06bodhadyanmā haribhyāṃ kumāraḥ sāhadevyaḥ |acchā na hūta udaram || 4\|015\|07uta tyā yajatā harī kumārātsāhadevyāt |prayatā sadya ā dade || 4\|015\|08eṣa vāṃ devāvaśvinā kumāraḥ sāhadevyaḥ |dīrghāyurastu somakaḥ || 4\|015\|09taṃ yuvaṃ devāvaśvinā kumāraṃ sāhadevyam |dīrghāyuṣaṃ kṛṇotana || 4\|015\|10

कुमारं माता युवतिः समुब्धं गुहा बिभर्ति न ददाति पित्रे ।अनीकमस्य न मिनज्जनासः पुरः पश्यन्ति निहितमरतौ ॥ ५\।००२\।०१कमेतं त्वं युवते कुमारं पेषी बिभर्षि महिषी जजान ।पूर्वीर्हि गर्भः शरदो ववर्धापश्यं जातं यदसूत माता ॥ ५\।००२\।०२हिरण्यदन्तं शुचिवर्णमारात्क्षेत्रादपश्यमायुधा मिमानम् ।ददानो अस्मा अमृतं विपृक्वत्किं मामनिन्द्राः कृणवन्ननुक्थाः ॥ ५\।००२\।०३क्षेत्रादपश्यं सनुतश्चरन्तं सुमद्यूथं न पुरु शोभमानम् ।न ता अगृभ्रन्नजनिष्ट हि षः पलिक्नीरिद्युवतयो भवन्ति ॥ ५\।००२\।०४के मे मर्यकं वि यवन्त गोभिर्न येषां गोपा अरणश्चिदास ।य ईं जगृभुरव ते सृजन्त्वाजाति पश्व उप नश्चिकित्वान् ॥ ५\।००२\।०५वसां राजानं वसतिं जनानामरातयो नि दधुर्मर्त्येषु ।ब्रह्माण्यत्रेरव तं सृजन्तु निन्दितारो निन्द्यासो भवन्तु ॥ ५\।००२\।०६शुनश्चिच्छेपं निदितं सहस्राद्यूपादमुञ्चो अशमिष्ट हि षः ।एवास्मदग्ने वि मुमुग्धि पाशान्होतश्चिकित्व इह तू निषद्य ॥ ५\।००२\।०७हृणीयमानो अप हि मदैयेः प्र मे देवानां व्रतपा उवाच ।इन्द्रो विद्वाँ अनु हि त्वा चचक्ष तेनाहमग्ने अनुशिष्ट आगाम् ॥ ५\।००२\।०८वि ज्योतिषा बृहता भात्यग्निराविर्विश्वानि कृणुते महित्वा ।प्रादेवीर्मायाः सहते दुरेवाः शिशीते शृङ्गे रक्षसे विनिक्षे ॥ ५\।००२\।०९उत स्वानासो दिवि षन्त्वग्नेस्तिग्मायुधा रक्षसे हन्तवा उ ।मदे चिदस्य प्र रुजन्ति भामा न वरन्ते परिबाधो अदेवीः ॥ ५\।००२\।१०एतं ते स्तोमं तुविजात विप्रो रथं न धीरः स्वपा अतक्षम् ।यदीदग्ने प्रति त्वं देव हर्याः स्वर्वतीरप एना जयेम ॥ ५\।००२\।११तुविग्रीवो वृषभो वावृधानोऽशत्र्व१र्यः समजाति वेदः ।इतीममग्निममृता अवोचन्बर्हिष्मते मनवे शर्म यंसद्धविष्मतेमनवे शर्म यंसत् ॥ ५\।००२\।१२

kumāraṃ mātā yuvatiḥ samubdhaṃ guhā bibharti na dadāti pitre |anīkamasya na minajjanāsaḥ puraḥ paśyanti nihitamaratau || 5\|002\|01kametaṃ tvaṃ yuvate kumāraṃ peṣī bibharṣi mahiṣī jajāna |pūrvīrhi garbhaḥ śarado vavardhāpaśyaṃ jātaṃ yadasūta mātā || 5\|002\|02hiraṇyadantaṃ śucivarṇamārātkṣetrādapaśyamāyudhā mimānam |dadāno asmā amṛtaṃ vipṛkvatkiṃ māmanindrāḥ kṛṇavannanukthāḥ || 5\|002\|03kṣetrādapaśyaṃ sanutaścarantaṃ sumadyūthaṃ na puru śobhamānam |na tā agṛbhrannajaniṣṭa hi ṣaḥ paliknīridyuvatayo bhavanti || 5\|002\|04ke me maryakaṃ vi yavanta gobhirna yeṣāṃ gopā araṇaścidāsa |ya īṃ jagṛbhurava te sṛjantvājāti paśva upa naścikitvān || 5\|002\|05vasāṃ rājānaṃ vasatiṃ janānāmarātayo ni dadhurmartyeṣu |brahmāṇyatrerava taṃ sṛjantu ninditāro nindyāso bhavantu || 5\|002\|06śunaścicchepaṃ niditaṃ sahasrādyūpādamuñco aśamiṣṭa hi ṣaḥ |evāsmadagne vi mumugdhi pāśānhotaścikitva iha tū niṣadya || 5\|002\|07hṛṇīyamāno apa hi madaiyeḥ pra me devānāṃ vratapā uvāca |indro vidvām̐ anu hi tvā cacakṣa tenāhamagne anuśiṣṭa āgām || 5\|002\|08vi jyotiṣā bṛhatā bhātyagnirāvirviśvāni kṛṇute mahitvā |prādevīrmāyāḥ sahate durevāḥ śiśīte śṛṅge rakṣase vinikṣe || 5\|002\|09uta svānāso divi ṣantvagnestigmāyudhā rakṣase hantavā u |made cidasya pra rujanti bhāmā na varante paribādho adevīḥ || 5\|002\|10etaṃ te stomaṃ tuvijāta vipro rathaṃ na dhīraḥ svapā atakṣam |yadīdagne prati tvaṃ deva haryāḥ svarvatīrapa enā jayema || 5\|002\|11tuvigrīvo vṛṣabho vāvṛdhāno'śatrva1ryaḥ samajāti vedaḥ |itīmamagnimamṛtā avocanbarhiṣmate manave śarma yaṃsaddhaviṣmatemanave śarma yaṃsat || 5\|002\|12