शिवमहिमावर्णनम् यमकृतम् Yamakrita Shivamahima Varnanam

यम उवाच ।नमः सकललोकानां सर्गस्थित्यन्तहेतवे ।सर्वज्ञाय वरेण्याय भक्तिगम्याय शम्भवे ॥ ५०॥

yama uvāca |namaḥ sakalalokānāṃ sargasthityantahetave |sarvajñāya vareṇyāya bhaktigamyāya śambhave || 50||

यत्पादं सकृदभ्यर्च्य पापिनोऽपि गतैनसः ।शिवलोकं प्रपद्यन्ते तन्नमामि सदाशिवम् ॥ ५१॥

yatpādaṃ sakṛdabhyarcya pāpino'pi gatainasaḥ |śivalokaṃ prapadyante tannamāmi sadāśivam || 51||

यत्पादपङ्कजं नत्वा पापिष्ठा अपि मानवाः ।तीर्त्वा ते नरकं घोरं प्रयान्ति शिवमन्दिरम् ॥ ५२॥

yatpādapaṅkajaṃ natvā pāpiṣṭhā api mānavāḥ |tīrtvā te narakaṃ ghoraṃ prayānti śivamandiram || 52||

यन्नाम सकृदुच्चार्य महापातकिनो नराः ।निष्कल्मषा भविष्यन्ति तं प्रपद्ये महेश्वरम् ॥ ५३॥

yannāma sakṛduccārya mahāpātakino narāḥ |niṣkalmaṣā bhaviṣyanti taṃ prapadye maheśvaram || 53||

यस्य मूर्तिं सकृत् ध्यात्वा ध्वस्तपापा नरोत्तमाः ।शिवरूपा भविष्यन्ति तमहं नौमि शङ्करम् ॥ ५४॥

yasya mūrtiṃ sakṛt dhyātvā dhvastapāpā narottamāḥ |śivarūpā bhaviṣyanti tamahaṃ naumi śaṅkaram || 54||

वेदानामागमानां च पुराणानां तथैव च ।फलभूतो य एवैकः प्रपद्ये तं महेश्वरम् ॥ ५५॥

vedānāmāgamānāṃ ca purāṇānāṃ tathaiva ca |phalabhūto ya evaikaḥ prapadye taṃ maheśvaram || 55||

मणिलिङ्गे यमभ्यर्च्य रोहिण्यां विद्यया सह ।ब्रह्मत्वं गतवान्ब्रह्मा तं नमामि महेश्वरम् ॥ ५६॥

maṇiliṅge yamabhyarcya rohiṇyāṃ vidyayā saha |brahmatvaṃ gatavānbrahmā taṃ namāmi maheśvaram || 56||

इन्द्रनीले यमभ्यर्च्य ध्रुवेण श्रुतितारके ।विष्णुत्वं प्राप्तवान् विष्णुस्तं नमामि महेश्वरम् ॥ ५७॥

indranīle yamabhyarcya dhruveṇa śrutitārake |viṣṇutvaṃ prāptavān viṣṇustaṃ namāmi maheśvaram || 57||

पद्मरागे यमभ्यर्च्य कृत्तिकायां तु भद्रया ।अग्नित्वं प्राप्तवानग्निस्तं नमामि सदाशिवम् ॥ ५८॥

padmarāge yamabhyarcya kṛttikāyāṃ tu bhadrayā |agnitvaṃ prāptavānagnistaṃ namāmi sadāśivam || 58||

नीललिङ्गे यमभ्यर्च्य ज्येष्ठायां वज्र विद्यया ।शक्रत्वं प्राप्तवांश्च्छक्रस्तं नमामि सदाशिवम् ॥ ५९॥

nīlaliṅge yamabhyarcya jyeṣṭhāyāṃ vajra vidyayā |śakratvaṃ prāptavāṃścchakrastaṃ namāmi sadāśivam || 59||

मणिलिङ्गे यमभ्यर्च्य मघायां वसुविद्यया ।अहं यमत्वमापन्नस्तं नमामि सदाशिवम् ॥ ६०॥

maṇiliṅge yamabhyarcya maghāyāṃ vasuvidyayā |ahaṃ yamatvamāpannastaṃ namāmi sadāśivam || 60||

यस्य प्रसादलेशेन सर्वेषां प्राणिनामहम् ।शास्ता प्रख्यापितो लोके तं नमामि महेश्वरम् ॥ ६१॥

yasya prasādaleśena sarveṣāṃ prāṇināmaham |śāstā prakhyāpito loke taṃ namāmi maheśvaram || 61||

अयोलिङ्गे यमभ्यर्च्य दैत्यदानवराक्षसाः ।असह्यवलमापन्नास्तं नमामि सदाशिवम् ॥ ६२॥

ayoliṅge yamabhyarcya daityadānavarākṣasāḥ |asahyavalamāpannāstaṃ namāmi sadāśivam || 62||

कायेन मनसा बुध्या येऽर्चयन्ति महेश्वरम् ।धर्मार्थकाममोक्षाख्यान् पुरुषार्थान् लभन्ति ते ॥ ६३॥

kāyena manasā budhyā ye'rcayanti maheśvaram |dharmārthakāmamokṣākhyān puruṣārthān labhanti te || 63||

यस्मिन् स्थितमिदं विश्वं वीचिमाला यथाम्भसि ।सर्वदेवमयं शम्भुं प्रणमामि महेश्वरम् ॥ ६४॥

yasmin sthitamidaṃ viśvaṃ vīcimālā yathāmbhasi |sarvadevamayaṃ śambhuṃ praṇamāmi maheśvaram || 64||

एकोऽस्ति सर्वभूतेषु तरङ्गेषु यथा पयः ।सर्वात्मकं महादेवं तं सदा प्रणमाम्यहम् ॥ ६५॥

eko'sti sarvabhūteṣu taraṅgeṣu yathā payaḥ |sarvātmakaṃ mahādevaṃ taṃ sadā praṇamāmyaham || 65||

एक एव हि यो देवः सर्वभूतहृदि स्थितः ।आकाशवदमेयात्मा तं नमामि महेश्वरम् ॥ ६६॥

eka eva hi yo devaḥ sarvabhūtahṛdi sthitaḥ |ākāśavadameyātmā taṃ namāmi maheśvaram || 66||

एकोऽपि बहुधा देवो दृश्यते जलचन्द्रवत् ।अज्ञानावृतचित्तानां तं नमामि महेश्वरम् ॥ ६७॥

eko'pi bahudhā devo dṛśyate jalacandravat |ajñānāvṛtacittānāṃ taṃ namāmi maheśvaram || 67||

विज्ञानवादिनः प्राहुर्विज्ञानमिति यं प्रभुम् ।तं नमामि महादेवं सदैवालङ्घ्यशासनम् ॥ ६८॥

vijñānavādinaḥ prāhurvijñānamiti yaṃ prabhum |taṃ namāmi mahādevaṃ sadaivālaṅghyaśāsanam || 68||

यमाहुः पुरुषं साङ्ख्याः सदा तत्त्वार्थचिन्तकाः ।तं नमामि महेशानं सर्वलोकैककारणम् ॥ ६९॥

yamāhuḥ puruṣaṃ sāṅkhyāḥ sadā tattvārthacintakāḥ |taṃ namāmi maheśānaṃ sarvalokaikakāraṇam || 69||

यमाहुर्ब्रह्मशब्देन सर्वे वेदान्तवादिनः ।वेदान्तवेद्यमीशानं तं नमामि महेश्वरम् ॥ ७०॥

yamāhurbrahmaśabdena sarve vedāntavādinaḥ |vedāntavedyamīśānaṃ taṃ namāmi maheśvaram || 70||

विष्णुं सर्वशमुत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणम् ।तं नमामि महेशानं सर्वलोकैक कारणम् ॥ ७१॥

viṣṇuṃ sarvaśamutpattisthitisaṃhārakāriṇam |taṃ namāmi maheśānaṃ sarvalokaika kāraṇam || 71||

पुष्कलागमतत्त्वज्ञा यमाहुश्चतुराननम् ।जगत्स्रष्टारमीशानं तं नमामि सदाशिवम् ॥ ७२॥

puṣkalāgamatattvajñā yamāhuścaturānanam |jagatsraṣṭāramīśānaṃ taṃ namāmi sadāśivam || 72||

यमेकमग्निरित्याहुः सूर्य इत्यपरे जनाः ।अन्ये वायुरिति प्राहुस्तं नमामि महेश्वरम् ॥ ७३॥

yamekamagnirityāhuḥ sūrya ityapare janāḥ |anye vāyuriti prāhustaṃ namāmi maheśvaram || 73||

शैवाः शिव इति प्राहुरन्ये प्राहुर्महेश्वरम् ।अन्ये पशुपतिं प्राहुस्तमीशं प्रणमाम्यहम् ॥ ७४॥

śaivāḥ śiva iti prāhuranye prāhurmaheśvaram |anye paśupatiṃ prāhustamīśaṃ praṇamāmyaham || 74||

नानाविधघटेष्वन्तरेकं लीनं यथा नभः ।भूतेष्वन्तस्तथैवैकस्तं प्रपद्ये सदाशिवम् ॥ ७५॥

nānāvidhaghaṭeṣvantarekaṃ līnaṃ yathā nabhaḥ |bhūteṣvantastathaivaikastaṃ prapadye sadāśivam || 75||

स्रष्टा त्वमेव जगतां रक्षकस्त्वं महेश्वर ।संहर्ता जगतां देवस्त्वमेवैको महेश्वर ॥ ७६॥

sraṣṭā tvameva jagatāṃ rakṣakastvaṃ maheśvara |saṃhartā jagatāṃ devastvamevaiko maheśvara || 76||

शासनार्थं तु पापानां त्वयैवाहं नियोजितः ।ततः प्रभृति देवेश सर्वे पापसमन्विताः ॥ ७७॥

śāsanārthaṃ tu pāpānāṃ tvayaivāhaṃ niyojitaḥ |tataḥ prabhṛti deveśa sarve pāpasamanvitāḥ || 77||

पापानुरूपदण्डेन नरके शिक्षिता मया ।त्वदाज्ञयाऽहं देवेश सर्वत्रालङ्घ्यशासनः ॥ ७८॥

pāpānurūpadaṇḍena narake śikṣitā mayā |tvadājñayā'haṃ deveśa sarvatrālaṅghyaśāsanaḥ || 78||

इदानीं भञ्जिताज्ञोऽहं सुकुमारकृते प्रभो ।किमेतदिति सञ्चिन्त्य त्वां द्रष्टुमहमागतः ॥ ७९॥

idānīṃ bhañjitājño'haṃ sukumārakṛte prabho |kimetaditi sañcintya tvāṃ draṣṭumahamāgataḥ || 79||

इति श्रीमन्नीलकण्ठनागनाथाचार्यवर्यविरचिते श्रीमद्वीरमाहेश्वराचारसङ्ग्रहेयमकृतशिवमहिमावर्णनं सम्पूर्णम् ।(५०) यमं बोलला सर्व लोकांची उत्पत्ति, स्थिति, नाश यांला कारण अशा हे ईश्वरा, तुला नमस्कार असो\। हे सर्वज्ञा, वरेण्या, भक्तिगम्या, शंभो, तुला नमस्कार असो\।(५१) ज्याच्या पायाची पूजा एकवार करून पापी लोक देखील निष्कल्मष होऊन शिवलोकाला येतात, त्या सदाशिवाला नमस्कार असो\।(५२) ज्याच्या पादकमलाला नमस्कार करून पापी मानव देखील घोर नरक तरून शिवमंदिराला जातात\।(५३) ज्याचें नांव एकवार घेतलें असतां महापातकी लोक निष्कल्मष होऊन महेश्वराला शरण येतात त्या ईश्वराला नमस्कार करतों\।(५४) ज्याच्या मूर्तीचें एकवार ध्यान करून लोक निष्पाप होतात, व शिवरूप होतात, त्या शंकराला मी नमस्कार करतों\।(५५) वेद आगम, पुराण यां सर्वांना जो एकच फल आहे, त्या महेश्वराला मी नमस्कार करतों\।(५६) मणिमय लिंगामध्ये ईश्वराची व रोहिणीच्या ठिकाणीं विद्येसह पूजा करून ब्रह्मदेवानें ब्रह्मत्व मिळविलें, त्या महेश्वराला नमन करतों\।(५७) इंद्रनील मण्याच्या लिंगांत ज्याची पूजा करून ध्रुवानें श्रुतितारकांत, पूजा करून विष्णूनें विष्णुत्व मिळविलें त्या महेश्वराला नमस्कार असो\।(५८) पद्मरागमण्याच्या लिंगांत ईश्वराची व कृत्तिकेच्या ठिकाणीं भद्रेची पूजा करून अग्नीनें अग्नित्व मिळविलें, त्या ईश्वराला नस्कार करतों\।(५९) नीळाच्या लिंगांत ज्याची व ज्येष्टेच्या ठिकाणीं वज्र विद्येसहित पूजा करून इंद्रानें इंद्रत्व मिळविलें, त्या सदाशिवाला नमस्कार असो\।(६०) मणिमय लिंगांत ज्याची पूजा मघा नक्षत्राच्या दिवशी वसुविद्येसहित करुन मीं यमत्व मिळविलें, त्या सदाशिवाला नमस्कार असो\।(६१) ज्या परमेश्वराच्या अनुग्रहाच्या किंचित भागानें सर्व प्राण्यांना मी शासन करतो, व शास्ता म्हणून प्रसिद्ध झालों, त्या महेश्वराला मी नमस्कार करतों(६२) लोखंडाच्या लिंगांत दैत्य, दानव, राक्षस यांनी पूजा करून असह्य सामर्थ्य मिळविले, त्या सदाशिवाला नमस्कार करतों\।(६३) काया, वाचा, मनानें (शरीरानें, वाणीनें मनानें) बुद्धीनें महेश्वराची पूजा करून धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष असे पुरुषार्थ मिळवितात, त्या देवाला नमन करतों\।(६४) समुद्रावर लाटा जशा असाव्यात, त्या प्रमाणें ज्याच्यामध्यें हे जग आहे, त्या सर्व देवमय महेश्वर शंभूला नमन करतों\।(६५) लाटांमध्यें जसें पाणी आहे, त्या प्रमाणे सर्व प्राण्यांच्या ठिकाण जो ईश्वर एकच आहे, त्या सर्वात्मक महादेवाला नमस्कार करतों\।(६७) जो परमेश्वर एकटाच असून पाण्यांतल्या चंद्राप्रमाणें अनेक तऱ्हेनें अज्ञानी लोकांना दिसतो, त्या महेश्वराला नमस्कार करतों\।(६८) विज्ञानवादी लोक ज्या प्रभूला विज्ञानेश्वर असें म्हणतात, ज्याची आज्ञा मोडतांच येत नाहीं, त्या महादेवाला नमस्कार करतों\।(६९) तत्त्वार्थचिंतन करणारे सांख्यमतानुयायी लोक ज्याला पुरुष असें म्हणतात, जो सर्व लोकांला मुख्य कारण आहे, अशा महेशानाला नमस्कार करतों\।(७०) सर्व वेदांतवादी लोक ब्रह्म या शब्दानें ज्याला हांक मारतात जो वेदांत शास्त्राच्या ज्ञानानें गम्य होतो, त्या महेश्वर ईशानाला नमस्कार करतो\।(७२) पुष्कळ आगमांचे तत्त्व जाणणारे लोक ज्याला चतुर्मुख म्हणतात, जो जगाची सृष्टि करतो, त्या सदाशिवाला नमन करतों\।(७३) ज्याला कांहीं लोक अग्नि म्हणत असून सूर्य म्हणतात, काही लोक त्यालाच वायु म्हणतात, त्या महेश्वराला मी नमस्कार करतो\।(७४) शैव लोक ज्याला शिव म्हणत असून इतर लोक महेश्वर असें म्हणतात\। आणखी कांहीं लोक पशुपति असें म्हणतात\। त्या ईशाला मी नमस्कार करतों\।(७६) हे महेश्वरा; जगाची सृष्टि करणारा तूं असून संरक्षण करणारा तूच आहेस\। जगाचा संहार करणारा तूंच एकटा आहेस\।(७७) हे महश्वरा, पापी लोकांना शासन करावयास आपणच मला आज्ञा केली आहे\। हे देवेशा, त्या दिवसापासून सर्व पापी लोकांना(७८) त्यांच्या त्यांच्या पापाला अनुसरून नरकवासाची शिक्षा मीं दिली\। तुझ्या आज्ञे प्रमाणें माझी आज्ञा सर्व ठिकाणीं निर्धास्त चालते\।(७९) हे प्रभो, प्रस्तुत या सुकुमार ब्राह्मणासाठीं मात्र माझी आज्ञा व्यर्थ झाली\। हे काय आहे ? तें पाहण्याकरितां मी आपल्या पायांजवळ आलों आहें\।इति श्रीमन्नीलकण्ठनागनाथाचार्यवर्यविरचिते श्रीमद्वीरमाहेश्वराचारसङ्ग्रहेयमकृतशिवमहिमावर्णनं सम्पूर्णम् ।

iti śrīmannīlakaṇṭhanāganāthācāryavaryaviracite śrīmadvīramāheśvarācārasaṅgraheyamakṛtaśivamahimāvarṇanaṃ sampūrṇam |(50) yamaṃ bolalā sarva lokāṃcī utpatti, sthiti, nāśa yāṃlā kāraṇa aśā he īśvarā, tulā namaskāra aso\| he sarvajñā, vareṇyā, bhaktigamyā, śaṃbho, tulā namaskāra aso\|(51) jyācyā pāyācī pūjā ekavāra karūna pāpī loka dekhīla niṣkalmaṣa hoūna śivalokālā yetāta, tyā sadāśivālā namaskāra aso\|(52) jyācyā pādakamalālā namaskāra karūna pāpī mānava dekhīla ghora naraka tarūna śivamaṃdirālā jātāta\|(53) jyāceṃ nāṃva ekavāra ghetaleṃ asatāṃ mahāpātakī loka niṣkalmaṣa hoūna maheśvarālā śaraṇa yetāta tyā īśvarālā namaskāra karatoṃ\|(54) jyācyā mūrtīceṃ ekavāra dhyāna karūna loka niṣpāpa hotāta, va śivarūpa hotāta, tyā śaṃkarālā mī namaskāra karatoṃ\|(55) veda āgama, purāṇa yāṃ sarvāṃnā jo ekaca phala āhe, tyā maheśvarālā mī namaskāra karatoṃ\|(56) maṇimaya liṃgāmadhye īśvarācī va rohiṇīcyā ṭhikāṇīṃ vidyesaha pūjā karūna brahmadevāneṃ brahmatva miḷavileṃ, tyā maheśvarālā namana karatoṃ\|(57) iṃdranīla maṇyācyā liṃgāṃta jyācī pūjā karūna dhruvāneṃ śrutitārakāṃta, pūjā karūna viṣṇūneṃ viṣṇutva miḷavileṃ tyā maheśvarālā namaskāra aso\|(58) padmarāgamaṇyācyā liṃgāṃta īśvarācī va kṛttikecyā ṭhikāṇīṃ bhadrecī pūjā karūna agnīneṃ agnitva miḷavileṃ, tyā īśvarālā naskāra karatoṃ\|(59) nīḷācyā liṃgāṃta jyācī va jyeṣṭecyā ṭhikāṇīṃ vajra vidyesahita pūjā karūna iṃdrāneṃ iṃdratva miḷavileṃ, tyā sadāśivālā namaskāra aso\|(60) maṇimaya liṃgāṃta jyācī pūjā maghā nakṣatrācyā divaśī vasuvidyesahita karuna mīṃ yamatva miḷavileṃ, tyā sadāśivālā namaskāra aso\|(61) jyā parameśvarācyā anugrahācyā kiṃcita bhāgāneṃ sarva prāṇyāṃnā mī śāsana karato, va śāstā mhaṇūna prasiddha jhāloṃ, tyā maheśvarālā mī namaskāra karatoṃ(62) lokhaṃḍācyā liṃgāṃta daitya, dānava, rākṣasa yāṃnī pūjā karūna asahya sāmarthya miḷavile, tyā sadāśivālā namaskāra karatoṃ\|(63) kāyā, vācā, manāneṃ (śarīrāneṃ, vāṇīneṃ manāneṃ) buddhīneṃ maheśvarācī pūjā karūna dharma, artha, kāma, mokṣa ase puruṣārtha miḷavitāta, tyā devālā namana karatoṃ\|(64) samudrāvara lāṭā jaśā asāvyāta, tyā pramāṇeṃ jyācyāmadhyeṃ he jaga āhe, tyā sarva devamaya maheśvara śaṃbhūlā namana karatoṃ\|(65) lāṭāṃmadhyeṃ jaseṃ pāṇī āhe, tyā pramāṇe sarva prāṇyāṃcyā ṭhikāṇa jo īśvara ekaca āhe, tyā sarvātmaka mahādevālā namaskāra karatoṃ\|(67) jo parameśvara ekaṭāca asūna pāṇyāṃtalyā caṃdrāpramāṇeṃ aneka tarheneṃ ajñānī lokāṃnā disato, tyā maheśvarālā namaskāra karatoṃ\|(68) vijñānavādī loka jyā prabhūlā vijñāneśvara aseṃ mhaṇatāta, jyācī ājñā moḍatāṃca yeta nāhīṃ, tyā mahādevālā namaskāra karatoṃ\|(69) tattvārthaciṃtana karaṇāre sāṃkhyamatānuyāyī loka jyālā puruṣa aseṃ mhaṇatāta, jo sarva lokāṃlā mukhya kāraṇa āhe, aśā maheśānālā namaskāra karatoṃ\|(70) sarva vedāṃtavādī loka brahma yā śabdāneṃ jyālā hāṃka māratāta jo vedāṃta śāstrācyā jñānāneṃ gamya hoto, tyā maheśvara īśānālā namaskāra karato\|(72) puṣkaḷa āgamāṃce tattva jāṇaṇāre loka jyālā caturmukha mhaṇatāta, jo jagācī sṛṣṭi karato, tyā sadāśivālā namana karatoṃ\|(73) jyālā kāṃhīṃ loka agni mhaṇata asūna sūrya mhaṇatāta, kāhī loka tyālāca vāyu mhaṇatāta, tyā maheśvarālā mī namaskāra karato\|(74) śaiva loka jyālā śiva mhaṇata asūna itara loka maheśvara aseṃ mhaṇatāta\| āṇakhī kāṃhīṃ loka paśupati aseṃ mhaṇatāta\| tyā īśālā mī namaskāra karatoṃ\|(76) he maheśvarā; jagācī sṛṣṭi karaṇārā tūṃ asūna saṃrakṣaṇa karaṇārā tūca āhesa\| jagācā saṃhāra karaṇārā tūṃca ekaṭā āhesa\|(77) he mahaśvarā, pāpī lokāṃnā śāsana karāvayāsa āpaṇaca malā ājñā kelī āhe\| he deveśā, tyā divasāpāsūna sarva pāpī lokāṃnā(78) tyāṃcyā tyāṃcyā pāpālā anusarūna narakavāsācī śikṣā mīṃ dilī\| tujhyā ājñe pramāṇeṃ mājhī ājñā sarva ṭhikāṇīṃ nirdhāsta cālate\|(79) he prabho, prastuta yā sukumāra brāhmaṇāsāṭhīṃ mātra mājhī ājñā vyartha jhālī\| he kāya āhe ? teṃ pāhaṇyākaritāṃ mī āpalyā pāyāṃjavaḷa āloṃ āheṃ\|iti śrīmannīlakaṇṭhanāganāthācāryavaryaviracite śrīmadvīramāheśvarācārasaṅgraheyamakṛtaśivamahimāvarṇanaṃ sampūrṇam |