नीलरुद्रोपनिषत् दीपिकासमेता Nilarudropanishat Vith Chommentary

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।नारायणविरचितदीपिकासमेता ।नीलरुद्रोपनिपदि षोडश्यां खण्डकत्रयम् ॥श्रुतिरूपेण तं देवं स्तौत्यपश्यमिति क्रमात् ॥ १॥

oṃ tatsadbrahmaṇe namaḥ |nārāyaṇaviracitadīpikāsametā |nīlarudropanipadi ṣoḍaśyāṃ khaṇḍakatrayam ||śrutirūpeṇa taṃ devaṃ stautyapaśyamiti kramāt || 1||

अस्पर्शयोगमुक्त्वा तत्सम्प्रदायप्रवर्तकं परमगुरुंयोगसिद्धिप्रदं नीलरुद्रं स्तौतिॐ अपश्यं त्वाऽवरोहन्तं दिवितः पृथिवीमवः ॥अपश्यमस्यन्तं रुद्रं नीलग्रीवं शिखण्डिनम् ॥दिव उग्रोऽवारुक्षत्प्रत्यष्ठाद्भूम्यामधि ॥अपश्यमिति । दिवितो दिवः । पृथिवीं भूमिमवोऽवस्तादवरोहन्तंत्वामहमपश्यमिति मन्त्रद्रष्टुर्वचः ।अस्यन्तम् । असु क्षेपणे । क्षिपन्तं दुष्टान् ।अनेनावतारप्रयोजनमुक्तम् । अयं ब्रह्मणः पुत्रः सनकादिषुसृष्टिमकुर्वत्सु ब्रह्मणः क्रोधादुत्पन्नः कुमारो रुरोदतेनाऽऽश्वास्य रुद्र इति नाम दत्तं तत एकादश स्थानान्येकादश नामान्येकादश पत्नीश्च ददौ तत्सृष्टानांरुद्राणामसङ्ख्याततां दृष्ट्वा तं भयात्तपसे न्ययोजयत्स भुवितपश्चचारेतीतिहासः ।शिखण्डिनम् शिखण्डो बर्हचूडयोः इति विश्वः ।तयोरन्यतरदस्यास्तीति शिखण्डी तं दिवः सकाशादुग्रोरुद्रोऽवारुक्षदवतीर्णवान् । प्रत्यष्ठात् ।प्रतिष्ठां स्थितिं कृतवान् । भूम्यामधि ।अधिरीश्वर इत्यधिः कर्मप्रवचनीयः ।यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनमिति सप्तमी ।भूमेरीश्वर इत्यर्थः ।जनासः पश्यतेमं नीलग्रीवं विलोहितम् ॥एष एत्यवीरहा रुद्रो जलासभेषजीः ॥वि तेऽक्षेममनीनशद्वातीकारोऽप्येतु ते ॥जनास । आज्जसेरसुक् । संवोधने चेति प्रथमा । एत्यागच्छति ।न वीरहाऽवीरहा सौम्यः । यद्वाऽवीराणि पापानि हन्त्यवीरहा ।एत्याऽऽगत्य वीरान्दैत्यान्हन्तीति वा । जल आसः क्षेपो यासां ताजलासाश्च ता भेषज्यश्च ता एतीत्यन्वयः ।जलक्षिप्तानामोषधीनाममङ्गलनाशकत्वं रुद्रसन्निधानादेव ।यद्वा समुद्रमथनावसरे समुद्रे क्षिप्तानामोषधीनामुद्भूतंविषं पातुमवतीर्णत्वादेवमुक्तम् । ते तव लोकस्याक्षेमंव्यनीनशत् । अनेन क्षेमकारित्वमुक्तम् । अलब्धलाभोयोगस्तत्कारित्वमप्याह । वातीकार इति ।वातिः प्राप्तिः । अप्राप्तं प्राप्तं करोतीति वातीकारः सोऽपि तेतवापूर्वलाभकरोऽप्येत्वागच्छतु ।योगक्षेमकरोऽभिषेकजले सन्निहितो भवत्वित्यर्थः ।मन्त्रलिङ्गादभिषेके विनियोगः ।नमस्ते भव भामाय नमस्ते भव मन्यवे ॥नमस्ते अस्तु वाहुभ्यामुतोत इषवे नमः ॥भामः क्रोधः । मन्युस्तत्पूर्वावस्था । उतापि ।उतेषवे बाणरूपाय । अस्तवे । असु क्षेपणेतवेन्प्रत्ययस्तुमर्थे । अस्तु क्षेप्तुमित्यर्थः ।यामिषुं गिरिशन्त हस्ते बिभर्ष्यस्तवे ॥शिवां गिरित्र तां कृणु मा हिंसीः पुरुषान्मम ॥कं क्षेप्तुं गिरिशन्तं श्यति श्यन्गीरेश्यन्गिरिश्यन्सम्बन्धसामान्ये षष्ठ्या समासः ।तं गिरिशन्तम् । छान्दसो यमलोपः ।यद्वा कंशम्भ्ंया वभयुस्तितुतयसः । शमस्यास्ति शन्तो ?? कंशम्भ्ंयागिरिणा शन्तः सुखी पर्वतोत्पन्नत्वादिषोः ।हे गिरित्र गिरिरक्षक तां शिवां कल्याणीं कुरु ।शिवेन वचसा त्वा गिरिशाच्छा वदामसि ।यथा नः सर्वमिज्जगदयक्ष्मं सुमना असत् ॥या त इषुः शिवतमा शिवं बभूव ते धनुः ।शिवा शरव्या या तव तया नो मृड जीवसे ॥अच्छा वदामसि । अच्छ निर्मलं वदामः ।अच्छशब्दस्य निपातस्य चेति दीर्घः ।इदन्तो मसि । इदनर्थको निपातः । अयक्ष्मं नीरोगम् ।सुमनाः सुमनस्कम् । असद्भवेत् ।लिङर्थे लेट् । तिप् । इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ।लेटोऽडाटावित्यट् । शरव्या शरसन्धात्रीज्या शरो दध्यग्रबाणयोः इति विश्वः । शरमर्हति यत् ।अव्शरस्य चेत्यवादेशः । शरुशब्दाद्वा सिद्धम् ।शरुरायुधकोपयोः । उगवादिभ्यो यत् । जीवसे जीवितुं मृड मोदय ।यद्वा हे मृड तया तन्वा नोऽस्माञ्जीवसे जीवयसि ।या ते रुद्र शिवा तनूरघोरा पापकाशिनी ।तया नस्तन्वा शन्तमया गिरिशन्ताभिचाकशत् ॥असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुर्विलोहितः ।ये चेमे अभितो रुद्रा दिक्षु श्रिताः सहस्रशो वैषांहेड ईमहे ॥ १॥

asparśayogamuktvā tatsampradāyapravartakaṃ paramaguruṃyogasiddhipradaṃ nīlarudraṃ stautioṃ apaśyaṃ tvā'varohantaṃ divitaḥ pṛthivīmavaḥ ||apaśyamasyantaṃ rudraṃ nīlagrīvaṃ śikhaṇḍinam ||diva ugro'vārukṣatpratyaṣṭhādbhūmyāmadhi ||apaśyamiti | divito divaḥ | pṛthivīṃ bhūmimavo'vastādavarohantaṃtvāmahamapaśyamiti mantradraṣṭurvacaḥ |asyantam | asu kṣepaṇe | kṣipantaṃ duṣṭān |anenāvatāraprayojanamuktam | ayaṃ brahmaṇaḥ putraḥ sanakādiṣusṛṣṭimakurvatsu brahmaṇaḥ krodhādutpannaḥ kumāro rurodatenā''śvāsya rudra iti nāma dattaṃ tata ekādaśa sthānānyekādaśa nāmānyekādaśa patnīśca dadau tatsṛṣṭānāṃrudrāṇāmasaṅkhyātatāṃ dṛṣṭvā taṃ bhayāttapase nyayojayatsa bhuvitapaścacāretītihāsaḥ |śikhaṇḍinam śikhaṇḍo barhacūḍayoḥ iti viśvaḥ |tayoranyataradasyāstīti śikhaṇḍī taṃ divaḥ sakāśādugrorudro'vārukṣadavatīrṇavān | pratyaṣṭhāt |pratiṣṭhāṃ sthitiṃ kṛtavān | bhūmyāmadhi |adhirīśvara ityadhiḥ karmapravacanīyaḥ |yasmādadhikaṃ yasya ceśvaravacanamiti saptamī |bhūmerīśvara ityarthaḥ |janāsaḥ paśyatemaṃ nīlagrīvaṃ vilohitam ||eṣa etyavīrahā rudro jalāsabheṣajīḥ ||vi te'kṣemamanīnaśadvātīkāro'pyetu te ||janāsa | ājjaserasuk | saṃvodhane ceti prathamā | etyāgacchati |na vīrahā'vīrahā saumyaḥ | yadvā'vīrāṇi pāpāni hantyavīrahā |etyā''gatya vīrāndaityānhantīti vā | jala āsaḥ kṣepo yāsāṃ tājalāsāśca tā bheṣajyaśca tā etītyanvayaḥ |jalakṣiptānāmoṣadhīnāmamaṅgalanāśakatvaṃ rudrasannidhānādeva |yadvā samudramathanāvasare samudre kṣiptānāmoṣadhīnāmudbhūtaṃviṣaṃ pātumavatīrṇatvādevamuktam | te tava lokasyākṣemaṃvyanīnaśat | anena kṣemakāritvamuktam | alabdhalābhoyogastatkāritvamapyāha | vātīkāra iti |vātiḥ prāptiḥ | aprāptaṃ prāptaṃ karotīti vātīkāraḥ so'pi tetavāpūrvalābhakaro'pyetvāgacchatu |yogakṣemakaro'bhiṣekajale sannihito bhavatvityarthaḥ |mantraliṅgādabhiṣeke viniyogaḥ |namaste bhava bhāmāya namaste bhava manyave ||namaste astu vāhubhyāmutota iṣave namaḥ ||bhāmaḥ krodhaḥ | manyustatpūrvāvasthā | utāpi |uteṣave bāṇarūpāya | astave | asu kṣepaṇetavenpratyayastumarthe | astu kṣeptumityarthaḥ |yāmiṣuṃ giriśanta haste bibharṣyastave ||śivāṃ giritra tāṃ kṛṇu mā hiṃsīḥ puruṣānmama ||kaṃ kṣeptuṃ giriśantaṃ śyati śyangīreśyangiriśyansambandhasāmānye ṣaṣṭhyā samāsaḥ |taṃ giriśantam | chāndaso yamalopaḥ |yadvā kaṃśambhṃyā vabhayustitutayasaḥ | śamasyāsti śanto ?? kaṃśambhṃyāgiriṇā śantaḥ sukhī parvatotpannatvādiṣoḥ |he giritra girirakṣaka tāṃ śivāṃ kalyāṇīṃ kuru |śivena vacasā tvā giriśācchā vadāmasi |yathā naḥ sarvamijjagadayakṣmaṃ sumanā asat ||yā ta iṣuḥ śivatamā śivaṃ babhūva te dhanuḥ |śivā śaravyā yā tava tayā no mṛḍa jīvase ||acchā vadāmasi | accha nirmalaṃ vadāmaḥ |acchaśabdasya nipātasya ceti dīrghaḥ |idanto masi | idanarthako nipātaḥ | ayakṣmaṃ nīrogam |sumanāḥ sumanaskam | asadbhavet |liṅarthe leṭ | tip | itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu |leṭo'ḍāṭāvityaṭ | śaravyā śarasandhātrījyā śaro dadhyagrabāṇayoḥ iti viśvaḥ | śaramarhati yat |avśarasya cetyavādeśaḥ | śaruśabdādvā siddham |śarurāyudhakopayoḥ | ugavādibhyo yat | jīvase jīvituṃ mṛḍa modaya |yadvā he mṛḍa tayā tanvā no'smāñjīvase jīvayasi |yā te rudra śivā tanūraghorā pāpakāśinī |tayā nastanvā śantamayā giriśantābhicākaśat ||asau yastāmro aruṇa uta babhrurvilohitaḥ |ye ceme abhito rudrā dikṣu śritāḥ sahasraśo vaiṣāṃheḍa īmahe || 1||

शन्तमया । अतिशयेन शं शन्तमा तया । अभिचाकशत् ।कशेर्यङ्लुङन्ताल्लेट्ति पट् ।अतिशयेन प्रकाशयत्विति प्रार्थना ।बभ्रूः पिङ्गलो वैषां ह ईडे स्तुतये । ईमहे कामयामहे ।विष्णुपक्ष आभीराः ॥ १॥

śantamayā | atiśayena śaṃ śantamā tayā | abhicākaśat |kaśeryaṅluṅantālleṭti paṭ |atiśayena prakāśayatviti prārthanā |babhrūḥ piṅgalo vaiṣāṃ ha īḍe stutaye | īmahe kāmayāmahe |viṣṇupakṣa ābhīrāḥ || 1||

अदृश्यं त्वाऽवरोहन्तं नीलग्रीवं विलोहितम् ॥उत त्वा गोपा अदृशन्नुत त्वोदहार्यः ॥उतो त्वा विश्वा भूतानि तस्मै दृष्टाय ते नमः ॥गोपा गोपाला अदृशन्नपश्यन् । उदहार्यः पानीयहारिण्यः ।विश्वा विश्वानि भूतानि । अदृशन् । योगिनाप्यदृश्यं त्वांकृपयाऽऽविर्भवन्तमादित्यवत्प्रकाशमानं पामरा अपि ददृशुरित्यर्थः ।नमोऽस्तु नीलशिखण्डाय सहस्राक्षाय वाजिने ॥अथो ये अस्य सत्त्वानस्तेभ्योऽहमकरं नमः ॥वाजिनेऽन्नवते बाणरूपाय वा । सीदन्ति सत्त्वानो गणाः ।नमांसि त आयुधायानातताय धृष्णवे ।उभाभ्यामकरं नमो बाहुभ्यां तव धन्वने ॥प्रमुञ्च धन्वनस्त्वमुभयो राज्ञोर्ज्याम् ।याश्च ते हस्त इषवः परा ता भगवो वप ॥नमांसि नमस्काराः । नाऽऽततायानातताय ।धृष्णवे प्रगल्भाय । बाहुभ्यां कृत्वा धन्वनेनमोऽकरवमित्यर्थः । उभयोररिप्रत्यरिभूतयोराज्ञोर्धन्वनोर्ज्यां परिप्रमुञ्चानाततां कुरु ।राज्ञोर्विग्रहे लोकानां क्लेशो भवति ततस्तं शमयेति भावः ।हे भगवो यास्ते हल इषवो बाणास्ताः परा वप पराङ्मुखान्मुञ्च ।त्वमपि कोपं लोकेषु मा कृथा इति भावः ।इन्द्ररूपेण जगद्रक्षेति प्रार्थयतेअवतत्य धनुस्त्वं सहस्राक्ष शतेषुधे ।निशीर्य शल्यानां मुखा शिवो नः शम्भुराभर ॥विज्यं धनुः शिखण्डिनो विशल्यो बाणवा+ उत ।अनेशन्नस्येषवः शिवो अस्य निषङ्गतिः ॥अवतत्येति । अधिज्यं कृत्वा । सहस्राक्ष शक्ररूप ।शतमिषुधयस्तूणा यज्ञरूपा यस्य तत्सम्बोधनम् ।निशीर्य तीक्ष्णीकृत्य मुखा मुखानि नोऽस्माञ्शिवः कल्याणरूपःशम्भुः सुखहेतुः सन्नाभर धारय पोषय ।बाणवांस्तूणीरो विशल्योऽस्तु । शल्यरहितो भवतु । वैरिषु हतेषुतत्प्रयोजनाभावात् । अनेशन्नदृभ्या अभूवन् ।नशिमन्योरलिट्येत्वमिति वार्तिकेन लुङि पुषाद्यङ्येत्वम् ।निषङ्गतिः । निषङ्गः ।परि ते धन्वनो हेतिरस्मान्वृणक्तु विश्वतः ।अथो य इषुधिस्तवारे अस्मिन्निधेहि तम् ॥या ते हेतिर्मीढुष्टम हस्ते बभूव ते धनुः ।तया त्वं विश्वतो अस्मानयक्ष्मया परिभुज ॥विश्वतः सर्वतोऽस्मान्परिवृणक्तु परिवृत्य रक्षतु ।अरे सम्बोधने । अथो पश्चाद्रक्षणानन्तरंयस्तवेषुधिरस्मिन्निषुधौ तां हेतिं बाणं निधेहि स्थापय ।हे मीढुष्टम मीढवत्तमेत्यर्थः । सेचकतम ।अयक्ष्मया सज्जया तया हेत्या परिभुज परिपालय ।नमोऽस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवीमनु ।ये अन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ॥ये चामी रोचने दिवि ये च सूर्यस्य रश्मिषु ।येषामप्सु सदस्कृतं तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ॥या इषवो यातुधानानां ये वा वनस्पतीनाम् ।ये वाऽवटेषु शेरते तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ॥ २॥

adṛśyaṃ tvā'varohantaṃ nīlagrīvaṃ vilohitam ||uta tvā gopā adṛśannuta tvodahāryaḥ ||uto tvā viśvā bhūtāni tasmai dṛṣṭāya te namaḥ ||gopā gopālā adṛśannapaśyan | udahāryaḥ pānīyahāriṇyaḥ |viśvā viśvāni bhūtāni | adṛśan | yogināpyadṛśyaṃ tvāṃkṛpayā''virbhavantamādityavatprakāśamānaṃ pāmarā api dadṛśurityarthaḥ |namo'stu nīlaśikhaṇḍāya sahasrākṣāya vājine ||atho ye asya sattvānastebhyo'hamakaraṃ namaḥ ||vājine'nnavate bāṇarūpāya vā | sīdanti sattvāno gaṇāḥ |namāṃsi ta āyudhāyānātatāya dhṛṣṇave |ubhābhyāmakaraṃ namo bāhubhyāṃ tava dhanvane ||pramuñca dhanvanastvamubhayo rājñorjyām |yāśca te hasta iṣavaḥ parā tā bhagavo vapa ||namāṃsi namaskārāḥ | nā''tatāyānātatāya |dhṛṣṇave pragalbhāya | bāhubhyāṃ kṛtvā dhanvanenamo'karavamityarthaḥ | ubhayoraripratyaribhūtayorājñordhanvanorjyāṃ paripramuñcānātatāṃ kuru |rājñorvigrahe lokānāṃ kleśo bhavati tatastaṃ śamayeti bhāvaḥ |he bhagavo yāste hala iṣavo bāṇāstāḥ parā vapa parāṅmukhānmuñca |tvamapi kopaṃ lokeṣu mā kṛthā iti bhāvaḥ |indrarūpeṇa jagadrakṣeti prārthayateavatatya dhanustvaṃ sahasrākṣa śateṣudhe |niśīrya śalyānāṃ mukhā śivo naḥ śambhurābhara ||vijyaṃ dhanuḥ śikhaṇḍino viśalyo bāṇavā+ uta |aneśannasyeṣavaḥ śivo asya niṣaṅgatiḥ ||avatatyeti | adhijyaṃ kṛtvā | sahasrākṣa śakrarūpa |śatamiṣudhayastūṇā yajñarūpā yasya tatsambodhanam |niśīrya tīkṣṇīkṛtya mukhā mukhāni no'smāñśivaḥ kalyāṇarūpaḥśambhuḥ sukhahetuḥ sannābhara dhāraya poṣaya |bāṇavāṃstūṇīro viśalyo'stu | śalyarahito bhavatu | vairiṣu hateṣutatprayojanābhāvāt | aneśannadṛbhyā abhūvan |naśimanyoraliṭyetvamiti vārtikena luṅi puṣādyaṅyetvam |niṣaṅgatiḥ | niṣaṅgaḥ |pari te dhanvano hetirasmānvṛṇaktu viśvataḥ |atho ya iṣudhistavāre asminnidhehi tam ||yā te hetirmīḍhuṣṭama haste babhūva te dhanuḥ |tayā tvaṃ viśvato asmānayakṣmayā paribhuja ||viśvataḥ sarvato'smānparivṛṇaktu parivṛtya rakṣatu |are sambodhane | atho paścādrakṣaṇānantaraṃyastaveṣudhirasminniṣudhau tāṃ hetiṃ bāṇaṃ nidhehi sthāpaya |he mīḍhuṣṭama mīḍhavattametyarthaḥ | secakatama |ayakṣmayā sajjayā tayā hetyā paribhuja paripālaya |namo'stu sarpebhyo ye ke ca pṛthivīmanu |ye antarikṣe ye divi tebhyaḥ sarpebhyo namaḥ ||ye cāmī rocane divi ye ca sūryasya raśmiṣu |yeṣāmapsu sadaskṛtaṃ tebhyaḥ sarpebhyo namaḥ ||yā iṣavo yātudhānānāṃ ye vā vanaspatīnām |ye vā'vaṭeṣu śerate tebhyaḥ sarpebhyo namaḥ || 2||

सदस्कृतं गृहं कृतम् । यातुधानानां रक्षसांवनस्पतीनां चेषवः सर्पास्ते हि जनान्दशन्ति ।अवटेषु गर्तेषु ॥ २॥

sadaskṛtaṃ gṛhaṃ kṛtam | yātudhānānāṃ rakṣasāṃvanaspatīnāṃ ceṣavaḥ sarpāste hi janāndaśanti |avaṭeṣu garteṣu || 2||

केदाराधीशमहिषस्वरूपं स्तौतियः स्वजनान्नीलग्रीवो यः स्वजना+ हरिरुत ।कल्माषपुच्छमोषधे जम्भयाऽऽश्वरुन्धति ॥य इति । यः शिवः स्वजनान्भक्तान्प्रति नीलग्रीवः ।यश्च स्वजनान्भक्तान्प्रति हरिर्हरितवर्णो भक्तवत्सलो न भवति ।महिषस्य हि तादृग्रूपं सम्भवति ।यद्वा नीलग्रीवो रुद्रो हरिर्विप्णुश्च भवति ।अनेन हरिहरयोरेकरूपतोक्ता । हे ओषधे । अरुन्धति रोधरहितेतं कल्माषपुच्छं कृष्णपाण्डुरपुच्छम् ।आशु शीघ्रं जम्भय स्ववीर्येण वीर्यवन्तं कुरुषे ।औषधीनां पशुभ्यो बलप्रदत्वात् ।कल्माषो राक्षसे कृष्णे कल्माषः कृष्णपाण्डुरे इति विश्वः ।केदारेश्वरस्य महिषरूपत्वात्पुच्छवत्ता सम्भवति ।बभ्रुश्च बभ्रुकर्णश्चनीलागलशीलाः शिवः ।पश्य सर्वेण नीलशिखण्डेन भवेन मरुतां पिता ॥विरूपाक्षेण बभ्रुणा वाचं वदिष्यतो हतः ।सर्वनीलशिखण्डेन वीर कर्मणि कर्मणि ॥बभ्रुः क्वचिदवयवे पिङ्गलवर्णः ।बभ्रुकर्णः पिङ्गलवर्णकर्णः । नीलागलशीलाः शिव इत्यत्रनीलग्रीवश्च यः शिव इति पाठो युक्तः । पितेति ।तृतीयार्थे प्रथमा पित्रेत्यर्थः । अथ वाचं वदिष्यतः पितादेहिमात्रस्य जनको ब्रह्मा येनेश्वरेण हतस्तं त्वं पश्येत्यन्वयः ।हे वीर कर्मणि कर्मणि विहितनिषिद्धरूपे ।इमामस्य प्राशं जहि येनेदं विभजामहे ।नमो भवाय नमः शर्वाय नमः कुमाराय शत्रवे ॥नमो नीलशिखण्डाय नमः सभाप्रपादिने ॥इमामस्य जनस्य । प्राशं पृच्छतीति प्राट्तां प्राशंप्रच्छिकां वाचम् । जहि वेदविहितंनिषिद्धकर्मविषयं संशयं निराकुर्वित्यर्थः ।येन कर्मणेदं जगद्विभजामहे कर्मभूमिभोगभूमिरूपेणविभक्तं कुर्महे । कुमाराय कालानभिभूताय स्कन्दरूपाय वा ।शत्रवे संहर्त्रे । सभाप्रपादिनेसभां प्रपद्यते तच्छील सभाप्रपादी तस्मै सभ्यायेत्यर्थः ।यस्य हरी अश्वतरौ गर्दभावभितःसरौ ।तस्मै नीलशिखण्डाय नमः सभाप्रपादिनेनमः सभाप्रपादिन इति ॥ ३॥

kedārādhīśamahiṣasvarūpaṃ stautiyaḥ svajanānnīlagrīvo yaḥ svajanā+ hariruta |kalmāṣapucchamoṣadhe jambhayā''śvarundhati ||ya iti | yaḥ śivaḥ svajanānbhaktānprati nīlagrīvaḥ |yaśca svajanānbhaktānprati harirharitavarṇo bhaktavatsalo na bhavati |mahiṣasya hi tādṛgrūpaṃ sambhavati |yadvā nīlagrīvo rudro harirvipṇuśca bhavati |anena hariharayorekarūpatoktā | he oṣadhe | arundhati rodharahitetaṃ kalmāṣapucchaṃ kṛṣṇapāṇḍurapuccham |āśu śīghraṃ jambhaya svavīryeṇa vīryavantaṃ kuruṣe |auṣadhīnāṃ paśubhyo balapradatvāt |kalmāṣo rākṣase kṛṣṇe kalmāṣaḥ kṛṣṇapāṇḍure iti viśvaḥ |kedāreśvarasya mahiṣarūpatvātpucchavattā sambhavati |babhruśca babhrukarṇaścanīlāgalaśīlāḥ śivaḥ |paśya sarveṇa nīlaśikhaṇḍena bhavena marutāṃ pitā ||virūpākṣeṇa babhruṇā vācaṃ vadiṣyato hataḥ |sarvanīlaśikhaṇḍena vīra karmaṇi karmaṇi ||babhruḥ kvacidavayave piṅgalavarṇaḥ |babhrukarṇaḥ piṅgalavarṇakarṇaḥ | nīlāgalaśīlāḥ śiva ityatranīlagrīvaśca yaḥ śiva iti pāṭho yuktaḥ | piteti |tṛtīyārthe prathamā pitretyarthaḥ | atha vācaṃ vadiṣyataḥ pitādehimātrasya janako brahmā yeneśvareṇa hatastaṃ tvaṃ paśyetyanvayaḥ |he vīra karmaṇi karmaṇi vihitaniṣiddharūpe |imāmasya prāśaṃ jahi yenedaṃ vibhajāmahe |namo bhavāya namaḥ śarvāya namaḥ kumārāya śatrave ||namo nīlaśikhaṇḍāya namaḥ sabhāprapādine ||imāmasya janasya | prāśaṃ pṛcchatīti prāṭtāṃ prāśaṃpracchikāṃ vācam | jahi vedavihitaṃniṣiddhakarmaviṣayaṃ saṃśayaṃ nirākurvityarthaḥ |yena karmaṇedaṃ jagadvibhajāmahe karmabhūmibhogabhūmirūpeṇavibhaktaṃ kurmahe | kumārāya kālānabhibhūtāya skandarūpāya vā |śatrave saṃhartre | sabhāprapādinesabhāṃ prapadyate tacchīla sabhāprapādī tasmai sabhyāyetyarthaḥ |yasya harī aśvatarau gardabhāvabhitaḥsarau |tasmai nīlaśikhaṇḍāya namaḥ sabhāprapādinenamaḥ sabhāprapādina iti || 3||

इत्यथर्ववेदे नीलरुद्रोपनिषत्समाप्ता ॥ १८॥

ityatharvavede nīlarudropaniṣatsamāptā || 18||

अश्वतरौ ईषदूनमश्वत्वं ययोस्तावश्वतरौ गर्दभादश्वायांजातौ । अभितःसरावभितः सरत इत्यभितःसरौ गर्दभौ वर्तेते ।यथा पुरुषोत्तमक्षेत्रस्य नीलमाधवोऽधिष्ठातैवंकेदारक्षेत्रस्य नीलरुद्रः । द्विरुक्तिः समाप्त्यर्था ॥ ३॥

aśvatarau īṣadūnamaśvatvaṃ yayostāvaśvatarau gardabhādaśvāyāṃjātau | abhitaḥsarāvabhitaḥ sarata ityabhitaḥsarau gardabhau vartete |yathā puruṣottamakṣetrasya nīlamādhavo'dhiṣṭhātaivaṃkedārakṣetrasya nīlarudraḥ | dviruktiḥ samāptyarthā || 3||

नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना ।अस्पष्टपदवाक्यानां नीलरुद्रस्य दीपिका ॥ १॥

nārāyaṇena racitā śrutimātropajīvinā |aspaṣṭapadavākyānāṃ nīlarudrasya dīpikā || 1||

इति नारायणविरचिता नीलरुद्रोपनिषद्दीपिका समाप्ता ॥ २४॥

iti nārāyaṇaviracitā nīlarudropaniṣaddīpikā samāptā || 24||