upaniShat (2) Vatuka Upanishad

अथ वटुकोपनिषदं व्याख्यास्यामः ।वालाग्रमात्रं हृदयस्य मध्ये विश्वं देव जातरूपं वरेण्यम् ।तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिर्भविता नेतरेषांयो वै वटुकः स भगवान् यश्च ब्रह्मा तस्मै वै नमो नमः ।

atha vaṭukopaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ |vālāgramātraṃ hṛdayasya madhye viśvaṃ deva jātarūpaṃ vareṇyam |tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāsteṣāṃ śāntirbhavitā netareṣāṃyo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca brahmā tasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्च विप्णुस्तस्मै वै नमो नमः ॥यो वै वटुकः स भगवान् यश्च रुद्रस्तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca vipṇustasmai vai namo namaḥ ||yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca rudrastasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्चेन्द्रस्तस्मै वै नमो नमः ॥यो वै वटुकः स भगवान् यश्चाग्निस्तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścendrastasmai vai namo namaḥ ||yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścāgnistasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्च वायुस्तस्मै वै नमो नमः ॥यो वै वटुकः स भगवान् यश्च सूर्यस्तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca vāyustasmai vai namo namaḥ ||yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca sūryastasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्च सोमस्तस्मै वै नमो नमः ॥यो वै वटुकः स भगवान् यश्च ग्रहास्तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca somastasmai vai namo namaḥ ||yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca grahāstasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्चोपग्रहास्तस्मै वै नमो नमः ॥यो वै वटुकः स भगवान् यश्च भूस्तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścopagrahāstasmai vai namo namaḥ ||yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca bhūstasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्च भुवस्तस्मै वै नमो नमः ॥यो वै वटुकः स भगवान् यश्च स्वस्तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca bhuvastasmai vai namo namaḥ ||yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca svastasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्चान्तरिक्षं तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścāntarikṣaṃ tasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्च द्यौस्तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca dyaustasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्चापस्तस्मै वै नमो नमः ॥यो वै वटुकः स भगवान् यश्च तेजस्तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścāpastasmai vai namo namaḥ ||yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca tejastasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्च कालस्तस्मै वै नमो नमः ॥यो वै वटुकः स भगवान् यश्च मृत्युस्तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca kālastasmai vai namo namaḥ ||yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca mṛtyustasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्चामृत्युस्तस्मै वै नमो नमः ॥यो वै वटुकः स भगवान् यश्चाकाशस्तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścāmṛtyustasmai vai namo namaḥ ||yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścākāśastasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्च विश्वं तस्मै वै नमो नमः ॥यो वै वटुकः स भगवान् यश्च शुक्लं तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca viśvaṃ tasmai vai namo namaḥ ||yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca śuklaṃ tasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्च दम्भस्तस्मै वै नमो नमः ॥यो वै वटुक स भगवान् यश्चादम्भस्तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca dambhastasmai vai namo namaḥ ||yo vai vaṭuka sa bhagavān yaścādambhastasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवात् यश्च सूक्ष्मं तस्मै वै नमो नमः ॥यो वै वटुकः स भगवान् यश्च स्थूलं तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavāt yaśca sūkṣmaṃ tasmai vai namo namaḥ ||yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca sthūlaṃ tasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्च कृष्णस्तस्मै वै नमो नमः ॥यो वै वटुकः स भगवान् यश्चाकृष्णस्तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca kṛṣṇastasmai vai namo namaḥ ||yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaścākṛṣṇastasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्च सत्यं तस्मै वै नमो नमः ।

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca satyaṃ tasmai vai namo namaḥ |

यो वै वटुकः स भगवान् यश्च सर्वं तस्मै वै नमो नमः ॥भूस्ते आदिर्मध्यं भुवः स्वस्ते शीर्षं विश्वरूपोऽसि ब्रह्मैकस्त्वंद्विधा त्रिधा बुद्धिस्त्वं शान्तिस्त्वं पुष्टिस्त्वं हुतमहुतंदत्तमदत्तं सर्वमसर्वं विश्वमविश्वं कृतमकृतं परमपरंपरायणं च त्वम् । अपाम सोमममृता अभूमागन्म ज्योतिरविदामदेवान् । किं नूनमस्मान्कृणवदरातिः किमु धूर्तिरमृतं मर्त्यस्य ।सोमसूर्यपुरस्तात् सूक्ष्मः पुरुषः । सर्वं जगद्धितं वा एतदक्षरंप्राजापत्यं सूक्ष्मं सौम्यं पुरुषं ग्राह्यमग्राह्येण भावं भावेनसौम्यं सौम्येन सूक्ष्मं सूक्ष्मेण वायव्यं वायव्येन ग्रसति स्वेनतेजसा तस्मादुपसहर्त्रे महाग्रासाय वै नमो नमः ॥

yo vai vaṭukaḥ sa bhagavān yaśca sarvaṃ tasmai vai namo namaḥ ||bhūste ādirmadhyaṃ bhuvaḥ svaste śīrṣaṃ viśvarūpo'si brahmaikastvaṃdvidhā tridhā buddhistvaṃ śāntistvaṃ puṣṭistvaṃ hutamahutaṃdattamadattaṃ sarvamasarvaṃ viśvamaviśvaṃ kṛtamakṛtaṃ paramaparaṃparāyaṇaṃ ca tvam | apāma somamamṛtā abhūmāganma jyotiravidāmadevān | kiṃ nūnamasmānkṛṇavadarātiḥ kimu dhūrtiramṛtaṃ martyasya |somasūryapurastāt sūkṣmaḥ puruṣaḥ | sarvaṃ jagaddhitaṃ vā etadakṣaraṃprājāpatyaṃ sūkṣmaṃ saumyaṃ puruṣaṃ grāhyamagrāhyeṇa bhāvaṃ bhāvenasaumyaṃ saumyena sūkṣmaṃ sūkṣmeṇa vāyavyaṃ vāyavyena grasati svenatejasā tasmādupasahartre mahāgrāsāya vai namo namaḥ ||

हृदिस्था देवताः सर्वा हृदि प्राणाः प्रतिष्ठिताः ।हृदि त्वमसि यो नित्यं तिस्रो मात्राः परस्तु सः ॥तस्योत्तरतः शिरो दक्षिणतः पादौ य उत्तरतः स ओङ्कारो यओङ्कारः स प्रणवो यः प्रणवः स सर्वव्यापी यः सर्वव्यापी सोऽनन्तोयोऽनन्तस्तत्तारं यत्तारं तत्सूक्ष्मं यत्सुक्ष्मं तच्छुक्लं यच्छुक्लंतद्वैद्युतं यद्वैद्युतं तत्परं ब्रह्म यत्परं ब्रह्म स एको य एकःस रुद्रो यो रुद्रः स ईशानो य ईशानः स भगवान् महेश्वरो यो भगवान्महेश्वरः स भगवान् वटुकेश्वरो यो भगवान् वटुकेश्वरः ॥

hṛdisthā devatāḥ sarvā hṛdi prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ |hṛdi tvamasi yo nityaṃ tisro mātrāḥ parastu saḥ ||tasyottarataḥ śiro dakṣiṇataḥ pādau ya uttarataḥ sa oṅkāro yaoṅkāraḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa sarvavyāpī yaḥ sarvavyāpī so'nantoyo'nantastattāraṃ yattāraṃ tatsūkṣmaṃ yatsukṣmaṃ tacchuklaṃ yacchuklaṃtadvaidyutaṃ yadvaidyutaṃ tatparaṃ brahma yatparaṃ brahma sa eko ya ekaḥsa rudro yo rudraḥ sa īśāno ya īśānaḥ sa bhagavān maheśvaro yo bhagavānmaheśvaraḥ sa bhagavān vaṭukeśvaro yo bhagavān vaṭukeśvaraḥ ||

अथ कस्मादुच्यत ओङ्कारो यस्मादुच्चार्यमाण एवप्राणानूर्ध्वमुत्कामयति तस्मादुच्यत ओङ्कारः । अथ कस्मादुच्यतेप्रणवो यस्मादुच्चार्यमाण एव ऋग्यजुस्सामाथर्वाङ्गिरसं ब्रह्मब्राह्मणेभ्यः प्रणामयति नामयति च तस्मादुच्यते प्रणवः ।अथ कस्मादुच्यते सर्वव्यापी यस्मादुच्चार्यमाण एव सर्वान् लोकान्व्याप्नोति स्नेहो यथा पललपिण्डमिव शान्तरूपमोतप्रोतमनुप्राप्तोव्यतिषक्तश्च तस्मादुच्यते सर्वव्यापी । अथ कस्मादुच्यतेऽनन्तोयस्मादुच्चार्यमाण एव तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्चास्यान्तो नोपलभ्यतेतस्मादुच्यतेऽनन्तः । अथ कस्मादुच्यते तारं यस्मादुच्चार्यमाणएव गर्भजन्मव्याधिजरामरणसंसारमहाभयात्तारयति त्रायते चतस्मादुच्यते तारम् । अथ कस्मादुच्यते सूक्ष्मं यस्मादुच्चार्यमाणएव सूक्ष्मो भूत्वा शरीराण्यधितिष्ठति सर्वाणि चाङ्गान्यभिमृशतितस्मादुच्यते सूक्ष्मम् । अथ कस्मादुच्यते शुक्लं यस्मादुच्चार्यमाणतव क्लन्दते क्लामयति च तस्मादुच्यते शुक्लम् । अथ कस्मादुच्यतेवैद्युतं यस्मादुच्चार्यमाण एवाव्यक्ते महति तमसि द्योतयतितस्मादुच्यते वैद्युतम् । अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म यस्मात्परमपरं परायणं च बृहद्बृहत्या बृंहयति तस्मादुच्यतेपरं ब्रह्म । अथ कस्मादुच्यत एको यः सर्वान् प्राणान् सम्भक्ष्यसम्भक्षणेनाजः संसृजति विसृजति तीर्थमेके व्रजन्ति तीर्थमेकेदक्षिणाः प्रत्यञ्च उदञ्च प्राञ्चोऽभिव्रजन्त्येक तेषां सर्वेषामिहसद्गतिः । साकं स एको भूतश्चरति प्रजानां तस्मादुच्यत एकः ।अथ कस्मादुच्यते रुद्रो यस्मादृषिभिर्नान्यैर्भक्तैर्द्रुतमस्यरूपमुपलभ्यते तस्मादुच्यते रुद्रः । अथ कस्मादुच्यत ईशानोयः सर्वान् देवानीशत ईशानीभिर्जननीभिश्च परमशक्तिभिः ।अभि त्वा शूर नोनुमोऽदुग्धा इव धेनवः । ईशानमस्य जगतःसुवर्दृशमीशानमिन्द्र तस्थुषः । तस्मादुच्यत ईशानः ।अथ कस्मादुच्यते भगवान् महेश्वरो यस्माद्भक्ता ज्ञानेनभजन्त्यनुगृह्णाति च वाचं संसृजति विसृजति च सर्वान् भावान्परित्यज्यात्मज्ञानेन योगैश्वर्येण महति महीयते तस्मादुच्यतेभगवान् महेश्वरः । अथ कस्मादुच्यते भगवान् वटुकेश्वरोयस्मादन्तर्जलौषधिवीरुधानाविश्येमं विश्वं भुवनानि वा अवतेतस्मादुच्यते भगवान् वटुकेश्वरः । तदेतद्रुद्रचरितम् ॥

atha kasmāducyata oṅkāro yasmāduccāryamāṇa evaprāṇānūrdhvamutkāmayati tasmāducyata oṅkāraḥ | atha kasmāducyatepraṇavo yasmāduccāryamāṇa eva ṛgyajussāmātharvāṅgirasaṃ brahmabrāhmaṇebhyaḥ praṇāmayati nāmayati ca tasmāducyate praṇavaḥ |atha kasmāducyate sarvavyāpī yasmāduccāryamāṇa eva sarvān lokānvyāpnoti sneho yathā palalapiṇḍamiva śāntarūpamotaprotamanuprāptovyatiṣaktaśca tasmāducyate sarvavyāpī | atha kasmāducyate'nantoyasmāduccāryamāṇa eva tiryagūrdhvamadhastāccāsyānto nopalabhyatetasmāducyate'nantaḥ | atha kasmāducyate tāraṃ yasmāduccāryamāṇaeva garbhajanmavyādhijarāmaraṇasaṃsāramahābhayāttārayati trāyate catasmāducyate tāram | atha kasmāducyate sūkṣmaṃ yasmāduccāryamāṇaeva sūkṣmo bhūtvā śarīrāṇyadhitiṣṭhati sarvāṇi cāṅgānyabhimṛśatitasmāducyate sūkṣmam | atha kasmāducyate śuklaṃ yasmāduccāryamāṇatava klandate klāmayati ca tasmāducyate śuklam | atha kasmāducyatevaidyutaṃ yasmāduccāryamāṇa evāvyakte mahati tamasi dyotayatitasmāducyate vaidyutam | atha kasmāducyate paraṃ brahma yasmātparamaparaṃ parāyaṇaṃ ca bṛhadbṛhatyā bṛṃhayati tasmāducyateparaṃ brahma | atha kasmāducyata eko yaḥ sarvān prāṇān sambhakṣyasambhakṣaṇenājaḥ saṃsṛjati visṛjati tīrthameke vrajanti tīrthamekedakṣiṇāḥ pratyañca udañca prāñco'bhivrajantyeka teṣāṃ sarveṣāmihasadgatiḥ | sākaṃ sa eko bhūtaścarati prajānāṃ tasmāducyata ekaḥ |atha kasmāducyate rudro yasmādṛṣibhirnānyairbhaktairdrutamasyarūpamupalabhyate tasmāducyate rudraḥ | atha kasmāducyata īśānoyaḥ sarvān devānīśata īśānībhirjananībhiśca paramaśaktibhiḥ |abhi tvā śūra nonumo'dugdhā iva dhenavaḥ | īśānamasya jagataḥsuvardṛśamīśānamindra tasthuṣaḥ | tasmāducyata īśānaḥ |atha kasmāducyate bhagavān maheśvaro yasmādbhaktā jñānenabhajantyanugṛhṇāti ca vācaṃ saṃsṛjati visṛjati ca sarvān bhāvānparityajyātmajñānena yogaiśvaryeṇa mahati mahīyate tasmāducyatebhagavān maheśvaraḥ | atha kasmāducyate bhagavān vaṭukeśvaroyasmādantarjalauṣadhivīrudhānāviśyemaṃ viśvaṃ bhuvanāni vā avatetasmāducyate bhagavān vaṭukeśvaraḥ | tadetadrudracaritam ||

एको ह देवः प्रदिशो नु सर्वाःपूर्वो ह जातः स उ गर्भे अन्तः ।स एव जातः स जनिष्यमाणःप्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥एको वटुको न द्वितीयाय तस्मैय इमान् लोकानीशत ईशनीभिः ।प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सञ्चुकोचान्तकालेसंसृज्य विश्वा भुवनानि गोप्ता ॥यस्मिन् क्रोधं यां च तृष्णां क्षमां चह्यक्षमां हित्वा हेतुजालस्य मूलम् ।बुद्।ह्ध्या सञ्चितं स्थापयित्वा तु रुद्रेशाश्वत वै रुद्रमेकत्वमाहुः ॥वटुको हि शाश्वतेन पुराणेनवेषमूर्जेण तपसा नियन्ता ॥अग्निरिति भस्म वायुरिति भस्म जलमिति भस्म स्थलमिति भस्म व्योमेतिभस्म सर्वं ह वेदं भस्म मन एतानि चक्षषि यस्माद्व्रतमिदंपाशुपतं यद्भस्मनाङ्गानि संस्पृशेत्तस्माद्ब्रह्म तदेतद्वटुकंपशुपाशविमोक्षणाय ॥

eko ha devaḥ pradiśo nu sarvāḥpūrvo ha jātaḥ sa u garbhe antaḥ |sa eva jātaḥ sa janiṣyamāṇaḥpratyaṅjanāstiṣṭhati sarvatomukhaḥ ||eko vaṭuko na dvitīyāya tasmaiya imān lokānīśata īśanībhiḥ |pratyaṅjanāstiṣṭhati sañcukocāntakālesaṃsṛjya viśvā bhuvanāni goptā ||yasmin krodhaṃ yāṃ ca tṛṣṇāṃ kṣamāṃ cahyakṣamāṃ hitvā hetujālasya mūlam |bud|hdhyā sañcitaṃ sthāpayitvā tu rudreśāśvata vai rudramekatvamāhuḥ ||vaṭuko hi śāśvatena purāṇenaveṣamūrjeṇa tapasā niyantā ||agniriti bhasma vāyuriti bhasma jalamiti bhasma sthalamiti bhasma vyometibhasma sarvaṃ ha vedaṃ bhasma mana etāni cakṣaṣi yasmādvratamidaṃpāśupataṃ yadbhasmanāṅgāni saṃspṛśettasmādbrahma tadetadvaṭukaṃpaśupāśavimokṣaṇāya ||

यस्मिन्निदं सवर्मोतप्रोतंतस्मादन्यन्न परं किञ्चनास्ति ।न तस्मात् पूर्वं न परं तदस्तिन भूतं नोत भव्यं यदासीत् ॥अक्षराज्जायते कालः कालाद्व्यापक उच्यते ।व्यापको हि भगवान् वटुको भोगायमानो यदा शेते रुद्रस्तदा संहरतेप्रजाः । उच्छ्वासिते तमो भवति तमस आपोऽप्स्वङ्गुल्या मथितेमथितं शिशिरे शिशिरं मथ्यमानं फेनं भवति फेनादण्डंभवत्यण्डाद्ब्रह्मा भवति ब्रह्मणो वायुर्वायोरोङ्कार ओङ्कारात्सावित्रीसावित्र्या गायत्री गायत्र्या लोकाः भवन्ति । एतद्धि परमं तपः । आपोज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरों नम इति ॥

yasminnidaṃ savarmotaprotaṃtasmādanyanna paraṃ kiñcanāsti |na tasmāt pūrvaṃ na paraṃ tadastina bhūtaṃ nota bhavyaṃ yadāsīt ||akṣarājjāyate kālaḥ kālādvyāpaka ucyate |vyāpako hi bhagavān vaṭuko bhogāyamāno yadā śete rudrastadā saṃharateprajāḥ | ucchvāsite tamo bhavati tamasa āpo'psvaṅgulyā mathitemathitaṃ śiśire śiśiraṃ mathyamānaṃ phenaṃ bhavati phenādaṇḍaṃbhavatyaṇḍādbrahmā bhavati brahmaṇo vāyurvāyoroṅkāra oṅkārātsāvitrīsāvitryā gāyatrī gāyatryā lokāḥ bhavanti | etaddhi paramaṃ tapaḥ | āpojyotī raso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥsvaroṃ nama iti ||

य इमां वटुकोपनिषदं ब्राह्मणोऽधीतेऽश्रोत्रियः श्रोत्रियो भवति ।अनुपनीत उपनीतो भवति । स हाग्निपूतो भवति । स वायुपूतोभवति । स सूर्यपूतो भवति । स सोमपूतो भवति । स सत्यपूतोभवति । स सर्वपूतो भवति । स सर्वैर्देवरैनुज्ञातो भवति ।स सर्वैर्वेदैरनुध्यातो भवति । स सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति ।स सर्वविद्भवति । स सर्वायुरारोग्यवान् भवति । स कालज्ञानी भवति ।स गुर्वनुग्रहभागी भवति । इत्येवं भगवद्वटुकेश्वरं यः स्तौतिस वेद्यं वेदेति ॥(शैवौपनिषदः)

ya imāṃ vaṭukopaniṣadaṃ brāhmaṇo'dhīte'śrotriyaḥ śrotriyo bhavati |anupanīta upanīto bhavati | sa hāgnipūto bhavati | sa vāyupūtobhavati | sa sūryapūto bhavati | sa somapūto bhavati | sa satyapūtobhavati | sa sarvapūto bhavati | sa sarvairdevarainujñāto bhavati |sa sarvairvedairanudhyāto bhavati | sa sarveṣu tīrtheṣu snāto bhavati |sa sarvavidbhavati | sa sarvāyurārogyavān bhavati | sa kālajñānī bhavati |sa gurvanugrahabhāgī bhavati | ityevaṃ bhagavadvaṭukeśvaraṃ yaḥ stautisa vedyaṃ vedeti ||(śaivaupaniṣadaḥ)

इत्याथर्वणरहस्ये वटुकोपनिषत् समाप्ता ।

ityātharvaṇarahasye vaṭukopaniṣat samāptā |