त्र्यम्बकेश्वरशिवाराधनवर्णनं ऋषिगौतमकृतम् Tryambakeshvarashivaradhana Varnanam Rishi Gautama

ईश्वरःशृणु देवि पुरा विप्रो गौतमो नाम शाङ्करः ।मम भक्तवरोऽत्यन्तं सदा मल्लिङ्गपूजकः ॥ १६॥

īśvaraḥśṛṇu devi purā vipro gautamo nāma śāṅkaraḥ |mama bhaktavaro'tyantaṃ sadā malliṅgapūjakaḥ || 16||

अहल्यां तां पुरा त्यक्त्वा सुत्राम्णा च प्रधर्षिताम् ।तद्वियोगेन दुःखार्तः शप्त्वा तां सुप्रियां प्रियाम् ॥ १७॥

ahalyāṃ tāṃ purā tyaktvā sutrāmṇā ca pradharṣitām |tadviyogena duḥkhārtaḥ śaptvā tāṃ supriyāṃ priyām || 17||

शिवक्षेत्राणि पुण्यानि भ्रमंस्तद्दुःखकर्शितः ।कोकामुखं च केदारमोङ्कारामरकण्टकम् ॥ १८॥

śivakṣetrāṇi puṇyāni bhramaṃstadduḥkhakarśitaḥ |kokāmukhaṃ ca kedāramoṅkārāmarakaṇṭakam || 18||

कुरुक्षेत्रं प्रभासं च पुष्करं विरजं तथा ।कालञ्जरं च बदरीं गयां चैव प्रयागकम् ॥ १९॥

kurukṣetraṃ prabhāsaṃ ca puṣkaraṃ virajaṃ tathā |kālañjaraṃ ca badarīṃ gayāṃ caiva prayāgakam || 19||

हरिद्वारमयोध्यां च पुण्यं पिण्डारकं तथा ।श्रीगङ्गासागरं देवि हलसङ्गं महेश्वरि ॥ २०॥

haridvāramayodhyāṃ ca puṇyaṃ piṇḍārakaṃ tathā |śrīgaṅgāsāgaraṃ devi halasaṅgaṃ maheśvari || 20||

तत्रत्यपुण्यतीर्थेषु पूज्य लिङ्गानि भक्तितः ।वाराणसीमपि प्राप्य तत्र नो नष्टाकिल्बिषः ॥ २१॥

tatratyapuṇyatīrtheṣu pūjya liṅgāni bhaktitaḥ |vārāṇasīmapi prāpya tatra no naṣṭākilbiṣaḥ || 21||

श्रीविश्वनाथं तुष्टाव स्नात्वा च मणिकर्णिकाम् ।बिल्वपत्रैः समभ्यर्च्य स्नाप्य गङ्गाम्भसा शिवम् ॥ २२॥

śrīviśvanāthaṃ tuṣṭāva snātvā ca maṇikarṇikām |bilvapatraiḥ samabhyarcya snāpya gaṅgāmbhasā śivam || 22||

गौतमःरत्नेश वीरेश त्रिलोचनेश केदारसङ्घेश सुमध्यमेश ।श्रीकृत्तिवासेश्वर शूलटङ्क श्रीवृद्धकालेश्वर मङ्गलेश ॥ २३॥

gautamaḥratneśa vīreśa trilocaneśa kedārasaṅgheśa sumadhyameśa |śrīkṛttivāseśvara śūlaṭaṅka śrīvṛddhakāleśvara maṅgaleśa || 23||

माण्डीश्वरेशानकभारभूत कपर्दिशम्भो हरिन्नादेश ।क्षेमेश्वरेशान सुमङ्गलेश व्यासेश दक्षेश्वर दैविकेश ॥ २४॥

māṇḍīśvareśānakabhārabhūta kapardiśambho harinnādeśa |kṣemeśvareśāna sumaṅgaleśa vyāseśa dakṣeśvara daivikeśa || 24||

सर्वेश विश्वेश्वरा पाहि दीनं मां गौतमं दुःखशताभिविष्टम् ॥ २५॥

sarveśa viśveśvarā pāhi dīnaṃ māṃ gautamaṃ duḥkhaśatābhiviṣṭam || 25||

आताम्रारुणत्वज्जटोरुपटलीलीलाविहङ्गायितागङ्गाव्योमपथप्रचारनिकरैर्देवैस्तरां संस्तुता ।स्वात्मौद्धत्यपतद्भुजङ्गकुहरे नानावरद्राविणीजह्नोर्यज्ञसदःप्रचारशमनी तान् नागरप्लाविनी ॥ २६॥

ātāmrāruṇatvajjaṭorupaṭalīlīlāvihaṅgāyitāgaṅgāvyomapathapracāranikarairdevaistarāṃ saṃstutā |svātmauddhatyapatadbhujaṅgakuhare nānāvaradrāviṇījahnoryajñasadaḥpracāraśamanī tān nāgaraplāvinī || 26||

ईश्वरःइत्थं स गौतमो देवि मां विश्वेशं प्रणम्य च ।मया चाज्ञापितो विप्र त्र्यम्बकं गच्छ सुव्रत ॥ २७॥

īśvaraḥitthaṃ sa gautamo devi māṃ viśveśaṃ praṇamya ca |mayā cājñāpito vipra tryambakaṃ gaccha suvrata || 27||

तत्र गोदावरीस्नानं सिंहयुक्तं बृहस्पतौ ।अश्वमेधशतात्पुण्यं प्राप्स्यसेऽति मदर्चनात् ॥ २८॥

tatra godāvarīsnānaṃ siṃhayuktaṃ bṛhaspatau |aśvamedhaśatātpuṇyaṃ prāpsyase'ti madarcanāt || 28||

मत्तो विश्वेश्वराद्गौरि लब्धानुज्ञः स गौतमः ।त्रियम्बकं गिरिं प्रपय त्र्यम्बकेशं समर्चयन् ॥ २९॥

matto viśveśvarādgauri labdhānujñaḥ sa gautamaḥ |triyambakaṃ giriṃ prapaya tryambakeśaṃ samarcayan || 29||

बिल्वपत्रैर्महादेवि मां तदा लिङ्गरूपिणम् ।भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गो रुद्राक्षकृतभूषणः ॥ ३०॥

bilvapatrairmahādevi māṃ tadā liṅgarūpiṇam |bhasmoddhūlitasarvāṅgo rudrākṣakṛtabhūṣaṇaḥ || 30||

पञ्चाग्निमध्यनिरतः संसाराद्विरतस्तदा ।मां ध्यायन्रविबिम्बस्थं त्र्यम्बकेशं स भक्तितः ॥ ३१॥

pañcāgnimadhyanirataḥ saṃsārādviratastadā |māṃ dhyāyanravibimbasthaṃ tryambakeśaṃ sa bhaktitaḥ || 31||

स्वमानसवरोद्बोधं दशश्लोकैरुदाहरत् ॥ ३२॥

svamānasavarodbodhaṃ daśaślokairudāharat || 32||

गौतमःरे रे मानस मुञ्च लौल्यमनिशं नश्यत्सु वित्तादिषुतन्नैसर्गिकमध्यमीषु पदयोः प्रेतेशसंहन्त्रिणः ।कामासुक्षपणैकदीक्षितललाटेक्षे कुरुष्वास्तिचेद्भीरासेचन के जटेन्दुशकले शम्भोर्गले चासिते ॥ ३३॥

gautamaḥre re mānasa muñca laulyamaniśaṃ naśyatsu vittādiṣutannaisargikamadhyamīṣu padayoḥ preteśasaṃhantriṇaḥ |kāmāsukṣapaṇaikadīkṣitalalāṭekṣe kuruṣvāsticedbhīrāsecana ke jaṭenduśakale śambhorgale cāsite || 33||

किं यज्ञेन बहुज्ञकर्तृसुलभेनायासवित्तादिभिःसाध्येनेप्सितभोगदाननिपुणेनाज्ञाननाश्येन च ।शम्भोस्ताण्डवसुन्दरं पदयुगं भक्त्याभिगच्छेतसकृन्मुक्तिः स्यात्सुखरूपिणी तदवरं सर्वं सुखं मानस ॥ ३४॥

kiṃ yajñena bahujñakartṛsulabhenāyāsavittādibhiḥsādhyenepsitabhogadānanipuṇenājñānanāśyena ca |śambhostāṇḍavasundaraṃ padayugaṃ bhaktyābhigacchetasakṛnmuktiḥ syātsukharūpiṇī tadavaraṃ sarvaṃ sukhaṃ mānasa || 34||

चेतः संसृतिलोलमानवशुचं तत्रापि संसार्यसिशम्भोः पादसरोरुहं सदनमस्त्यस्ति स्वसा भक्तिका ।श्रद्धा ते गृहिणी स पूजनविधिः पुत्रोऽस्त सुभ्रातृताशान्त्यक्रोधदयाशमादिषु सुखं भुङ्क्ष्वाक्षयं शाश्वतम् ॥ ३५॥

cetaḥ saṃsṛtilolamānavaśucaṃ tatrāpi saṃsāryasiśambhoḥ pādasaroruhaṃ sadanamastyasti svasā bhaktikā |śraddhā te gṛhiṇī sa pūjanavidhiḥ putro'sta subhrātṛtāśāntyakrodhadayāśamādiṣu sukhaṃ bhuṅkṣvākṣayaṃ śāśvatam || 35||

शाठ्येयर्ष्यामदलोभमोहकरणैः किं वाऽधिकारैर्घनैःकिं दरिः स्वसुखैकसाधनतया शुश्रूषमाणैः पतीन् ।छायामात्रफलैरगारवलयैः किं भूरुहापेक्षयासर्वं भ्रान्तिविजृम्भितं हृदय मे मुक्त्वा शिवं भावय ॥ ३६॥

śāṭhyeyarṣyāmadalobhamohakaraṇaiḥ kiṃ vā'dhikārairghanaiḥkiṃ dariḥ svasukhaikasādhanatayā śuśrūṣamāṇaiḥ patīn |chāyāmātraphalairagāravalayaiḥ kiṃ bhūruhāpekṣayāsarvaṃ bhrāntivijṛmbhitaṃ hṛdaya me muktvā śivaṃ bhāvaya || 36||

वित्तं रिक्तजनैकदुर्लभतमं कृच्छ्रेण लब्धं यदिभोक्तुं न प्रसुरेष दुर्गुणगणैरालिप्यते केवलम् ।मृत्यावापतति क्षणादविदितं तद्वंशजर्जीयतेकि तेनास्ति भजस्व शम्भुचरणाविष्टार्थदाने चणौ ॥ ३७॥

vittaṃ riktajanaikadurlabhatamaṃ kṛcchreṇa labdhaṃ yadibhoktuṃ na prasureṣa durguṇagaṇairālipyate kevalam |mṛtyāvāpatati kṣaṇādaviditaṃ tadvaṃśajarjīyateki tenāsti bhajasva śambhucaraṇāviṣṭārthadāne caṇau || 37||

चेतस्त्वं कुरु चिन्तनं त्यज शुचं साम्पारिकीं किं तयाब्राह्मण्येन सह स्थितस्य तव यत् साध्यं तदेवाचर ।यत्तत्त्वार्थनिबोधनं श्रुतिगिरां तासामनुष्ठानतःसाफल्योद्यममीश्वरार्पणधिया निःसङ्गतामावह ॥ ३८॥

cetastvaṃ kuru cintanaṃ tyaja śucaṃ sāmpārikīṃ kiṃ tayābrāhmaṇyena saha sthitasya tava yat sādhyaṃ tadevācara |yattattvārthanibodhanaṃ śrutigirāṃ tāsāmanuṣṭhānataḥsāphalyodyamamīśvarārpaṇadhiyā niḥsaṅgatāmāvaha || 38||

चेतस्त्वं सकलप्रमाणपदवीदूरेऽल्पसारे पुनःसंसारे रमसे त्वदेकविदितं सारं समालम्ब्य चै ।एतादृग्यदि शम्भुमेव मजसे तत्रैव रागो भवेत्सौवर्णद्व्यणुकेन तोषमयतः प्राप्तः सुमेरुर्यदि ॥ ३९॥

cetastvaṃ sakalapramāṇapadavīdūre'lpasāre punaḥsaṃsāre ramase tvadekaviditaṃ sāraṃ samālambya cai |etādṛgyadi śambhumeva majase tatraiva rāgo bhavetsauvarṇadvyaṇukena toṣamayataḥ prāptaḥ sumeruryadi || 39||

चेतो यत्परिचिन्त्यते च भवता तव पौरुषं चेद्बलंविघ्नस्तत्र कियांस्तथाप्यधिगतं किं वा सुखैकोत्तरम् ।यत्साध्यं श्रुतिचोदितं व्यवसितं नित्यशतद्यक्षतं (?) (नित्येष विह्यक्षतं )तद्धेतौ यदि यत्नमद्य कुरुषे तच्छालाघनीयं भवेत् ॥ ४०॥

ceto yatparicintyate ca bhavatā tava pauruṣaṃ cedbalaṃvighnastatra kiyāṃstathāpyadhigataṃ kiṃ vā sukhaikottaram |yatsādhyaṃ śruticoditaṃ vyavasitaṃ nityaśatadyakṣataṃ (?) (nityeṣa vihyakṣataṃ )taddhetau yadi yatnamadya kuruṣe tacchālāghanīyaṃ bhavet || 40||

बोधादित्यकरप्रसारविरहादम्लानरागच्छदै सच्छायांविषयाख्यकन्दजनितां प्रेमाम्बुपुरार्द्रिताम् ।स्वस्थित्या मृतिदायिनीमपि फलम्रान्त्याज्ञसम्मानितांआशाख्यां विषवल्लरीं त्यज मनः तन्मुक्तिबीजं तव ॥ ४१॥

bodhādityakaraprasāravirahādamlānarāgacchadai sacchāyāṃviṣayākhyakandajanitāṃ premāmbupurārdritām |svasthityā mṛtidāyinīmapi phalamrāntyājñasammānitāṃāśākhyāṃ viṣavallarīṃ tyaja manaḥ tanmuktibījaṃ tava || 41||

रे रे मानसराजहंस नितरां शम्भोः पदाब्धेस्तटेभक्त्या चञ्चुपुटेन साधुविलसन्मुक्तावली गृह्यताम् ।तेन त्वं भविता जरादिरहितो रोगादिहीनः सुखंगच्छोड्डीय दिवानिशं द्विजकुलैर्जुष्टं महेशालयम् ॥ ४२॥

re re mānasarājahaṃsa nitarāṃ śambhoḥ padābdhestaṭebhaktyā cañcupuṭena sādhuvilasanmuktāvalī gṛhyatām |tena tvaṃ bhavitā jarādirahito rogādihīnaḥ sukhaṃgacchoḍḍīya divāniśaṃ dvijakulairjuṣṭaṃ maheśālayam || 42||

सूतःस इत्थं चेतसोद्बोधं कृत्वा पल्लकनन्दनः ।गौतमः पूजयामास बिल्वैर्गोदावरीजलैः ॥ ४३॥

sūtaḥsa itthaṃ cetasodbodhaṃ kṛtvā pallakanandanaḥ |gautamaḥ pūjayāmāsa bilvairgodāvarījalaiḥ || 43||

ततः कालेन महता तद्दृष्टिपथमागतः ॥ ४४॥

tataḥ kālena mahatā taddṛṣṭipathamāgataḥ || 44||

रैक्काद्यैर्मुनिभिर्वृतः स भगवानारुह्य सच्छाक्करंहिक्कारोगगणान्वितान्तकहरस्तत्राययौ गौतमम् ।दृष्ट्या साधु सुधार्द्रया करुणया पश्यंस्तदीयंवपुर्भस्माक्षादिसमन्वितं च तपसा कार्श्यं गतः शङ्करः ॥ ४५॥

raikkādyairmunibhirvṛtaḥ sa bhagavānāruhya sacchākkaraṃhikkārogagaṇānvitāntakaharastatrāyayau gautamam |dṛṣṭyā sādhu sudhārdrayā karuṇayā paśyaṃstadīyaṃvapurbhasmākṣādisamanvitaṃ ca tapasā kārśyaṃ gataḥ śaṅkaraḥ || 45||

ईश्वरःदृष्ट्वा मामम्बिकायुक्तं नीलकण्ठं त्रिशूलिनम् ।सन्तुष्टावाष्टमूर्तिं मां गौतमो हृष्टधीस्तदा ॥ ४६॥

īśvaraḥdṛṣṭvā māmambikāyuktaṃ nīlakaṇṭhaṃ triśūlinam |santuṣṭāvāṣṭamūrtiṃ māṃ gautamo hṛṣṭadhīstadā || 46||

गौतमःकरधृतमृगबालं भक्तचित्तानुकूलं श्रितजनसुरसालं हस्तवर्यैकशूलम् ।गललसदहिमालं नेत्रसंशोभिभालं श्रितसुरतरुमूलं तं भजे कालकालम् ॥ ४७॥

gautamaḥkaradhṛtamṛgabālaṃ bhaktacittānukūlaṃ śritajanasurasālaṃ hastavaryaikaśūlam |galalasadahimālaṃ netrasaṃśobhibhālaṃ śritasuratarumūlaṃ taṃ bhaje kālakālam || 47||

श्रेयांसि सन्दिशति पापमपाकरोति बुद्धिं प्रसादयति सौख्यततिं तनोति ।दुःखं विनाशयति शङ्करपादपद्मसम्पूजनं जनमिमं सफलीकरोति ॥ ४८॥

śreyāṃsi sandiśati pāpamapākaroti buddhiṃ prasādayati saukhyatatiṃ tanoti |duḥkhaṃ vināśayati śaṅkarapādapadmasampūjanaṃ janamimaṃ saphalīkaroti || 48||

विनिहतनरसिंह चर्मचेलाजकपालोद्धृत विष्णुरक्तपानलोल ।धृतचन्द्रकलानलाक्षिफाल कृतहालाहल पानतो गलेन्द्रनील ॥ ४९॥

vinihatanarasiṃha carmacelājakapāloddhṛta viṣṇuraktapānalola |dhṛtacandrakalānalākṣiphāla kṛtahālāhala pānato galendranīla || 49||

कुरङ्गेल्लासत्पाणि पद्मामलाङ्गम्फुरद्भोगिमालावृताशादिचेल ।महाशूलहस्ताखिलाण्डादिलोल बलाक्लृप्तस्वाभ्यङ्गबालैकपाल ॥ ५०॥

kuraṅgellāsatpāṇi padmāmalāṅgamphuradbhogimālāvṛtāśādicela |mahāśūlahastākhilāṇḍādilola balāklṛptasvābhyaṅgabālaikapāla || 50||

॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते शिवगौरीसंवादे ऋषिगौतमेन त्र्यम्बकेश्वरशिवाराधनम् ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । भर्गाख्यः पञ्चमांशः । अध्यायः २१॥– ॥ श्रीशिवरहस्यम् । भर्गाख्यः पन्चमांशः । अध्यायः २१॥

|| iti śivarahasyāntargate śivagaurīsaṃvāde ṛṣigautamena tryambakeśvaraśivārādhanam |||| śrīśivarahasyam | bhargākhyaḥ pañcamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 21||– || śrīśivarahasyam | bhargākhyaḥ pancamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 21||