अन्यापदेशशतकम् Anyapadesha Shatakam

॥ श्रीः ॥छायावृक्षमुपाश्रयन्ति पथिषु श्रान्ता हि पान्थाः समंतेष्वेकोऽस्य शुभं शुभेन मनसा हृष्यन्ननुध्यायति ।अन्यो हर्तुमपेक्षतेऽस्य विटपानाधारयष्टेः कृतेकश्चिनिश्चिनुते कवाटफलकं कर्तुं तमेव क्षणात् ॥ १॥

|| śrīḥ ||chāyāvṛkṣamupāśrayanti pathiṣu śrāntā hi pānthāḥ samaṃteṣveko'sya śubhaṃ śubhena manasā hṛṣyannanudhyāyati |anyo hartumapekṣate'sya viṭapānādhārayaṣṭeḥ kṛtekaściniścinute kavāṭaphalakaṃ kartuṃ tameva kṣaṇāt || 1||

श्वानः सन्त्यभितोऽपि दन्तमुकुलव्यावर्तनोत्पाटितस्वैरोत्तानितविड्वराहपृथुकाः किं तैः स्थितैर्वा मृतैः ।वस्तव्यं गिरिराजमौलिषु विहर्तव्यं पुनः स्वेच्छयाहन्तव्याः करिणो मृगेन्द्र इति च प्राप्तव्यमुच्चैर्यशः ॥ २॥

śvānaḥ santyabhito'pi dantamukulavyāvartanotpāṭitasvairottānitaviḍvarāhapṛthukāḥ kiṃ taiḥ sthitairvā mṛtaiḥ |vastavyaṃ girirājamauliṣu vihartavyaṃ punaḥ svecchayāhantavyāḥ kariṇo mṛgendra iti ca prāptavyamuccairyaśaḥ || 2||

किं पुष्णासि मृगान्मृगादनकुलात्किं वा परित्रायसेत्वद्भाग्येन तथाप्यमी वनभुवि स्वैरं चरित्वा तृणम् ।त्वां राजानमुपासितुं यदि किल श्रद्धां निबध्नन्ति तकि पारीन्द्र गुहागृहादपि विनिर्गन्तुं तवैष श्रमः ॥ ३॥

kiṃ puṣṇāsi mṛgānmṛgādanakulātkiṃ vā paritrāyasetvadbhāgyena tathāpyamī vanabhuvi svairaṃ caritvā tṛṇam |tvāṃ rājānamupāsituṃ yadi kila śraddhāṃ nibadhnanti taki pārīndra guhāgṛhādapi vinirgantuṃ tavaiṣa śramaḥ || 3||

उन्मुच्य स्वजनानुपेक्ष्य तृणवत्प्राणानपि प्रेयसस्तीर्वा दुस्तरमर्णवं च वणिजः प्राप्ताः पटीराशया ।श्वासैस्ते विनिवर्तिताः प्रतिभयैः स्वस्थो भवातः परंत्वं वा केवलमङ्गमङ्गमुरग व्यालिम्प गन्धद्रवैः ॥ ४॥

unmucya svajanānupekṣya tṛṇavatprāṇānapi preyasastīrvā dustaramarṇavaṃ ca vaṇijaḥ prāptāḥ paṭīrāśayā |śvāsaiste vinivartitāḥ pratibhayaiḥ svastho bhavātaḥ paraṃtvaṃ vā kevalamaṅgamaṅgamuraga vyālimpa gandhadravaiḥ || 4||

भ्रान्त्वा दिग्वलभीर्विचित्य विपिनान्यासाद्य दैवादिहक्वापि क्वापि मुखेन केवलमथैकैकां शलाकां हरन् ।कृत्वा नीडकुटीं चिरात्तरुशिरस्यध्यास्त यावन्न तांकाकस्तावदहो तदेव विपिनं दग्धं दवज्वालया ॥ ५॥

bhrāntvā digvalabhīrvicitya vipinānyāsādya daivādihakvāpi kvāpi mukhena kevalamathaikaikāṃ śalākāṃ haran |kṛtvā nīḍakuṭīṃ cirāttaruśirasyadhyāsta yāvanna tāṃkākastāvadaho tadeva vipinaṃ dagdhaṃ davajvālayā || 5||

नाम्भोजाय शशी न चापि शशिने यद्रोचतेऽम्भोरुहंकिं तेन क्षतमस्ति किञ्चन जगत्येतस्य वा तस्य वा ।लोकानन्दकयोः परं त्विह तयोः प्रेम्णैव भाव्यं मिथस्तच्चेन्नाजनि तत्प्ररूढमयशः स्फारं विधेः केवलम् ॥ ६॥

nāmbhojāya śaśī na cāpi śaśine yadrocate'mbhoruhaṃkiṃ tena kṣatamasti kiñcana jagatyetasya vā tasya vā |lokānandakayoḥ paraṃ tviha tayoḥ premṇaiva bhāvyaṃ mithastaccennājani tatprarūḍhamayaśaḥ sphāraṃ vidheḥ kevalam || 6||

अस्तप्रत्युपकारगन्धमकृतस्वप्रार्थनापेक्षमप्यम्भोभिर्भुवमार्द्रयन्ति जलदा जीवन्त्यतो जन्तवः ।दैवज्ञः पुनरस्ति वृष्टिरिति वागेका मयोक्तेति यद्विश्वं क्रीतमिवाधिगच्छति तदेवाघूर्णते मर्मणि ॥ ७॥

astapratyupakāragandhamakṛtasvaprārthanāpekṣamapyambhobhirbhuvamārdrayanti jaladā jīvantyato jantavaḥ |daivajñaḥ punarasti vṛṣṭiriti vāgekā mayokteti yadviśvaṃ krītamivādhigacchati tadevāghūrṇate marmaṇi || 7||

अस्ति स्वादु फलं किमस्ति किमथ घ्रातुं क्षमः कोरकस्तद्विश्राम्यतु नाम भोक्तुमुचितं पत्रं किमस्त्यन्ततः ।सेव्यो हन्त यदीदृशोऽपि मनुजैर्वृनाधमः पिप्पलोदुःस्वातन्त्र्यमिदं विधेः कथय तत्कस्याग्रतो रुद्यताम् ॥ ८॥

asti svādu phalaṃ kimasti kimatha ghrātuṃ kṣamaḥ korakastadviśrāmyatu nāma bhoktumucitaṃ patraṃ kimastyantataḥ |sevyo hanta yadīdṛśo'pi manujairvṛnādhamaḥ pippaloduḥsvātantryamidaṃ vidheḥ kathaya tatkasyāgrato rudyatām || 8||

सर्वासां सरितां पतिर्यदि यदि व्याप्ताः समस्ता दिशःकल्पान्तेष्वपि वा न शुष्यति यदि स्वैरं तदङ्गीकृतम् ।अम्भः स्वादु पिपासतः पथि परिश्रान्तस्य पान्थस्य किंतेन स्यात्फलमर्णवोऽयमिति चेदिन्दुग्रहे स्नास्यताम् ॥ ९॥

sarvāsāṃ saritāṃ patiryadi yadi vyāptāḥ samastā diśaḥkalpānteṣvapi vā na śuṣyati yadi svairaṃ tadaṅgīkṛtam |ambhaḥ svādu pipāsataḥ pathi pariśrāntasya pānthasya kiṃtena syātphalamarṇavo'yamiti cedindugrahe snāsyatām || 9||

स्थित्वा तीरभुवि प्रसार्य सरसि स्वैरं कराग्रं पयःपातव्यं पिब तावता न विरमेद्दन्तीन्द्र किं ते तृषा ।उन्मृद्नासि तटीरपः कलुषयस्युन्मूलयस्यब्जिनीहानिः कस्य तवैव मृग्यमुदकं भ्रातः पुनस्तृष्यतः ॥ १०॥

sthitvā tīrabhuvi prasārya sarasi svairaṃ karāgraṃ payaḥpātavyaṃ piba tāvatā na virameddantīndra kiṃ te tṛṣā |unmṛdnāsi taṭīrapaḥ kaluṣayasyunmūlayasyabjinīhāniḥ kasya tavaiva mṛgyamudakaṃ bhrātaḥ punastṛṣyataḥ || 10||

को दोषः परतो गते मधुकरे क्रीतः किमेष त्वयाक्रीतेनापि किमास्यते क्वचिदिह ग्लानोदरेण क्षणम् ।जानास्येवमथापि चेक्षिपसि तं कर्णानिलैर्दूरतोदुर्धर्षोऽसि निरङ्कुशोऽसि भवतो मत्तेभ वक्तैव कः ॥ ११॥

ko doṣaḥ parato gate madhukare krītaḥ kimeṣa tvayākrītenāpi kimāsyate kvacidiha glānodareṇa kṣaṇam |jānāsyevamathāpi cekṣipasi taṃ karṇānilairdūratodurdharṣo'si niraṅkuśo'si bhavato mattebha vaktaiva kaḥ || 11||

नेतव्यः समयः कियानिव सखे काक त्वया भ्राम्यताहंसीभूय सुखेन भुङ्क्ष्व नलिनीनालानि पद्माकरे ।व्यावर्तव्यमिहास्ति किं विमलता किञ्चित्तु कार्या तनोर्हसत्वे यदि ते जनो विवदते दण्ड्योऽहमस्म्यग्रतः ॥ १२॥

netavyaḥ samayaḥ kiyāniva sakhe kāka tvayā bhrāmyatāhaṃsībhūya sukhena bhuṅkṣva nalinīnālāni padmākare |vyāvartavyamihāsti kiṃ vimalatā kiñcittu kāryā tanorhasatve yadi te jano vivadate daṇḍyo'hamasmyagrataḥ || 12||

किं त्वं दोहदमीहसे किमुदकैः सिक्तोऽसि किं केनचिद्बद्धस्ते सकृदालवालवलयः किं ते मही संस्कृता ।द्विस्त्रिः पुष्प्यसि वासरस्य न गुणान्धुत्तूर ते निह्नुवेदुर्गन्धो न भवेदियान्यदि ततस्त्वं पारिजातोऽसि नः ॥ १३॥

kiṃ tvaṃ dohadamīhase kimudakaiḥ sikto'si kiṃ kenacidbaddhaste sakṛdālavālavalayaḥ kiṃ te mahī saṃskṛtā |dvistriḥ puṣpyasi vāsarasya na guṇāndhuttūra te nihnuvedurgandho na bhavediyānyadi tatastvaṃ pārijāto'si naḥ || 13||

गन्तव्यं जलमध्य एव गतवन्मन्तव्यमेतद्वपुःक्षन्तव्या लवणानिला इति कृतं निर्विद्य सांयात्रिक ।अन्तर्वेश्मनि हंसतूलशयने सुप्त्वा सुखं जाग्रतोहस्ताग्रे धनमेष्यति स्वयमिति भ्रातः किमास्ते हृदि ॥ १४॥

gantavyaṃ jalamadhya eva gatavanmantavyametadvapuḥkṣantavyā lavaṇānilā iti kṛtaṃ nirvidya sāṃyātrika |antarveśmani haṃsatūlaśayane suptvā sukhaṃ jāgratohastāgre dhanameṣyati svayamiti bhrātaḥ kimāste hṛdi || 14||

आसीनः सुखमापणे यदि वणिक्श्रद्धालुभिः प्रार्थितःकिञ्चिच्छंसति पञ्चकं दशकमित्येतन्न तस्याद्भुतम् ।आपातालविघूर्णिताम्भसि चलत्यौत्पातिके मारुतेमज्जन्त्यामपि नावि मुञ्चति न यस्तामेव मूल्यस्थितिम् ॥ १५॥

āsīnaḥ sukhamāpaṇe yadi vaṇikśraddhālubhiḥ prārthitaḥkiñcicchaṃsati pañcakaṃ daśakamityetanna tasyādbhutam |āpātālavighūrṇitāmbhasi calatyautpātike mārutemajjantyāmapi nāvi muñcati na yastāmeva mūlyasthitim || 15||

विद्धं मर्मसु येन येन गरलोन्मिश्रा गिरः श्राविताजज्वाल ज्वलनास्त्रवन्निशि निशि क्रूरैः करैर्यः सदा ।सर्वे ते सुहृदो बभूवुरधुना सङ्गे मिथः कामिनोर्दौर्जन्यस्य विभावनात्परिणतौ दूती परं दूषिता ॥ १६॥

viddhaṃ marmasu yena yena garalonmiśrā giraḥ śrāvitājajvāla jvalanāstravanniśi niśi krūraiḥ karairyaḥ sadā |sarve te suhṛdo babhūvuradhunā saṅge mithaḥ kāminordaurjanyasya vibhāvanātpariṇatau dūtī paraṃ dūṣitā || 16||

सन्नद्धेषु पयोधरेषु चलिते मन्दं पुरोमारुतेकादम्बैः कमलाभिमानिभिरपि त्यक्त्वा सरः प्रस्थितम् ।मिथ्यारोपितपौरुषैर्मधुकरैर्मुग्धैर्यदध्यासितंतस्येदं फलमम्भसा प्रवहता सैवाब्जिनी मज्जिता ॥ १७॥

sannaddheṣu payodhareṣu calite mandaṃ puromārutekādambaiḥ kamalābhimānibhirapi tyaktvā saraḥ prasthitam |mithyāropitapauruṣairmadhukarairmugdhairyadadhyāsitaṃtasyedaṃ phalamambhasā pravahatā saivābjinī majjitā || 17||

सन्त्यक्ता यदि केतकी त्रिभुवनश्लाघ्या पुरद्रोहिणातस्मिन्नेव हि पर्यवस्यति ततो वस्तुष्वसारज्ञता ।किं वेणीषु न तां वहन्ति सुदृशः किं सा न विक्रीयते ।किं नेमामुपलालयन्ति रसिकाः पृथ्वीभुजो मौलिभिः ॥ १८॥

santyaktā yadi ketakī tribhuvanaślāghyā puradrohiṇātasminneva hi paryavasyati tato vastuṣvasārajñatā |kiṃ veṇīṣu na tāṃ vahanti sudṛśaḥ kiṃ sā na vikrīyate |kiṃ nemāmupalālayanti rasikāḥ pṛthvībhujo maulibhiḥ || 18||

कोणे क्वाप्यवतीर्य गात्रमभितः सिक्त्वा पयःशीकरैरास्वाद्योदकमागतोऽस्मि पुनरित्यास्ते गजस्याशये ।कासारस्य दशा त्वसौ कलुषितान्यम्भांसि भग्नास्तटाःप्रध्वस्ता नलिनी किमत्र बहुना खातव्यमास्ते पुनः ॥ १९॥

koṇe kvāpyavatīrya gātramabhitaḥ siktvā payaḥśīkarairāsvādyodakamāgato'smi punarityāste gajasyāśaye |kāsārasya daśā tvasau kaluṣitānyambhāṃsi bhagnāstaṭāḥpradhvastā nalinī kimatra bahunā khātavyamāste punaḥ || 19||

द्यौरित्थं क्षितिरित्थमित्थमुदधेर्मुद्रेति कृत्वा स्थितिंविश्वस्याहनि विश्रमाय शयितुं प्रारम्भि धात्रा यदा ।दग्धं चण्डकरैस्तदैव पवनैरौत्पातिकैः शोषितंमेघैः प्लावितमद्भुतैरपि जगत्स्रष्टव्यमासीत्पुनः ॥ २०॥

dyauritthaṃ kṣitiritthamitthamudadhermudreti kṛtvā sthitiṃviśvasyāhani viśramāya śayituṃ prārambhi dhātrā yadā |dagdhaṃ caṇḍakaraistadaiva pavanairautpātikaiḥ śoṣitaṃmeghaiḥ plāvitamadbhutairapi jagatsraṣṭavyamāsītpunaḥ || 20||

स्वस्ति स्वागतमास्यते सुखममी जाताः कुतः पल्लवाःहन्तासन्कुसुमान्यपीह किमतो माध्वी च तत्रेक्ष्यते ।किं भृङ्गा अपि सन्ति साधु शिरसि न्यस्तं पदं शाखिनांधुत्तूरास्ति न दुर्लभं किमपि ते यावद्वसन्तः सुखी ॥ २१॥

svasti svāgatamāsyate sukhamamī jātāḥ kutaḥ pallavāḥhantāsankusumānyapīha kimato mādhvī ca tatrekṣyate |kiṃ bhṛṅgā api santi sādhu śirasi nyastaṃ padaṃ śākhināṃdhuttūrāsti na durlabhaṃ kimapi te yāvadvasantaḥ sukhī || 21||

दृष्टाश्चन्द्रसमुद्गमाः शतमतिक्रान्ताः शतं प्रावृषःसीमामेष न जात्वलङ्घत किलेत्यब्धिर्न विश्वस्यताम् ।योऽसौ शेत इवायमेव विधिना वामेन चेच्चाल्यते

dṛṣṭāścandrasamudgamāḥ śatamatikrāntāḥ śataṃ prāvṛṣaḥsīmāmeṣa na jātvalaṅghata kiletyabdhirna viśvasyatām |yo'sau śeta ivāyameva vidhinā vāmena ceccālyate

सर्वत्र स्रवतोऽस्य किञ्चिदुदकं दिष्ट्या मुहूर्ते क्वचिच्छुक्तीनामुदरेषु मौक्तिकमभूत्काले कदाचित्किल ।अद्यत्वेऽपि तथा करोतु पटुता यद्यस्ति तद्धूरतःशुष्कैरेव तु गर्जितैर्व्यथयति श्रोत्राणि धाराधरः ॥ २३॥

sarvatra sravato'sya kiñcidudakaṃ diṣṭyā muhūrte kvacicchuktīnāmudareṣu mauktikamabhūtkāle kadācitkila |adyatve'pi tathā karotu paṭutā yadyasti taddhūrataḥśuṣkaireva tu garjitairvyathayati śrotrāṇi dhārādharaḥ || 23||

आयुस्ते कियदस्ति तत्र च कियत्तारुण्यमत्रापि खल्वर्धं निर्गलितं निशात्मकतया यत्रास्ति सङ्गो न ते ।शेषाः सन्ति कति क्षणाः प्रणयजस्तत्रापि कोपो यदिव्यर्थं निश्चिनु चक्रवाकि जननं कस्ते हितं वक्ष्यति ॥ २४॥

āyuste kiyadasti tatra ca kiyattāruṇyamatrāpi khalvardhaṃ nirgalitaṃ niśātmakatayā yatrāsti saṅgo na te |śeṣāḥ santi kati kṣaṇāḥ praṇayajastatrāpi kopo yadivyarthaṃ niścinu cakravāki jananaṃ kaste hitaṃ vakṣyati || 24||

सर्वेषां विदिताः सुधाकरकराः साक्षात्सुधारूपिणःसन्देहोऽपि न तद्भुजः सुमनसो जाता अमर्त्या इति ।तानेव ह्युपभुञ्जते प्रतिनिशं दीनाश्वकोरा इमेक्षीयन्ते तृणवच्च को नु गहनां जानातु धातुर्गतिम् ॥ २५॥

sarveṣāṃ viditāḥ sudhākarakarāḥ sākṣātsudhārūpiṇaḥsandeho'pi na tadbhujaḥ sumanaso jātā amartyā iti |tāneva hyupabhuñjate pratiniśaṃ dīnāśvakorā imekṣīyante tṛṇavacca ko nu gahanāṃ jānātu dhāturgatim || 25||

अर्चामः सततं गणाधिपमथाप्याखून्निहन्मः शतंध्यायामो हृदि भैरवं तदपि तु प्रोत्सारयामः शुनः ।भूतेशं प्रणुमस्तथापि शतशो भूतान्निगृह्णीमहेन ह्येकस्य गुणः परस्य महतो दोषानपि प्रोणुते ॥ २६॥

arcāmaḥ satataṃ gaṇādhipamathāpyākhūnnihanmaḥ śataṃdhyāyāmo hṛdi bhairavaṃ tadapi tu protsārayāmaḥ śunaḥ |bhūteśaṃ praṇumastathāpi śataśo bhūtānnigṛhṇīmahena hyekasya guṇaḥ parasya mahato doṣānapi proṇute || 26||

अन्तः क्षोभकृतः कतीह तिमयः कत्युच्छ्रिताः पर्वताःकीहक्चान्तरबिन्धनो हुतवहः कीदृक्च नौकागतिः ।आगच्छत्प्रतिगच्छदुच्चलदुपश्लिष्यत्प्रधावत्पतत्कल्लोलारभटीभिरेव जलधेः सर्वं तदाच्छाद्यते ॥ २७॥

antaḥ kṣobhakṛtaḥ katīha timayaḥ katyucchritāḥ parvatāḥkīhakcāntarabindhano hutavahaḥ kīdṛkca naukāgatiḥ |āgacchatpratigacchaduccaladupaśliṣyatpradhāvatpatatkallolārabhaṭībhireva jaladheḥ sarvaṃ tadācchādyate || 27||

जामाता कमलाक्ष एव गृहिणी गङ्गा जगत्पावनीशीतांशुप्रमुखाः सुता भगवती श्रीरेव कन्या स्वयम् ।ईदृक्ते गृहमेधिता त्रिभुवनाधारस्य वारान्निधेकः शक्नोति जनो मनोरथपथेऽप्येतावदुत्प्रेक्षितुम् ॥ २८॥

jāmātā kamalākṣa eva gṛhiṇī gaṅgā jagatpāvanīśītāṃśupramukhāḥ sutā bhagavatī śrīreva kanyā svayam |īdṛkte gṛhamedhitā tribhuvanādhārasya vārānnidhekaḥ śaknoti jano manorathapathe'pyetāvadutprekṣitum || 28||

यन्मूले निखिलागमानुपदिशत्तत्त्वं परं शाङ्करंयत्पर्णे जगतां निधिः स तु वटो नाम्नापि न स्वीकृतः ।यच्छाखानिलयः पिशाचनिचयो यन्मूलगाः पन्नगास्तस्याश्वत्थतरोः पुनः कति नमस्काराः कति प्रार्थनाः ॥ २९॥

yanmūle nikhilāgamānupadiśattattvaṃ paraṃ śāṅkaraṃyatparṇe jagatāṃ nidhiḥ sa tu vaṭo nāmnāpi na svīkṛtaḥ |yacchākhānilayaḥ piśācanicayo yanmūlagāḥ pannagāstasyāśvatthataroḥ punaḥ kati namaskārāḥ kati prārthanāḥ || 29||

आगच्छन्त्यवगुण्ठयन्त्यथ पुनः पश्यन्ति जिघ्रन्ति चस्वारब्धं मधु मक्षिका न कणमप्यस्य स्वयं भुञ्जते ।धन्यस्त्वन्य उपेत्य निर्दयममूरुत्सारयन्दूरतःस्वादं स्वादमिदं स्वसम्भृतमिव स्वच्छन्दमानन्दति ॥ ३०॥

āgacchantyavaguṇṭhayantyatha punaḥ paśyanti jighranti casvārabdhaṃ madhu makṣikā na kaṇamapyasya svayaṃ bhuñjate |dhanyastvanya upetya nirdayamamūrutsārayandūrataḥsvādaṃ svādamidaṃ svasambhṛtamiva svacchandamānandati || 30||

आसन्नो मधुरागतं वनभुवः साम्राज्यमित्यद्भुताःश्रूयन्ते गिर एव तत्त्वमिह तु ज्ञातुं विधातुः क्षमम् ।यत्पर्णैस्त्रुटितं यदप्युपरतं पुष्पोद्गमैः शाखिनांयद्ग्लानं विटपैरिदं पुनरिह प्रत्यक्षमालक्ष्यते ॥ ३१॥

āsanno madhurāgataṃ vanabhuvaḥ sāmrājyamityadbhutāḥśrūyante gira eva tattvamiha tu jñātuṃ vidhātuḥ kṣamam |yatparṇaistruṭitaṃ yadapyuparataṃ puṣpodgamaiḥ śākhināṃyadglānaṃ viṭapairidaṃ punariha pratyakṣamālakṣyate || 31||

उत्सन्नो मधुरस्ति कोकिलरवैरुत्सन्नमस्त्येतदप्युत्सन्नं मलयानिलैरिदमपि प्रागेव जानीमहे ।पान्थास्तुष्यथ तावतैव किमिति भ्रान्ता यदि प्राणितिस्तोकेनापि मनोभवो गलतु वः प्राणेषु शुष्को ग्रहः ॥ ३२॥

utsanno madhurasti kokilaravairutsannamastyetadapyutsannaṃ malayānilairidamapi prāgeva jānīmahe |pānthāstuṣyatha tāvataiva kimiti bhrāntā yadi prāṇitistokenāpi manobhavo galatu vaḥ prāṇeṣu śuṣko grahaḥ || 32||

तिक्तास्ते विटपास्त्वचो यदि ततस्तिक्तास्ततोऽपि च्छदास्तेभ्योऽपि प्रसवास्ततोऽपि च फलान्येवं न दृष्टं क्वचित् ।स्तौमि त्वामथ वा न निम्ब भवतोऽप्यासीद्यतः सम्भवःश्रीमत्तत्किल निम्बबीजमवनौ स्तुत्यं वचःशालिनाम् ॥ ३३॥

tiktāste viṭapāstvaco yadi tatastiktāstato'pi cchadāstebhyo'pi prasavāstato'pi ca phalānyevaṃ na dṛṣṭaṃ kvacit |staumi tvāmatha vā na nimba bhavato'pyāsīdyataḥ sambhavaḥśrīmattatkila nimbabījamavanau stutyaṃ vacaḥśālinām || 33||

चूताः पल्लवमुद्रिन्ति वितरन्त्येतत्पिकेभ्यस्ततस्तेऽप्येतेन कुहूः कुहूरिति कलं कुर्वन्ति कूजामिति ।निम्बोऽपि स्वयमुद्गिरन्फलमनेनाराधयन्वायसान्किचित्तेषु ततो रटत्सु सफलं जन्म स्वकं मन्यते ॥ ३४॥

cūtāḥ pallavamudrinti vitarantyetatpikebhyastataste'pyetena kuhūḥ kuhūriti kalaṃ kurvanti kūjāmiti |nimbo'pi svayamudgiranphalamanenārādhayanvāyasānkicitteṣu tato raṭatsu saphalaṃ janma svakaṃ manyate || 34||

भोज्यं स्वादु पयः स्थितिमणिगणैरापिञ्जरे पञ्जरेदूरे चिन्तयितुं च दंशमशकाः पारे गिरां लालनम् ।सत्यं सर्वमथापि काननभुवि स्वाच्छन्द्यमव्याहतंध्यायन्ती विमना मनागपि शुकी नालम्बते निर्वृतिम् ॥ ३५॥

bhojyaṃ svādu payaḥ sthitimaṇigaṇairāpiñjare pañjaredūre cintayituṃ ca daṃśamaśakāḥ pāre girāṃ lālanam |satyaṃ sarvamathāpi kānanabhuvi svācchandyamavyāhataṃdhyāyantī vimanā manāgapi śukī nālambate nirvṛtim || 35||

प्राङ्मेघैः कियदम्बु पीतमुदधेः पीतेऽपि वृष्टं कियद्वृष्टे चापि कियत्प्रलीनमवनौ पीतं कियत्प्राणिभिः ।नेदं कश्चन वेद यत्तु किमपि प्रापावशिष्टं पुनर्घर्मान्ते सरितां मुखेन तदभूदीर्ष्यास्पदं पश्यताम् ॥ ३६॥

prāṅmeghaiḥ kiyadambu pītamudadheḥ pīte'pi vṛṣṭaṃ kiyadvṛṣṭe cāpi kiyatpralīnamavanau pītaṃ kiyatprāṇibhiḥ |nedaṃ kaścana veda yattu kimapi prāpāvaśiṣṭaṃ punargharmānte saritāṃ mukhena tadabhūdīrṣyāspadaṃ paśyatām || 36||

मेघ द्वारतया विधाय भुवनान्याप्लावस्यम्भसाचन्द्रं द्वारतया विधाय सवितः पुष्णासि सर्वोषधीः ।यत्त्वीषत्तपसीव तत्तु कुरुषे स्वेनैव तेनाधुनादातृत्वं घनचन्द्रयोः परिणतं क्रौर्य तु शिष्टं त्वयि ॥ ३७॥

megha dvāratayā vidhāya bhuvanānyāplāvasyambhasācandraṃ dvāratayā vidhāya savitaḥ puṣṇāsi sarvoṣadhīḥ |yattvīṣattapasīva tattu kuruṣe svenaiva tenādhunādātṛtvaṃ ghanacandrayoḥ pariṇataṃ kraurya tu śiṣṭaṃ tvayi || 37||

द्वारं न प्रजहातु जातु नियतं जागर्तु रात्रीरपिस्वल्पेनापि मुदं प्रयातु किमतः श्वा श्वैव तावानपि ।सम्पाद्यो महता धनेन सततं भोज्यश्च सान्त्वैरितित्यक्त्वा मत्तगजं पदेऽस्य महतः स्थाप्यः किमेतावता ॥ ३८॥

dvāraṃ na prajahātu jātu niyataṃ jāgartu rātrīrapisvalpenāpi mudaṃ prayātu kimataḥ śvā śvaiva tāvānapi |sampādyo mahatā dhanena satataṃ bhojyaśca sāntvairitityaktvā mattagajaṃ pade'sya mahataḥ sthāpyaḥ kimetāvatā || 38||

उत्पन्नाः सरितां ह्रदेषु सुचिरं तत्रैव पुष्टास्ततःप्राप्ताः प्रावृषि सागरं जलचरास्तासां मुखादेव ये ।द्वित्रैरेव दिनैस्तिमिङ्गिलकुलस्यासाद्य कूटस्थतांमृष्यन्त्यद्य न ते रहस्यपि कृतां नादेयतासङ्कथाम् ॥ ३९॥

utpannāḥ saritāṃ hradeṣu suciraṃ tatraiva puṣṭāstataḥprāptāḥ prāvṛṣi sāgaraṃ jalacarāstāsāṃ mukhādeva ye |dvitraireva dinaistimiṅgilakulasyāsādya kūṭasthatāṃmṛṣyantyadya na te rahasyapi kṛtāṃ nādeyatāsaṅkathām || 39||

पन्थाः कर्दमितः पयः कलुषितं हंसाः कृता दूरतःपीड्यन्ते च यदेवमर्थिन इति क्रूरारवैश्चातकाः ।सोढाहे तव हे पयोद सकलं शक्नोषि दातुं स्वतःकिं त्वं शीकरमेकमप्युदधिना लोभो यदि स्वीकृतः ॥ ४०॥

panthāḥ kardamitaḥ payaḥ kaluṣitaṃ haṃsāḥ kṛtā dūrataḥpīḍyante ca yadevamarthina iti krūrāravaiścātakāḥ |soḍhāhe tava he payoda sakalaṃ śaknoṣi dātuṃ svataḥkiṃ tvaṃ śīkaramekamapyudadhinā lobho yadi svīkṛtaḥ || 40||

सर्वज्ञो यदि शङ्करो यदि महादेवो यदि प्रायशोदेवानामपि दैवतं यदि तदप्यास्तामिदं दूरतः ।धुत्तूरैः फणिभिः कपालवलयैरन्यैश्च ते सङ्गतिश्चूडाचन्द्रकले न तावदुचिता याचे बहिर्गम्यताम् ॥ ४१॥

sarvajño yadi śaṅkaro yadi mahādevo yadi prāyaśodevānāmapi daivataṃ yadi tadapyāstāmidaṃ dūrataḥ |dhuttūraiḥ phaṇibhiḥ kapālavalayairanyaiśca te saṅgatiścūḍācandrakale na tāvaducitā yāce bahirgamyatām || 41||

अस्यां प्रावृषि चातकैर्जलकणा लब्धा न चेत्किं ततोभाविप्रावृषि दास्यते द्विगुणमित्यभ्र त्वया गम्यते ।एतेऽद्यैव लयं ब्रजन्ति पृथुकैरेतत्कुलीनोऽपि चेदेकः प्राणिति तावदेव तदलं तत्रैव नः संशयः ॥ ४२॥

asyāṃ prāvṛṣi cātakairjalakaṇā labdhā na cetkiṃ tatobhāviprāvṛṣi dāsyate dviguṇamityabhra tvayā gamyate |ete'dyaiva layaṃ brajanti pṛthukairetatkulīno'pi cedekaḥ prāṇiti tāvadeva tadalaṃ tatraiva naḥ saṃśayaḥ || 42||

वर्णस्तेऽतिमनोरमः शिरसि ते वासो मृडानीपतेःप्रत्येतव्यतरं च काञ्चनमिति प्रौढं पुनर्नाम ते ।किं कर्तव्यमितःपरं च भवता धुत्तूर लोकाः पुनर्न क्रीणन्ति न च स्पृशन्ति न च वा पश्यन्ति गन्धप्रियाः ॥ ४३॥

varṇaste'timanoramaḥ śirasi te vāso mṛḍānīpateḥpratyetavyataraṃ ca kāñcanamiti prauḍhaṃ punarnāma te |kiṃ kartavyamitaḥparaṃ ca bhavatā dhuttūra lokāḥ punarna krīṇanti na ca spṛśanti na ca vā paśyanti gandhapriyāḥ || 43||

राज्यं येन कृतं न तस्य शृणुमः कामस्य नामाधुनायेषामेव गिरः पुरा परभृतैस्तैरद्य मौनं धृतम् ।व्याप्ता येन दिशो न साम्प्रतमसौ मन्दानिलः स्पन्दतेकिं ब्रूमोऽवतरन्निदाघहतको विश्वं नवं निर्ममे ॥ ४४॥

rājyaṃ yena kṛtaṃ na tasya śṛṇumaḥ kāmasya nāmādhunāyeṣāmeva giraḥ purā parabhṛtaistairadya maunaṃ dhṛtam |vyāptā yena diśo na sāmpratamasau mandānilaḥ spandatekiṃ brūmo'vatarannidāghahatako viśvaṃ navaṃ nirmame || 44||

पीयन्तां तमसा दिशो विदधतां नीचाः पिशाचाः स्मयंव्याक्रोशन्तु शिवाः कियच्चिरमसौ कालः सखे स्थास्यति ।अद्योदेष्यति भानुरेष्यति दिशामद्य प्रसादो मुखेध्वद्य स्वां प्रकृतिं गमिष्यति मही कोक क्षणं क्षम्यताम् ॥ ४५॥

pīyantāṃ tamasā diśo vidadhatāṃ nīcāḥ piśācāḥ smayaṃvyākrośantu śivāḥ kiyacciramasau kālaḥ sakhe sthāsyati |adyodeṣyati bhānureṣyati diśāmadya prasādo mukhedhvadya svāṃ prakṛtiṃ gamiṣyati mahī koka kṣaṇaṃ kṣamyatām || 45||

मेघा इत्यवतीर्य केऽपि नभसः सर्व पयो गृह्णतेयादांसीति समागतास्तत इतोऽप्यन्ये रमन्ते सुखम् ।यस्तु स्वान्तिक एव तस्य महतस्तालस्य कालाद्वहोःशुष्कस्यापि हि नोपयोगकणिकां पश्यामि तेनाब्धिना ॥ ४६॥

meghā ityavatīrya ke'pi nabhasaḥ sarva payo gṛhṇateyādāṃsīti samāgatāstata ito'pyanye ramante sukham |yastu svāntika eva tasya mahatastālasya kālādvahoḥśuṣkasyāpi hi nopayogakaṇikāṃ paśyāmi tenābdhinā || 46||

आक्रामन्तु तमेव चूतमपि च क्रोशन्तु रेफोत्तरंडिम्भोऽस्माकमसीति वाभिदधतां काका वराकाः स्वयम् ।गन्तव्यं क्व ततोऽन्यतः परभृत क्षन्तव्यमेतावदप्यग्रे कस्य निवेद्यतामिदमतिक्रान्तो वसन्तोऽधुना ॥ ४७॥

ākrāmantu tameva cūtamapi ca krośantu rephottaraṃḍimbho'smākamasīti vābhidadhatāṃ kākā varākāḥ svayam |gantavyaṃ kva tato'nyataḥ parabhṛta kṣantavyametāvadapyagre kasya nivedyatāmidamatikrānto vasanto'dhunā || 47||

गन्तव्यं शिशिरेण नाम भवितव्यं नाम चूताङ्कुरैस्तानास्वाद्य पिकः करिष्यति तदा नाम स्वयं पञ्चमम् ।आस्तामेष तथाविधस्त्वमसि किं काक स्वतन्त्रस्य तेकालोऽयं स्वर एष भोज्यमिदमित्येषा कुतो यन्त्रणा ॥ ४८॥

gantavyaṃ śiśireṇa nāma bhavitavyaṃ nāma cūtāṅkuraistānāsvādya pikaḥ kariṣyati tadā nāma svayaṃ pañcamam |āstāmeṣa tathāvidhastvamasi kiṃ kāka svatantrasya tekālo'yaṃ svara eṣa bhojyamidamityeṣā kuto yantraṇā || 48||

काका मूर्ध्नि सुखं वसन्ति शतशः शाखासु शाखामृगाघूकाः कोटरगह्वरेषु मशकैर्दंशैश्च सान्द्रं तलम् ।आधारः कियतामसि स्थिरतरं शुद्धं च लब्धं यशःपान्था नोपसरन्ति चेत्क्षतमितः किं वृक्षराजस्य ते ॥ ४९॥

kākā mūrdhni sukhaṃ vasanti śataśaḥ śākhāsu śākhāmṛgāghūkāḥ koṭaragahvareṣu maśakairdaṃśaiśca sāndraṃ talam |ādhāraḥ kiyatāmasi sthirataraṃ śuddhaṃ ca labdhaṃ yaśaḥpānthā nopasaranti cetkṣatamitaḥ kiṃ vṛkṣarājasya te || 49||

स्निग्धश्यामलकोमलं दलमतिप्रच्छायशीतं तलंभूपर्यन्तविलम्बिजम्भलफलस्थूलं च वृत्तं फलम् ।सम्पश्यन्विजने वने व्यवसितस्तत्रैव वस्तुं सुखंपान्थः पान्थमुखाद्विषद्रुमममुं दैवादवेत्य द्रुतः ॥ ५०॥

snigdhaśyāmalakomalaṃ dalamatipracchāyaśītaṃ talaṃbhūparyantavilambijambhalaphalasthūlaṃ ca vṛttaṃ phalam |sampaśyanvijane vane vyavasitastatraiva vastuṃ sukhaṃpānthaḥ pānthamukhādviṣadrumamamuṃ daivādavetya drutaḥ || 50||

वर्षन्त्वम्बुमुचस्तपन्तु तपना मथ्नन्तु देवासुराबघ्नन्तु प्लवगाः पतन्तु सरितो गङ्गादिमाः सर्वतः ।पुष्णातूत्पलबान्धवः प्रतिनिशं मुष्णातु वा बाडबोनाब्धिः क्षुभ्यति न प्रसीदति ततो न क्षीयते नैधते ॥ ५१॥

varṣantvambumucastapantu tapanā mathnantu devāsurābaghnantu plavagāḥ patantu sarito gaṅgādimāḥ sarvataḥ |puṣṇātūtpalabāndhavaḥ pratiniśaṃ muṣṇātu vā bāḍabonābdhiḥ kṣubhyati na prasīdati tato na kṣīyate naidhate || 51||

वापीकूपतडागपल्वलसरःस्रोतस्विनीसारणीतोयाभ्युद्गमनिर्झरह्रदजलाधारोदपानप्रपाः ।सम्पन्ना उपजीव्य यस्य विभवं साक्षात्प्रणाल्यापि वातस्मै जीवन जीवनाय सरितामीशाय तुभ्यं नमः ॥ ५२॥

vāpīkūpataḍāgapalvalasaraḥsrotasvinīsāraṇītoyābhyudgamanirjharahradajalādhārodapānaprapāḥ |sampannā upajīvya yasya vibhavaṃ sākṣātpraṇālyāpi vātasmai jīvana jīvanāya saritāmīśāya tubhyaṃ namaḥ || 52||

न ह्युष्णो न च शीतलो जलनिधिलब्धप्रतिष्ठोऽपि सन्कस्त्वस्याः प्रकृतेरभु चलयितुं शक्तस्त्रिलोकेष्वपि ।अद्यापि ज्वलतान्तरेव विहितं किं तावदौर्वाग्निनासायं सायमुदित्वरेण शशिना तत्रैव वा किं कृतम् ॥ ५३॥

na hyuṣṇo na ca śītalo jalanidhilabdhapratiṣṭho'pi sankastvasyāḥ prakṛterabhu calayituṃ śaktastrilokeṣvapi |adyāpi jvalatāntareva vihitaṃ kiṃ tāvadaurvāgnināsāyaṃ sāyamuditvareṇa śaśinā tatraiva vā kiṃ kṛtam || 53||

राजा विप्रकुलस्य यस्य तनयः सोमः स वारान्निधेयः सर्वाश्रयणीयपादकमलस्तस्याश्रयोऽयं हरेः ।आनीतश्चुलुकं स एव चलुकेऽप्यन्तः प्रवेश्येत चेत्कः संवेदितुमीहते भगवतः कालस्य लीलायितम् ॥ ५४॥

rājā viprakulasya yasya tanayaḥ somaḥ sa vārānnidheyaḥ sarvāśrayaṇīyapādakamalastasyāśrayo'yaṃ hareḥ |ānītaśculukaṃ sa eva caluke'pyantaḥ praveśyeta cetkaḥ saṃveditumīhate bhagavataḥ kālasya līlāyitam || 54||

दुग्धं स्वादु रसादपीह मधुनो दग्धं विषैर्वासुकेःसंवर्तव्रतसाक्षिणो जलचरा मन्थाद्रिणा मारिताः ।प्राणेभ्योऽप्यधिकाः सुरद्रुममुखाः प्राप्ताः समस्ता व्ययंकिञ्चिद्रक्षितुमिच्छतामृतमिह क्षीराब्धिना नाशितम् ॥ ५५॥

dugdhaṃ svādu rasādapīha madhuno dagdhaṃ viṣairvāsukeḥsaṃvartavratasākṣiṇo jalacarā manthādriṇā māritāḥ |prāṇebhyo'pyadhikāḥ suradrumamukhāḥ prāptāḥ samastā vyayaṃkiñcidrakṣitumicchatāmṛtamiha kṣīrābdhinā nāśitam || 55||

लब्धा श्रीर्मुरवैरिणा पुरभिदा लब्धः स्वयं चन्द्रमादेवैरप्सरसो मणिद्विपहयास्तत्स्वामिनैवाहृताः ।एकस्मै स्वयमेकमेव वितरत्येतेषु चेत्सागरस्त्रैलोक्यं वशयेज्जडस्तु स वृथा विक्रम्य तैलुण्ठितः ॥ ५६॥

labdhā śrīrmuravairiṇā purabhidā labdhaḥ svayaṃ candramādevairapsaraso maṇidvipahayāstatsvāminaivāhṛtāḥ |ekasmai svayamekameva vitaratyeteṣu cetsāgarastrailokyaṃ vaśayejjaḍastu sa vṛthā vikramya tailuṇṭhitaḥ || 56||

कत्यश्वाः कति धेनवः कति गजाः कत्यद्भुताः पादपाःसुन्दर्यः कति सुध्रुवः कति महारत्नान्यनर्घाण्यपि ।जातैका किल कन्यका जलनिधेर्दातुं प्रसक्ता यदासर्वं तद्व्ययितं तदा परिणतौ नामैकमुच्छेषितम् ॥ ५७॥

katyaśvāḥ kati dhenavaḥ kati gajāḥ katyadbhutāḥ pādapāḥsundaryaḥ kati sudhruvaḥ kati mahāratnānyanarghāṇyapi |jātaikā kila kanyakā jalanidherdātuṃ prasaktā yadāsarvaṃ tadvyayitaṃ tadā pariṇatau nāmaikamuccheṣitam || 57||

प्रागभ्यागतया किलाभ्रसरिता सम्प्लावयन्त्या महीमम्भोधिः स्वयमप्यपूर्यत सकृत्तत्तज्जलाधारवत् ।आस्तेऽयं कथमक्षयो निधिरपां ते ते कथं वासतेनिर्व्याजाम्बुधराम्बुदानसुकृतं सिद्धं तदित्थं पुनः ॥ ५८॥

prāgabhyāgatayā kilābhrasaritā samplāvayantyā mahīmambhodhiḥ svayamapyapūryata sakṛttattajjalādhāravat |āste'yaṃ kathamakṣayo nidhirapāṃ te te kathaṃ vāsatenirvyājāmbudharāmbudānasukṛtaṃ siddhaṃ taditthaṃ punaḥ || 58||

खातं शीतलवारि वारिदकुलश्यामाभिरामद्रुमंपान्थश्रान्तिहरं सरः पथि हृतं दुर्भिक्षमप्यम्भसाम् ।ये त्वेते भुवि चातका इति कदाप्यज्ञातभौमोदकास्ते गृह्णन्ति न चेदिहाम्बु किमतो दैवेन ते वञ्चिताः ॥ ५९॥

khātaṃ śītalavāri vāridakulaśyāmābhirāmadrumaṃpānthaśrāntiharaṃ saraḥ pathi hṛtaṃ durbhikṣamapyambhasām |ye tvete bhuvi cātakā iti kadāpyajñātabhaumodakāste gṛhṇanti na cedihāmbu kimato daivena te vañcitāḥ || 59||

भूमिष्ठा अतिपावनीः सुरभिलाः स्वाद्वीरपः सन्त्यजन्याचत्यम्बुदमम्बु चातकगणो यत्तेन किं साध्यते ।किं तस्मै द्विगुणं प्रवर्षति घनः किं वा तपः साध्यतेप्राग्जन्मन्यवितीर्णवारिकणिकः पापी स इत्यूह्यते ॥ ६०॥

bhūmiṣṭhā atipāvanīḥ surabhilāḥ svādvīrapaḥ santyajanyācatyambudamambu cātakagaṇo yattena kiṃ sādhyate |kiṃ tasmai dviguṇaṃ pravarṣati ghanaḥ kiṃ vā tapaḥ sādhyateprāgjanmanyavitīrṇavārikaṇikaḥ pāpī sa ityūhyate || 60||

स्वादून्येव फलानि सन्ति सुरभीण्येव प्रसूनानि चस्वान्तं चाप्युपकर्तुमर्हति जने साध्यं वनस्थेन किम् ।भाग्यं ह्येतदतर्कितं वनतरोः पान्थो यदा तापसश्छायामस्य यदृच्छया फलवतीमध्यास्त गन्धोत्तराम् ॥ ६१॥

svādūnyeva phalāni santi surabhīṇyeva prasūnāni casvāntaṃ cāpyupakartumarhati jane sādhyaṃ vanasthena kim |bhāgyaṃ hyetadatarkitaṃ vanataroḥ pāntho yadā tāpasaśchāyāmasya yadṛcchayā phalavatīmadhyāsta gandhottarām || 61||

पान्थेषु व्ययितं फलं पथिषु यैर्नम्रैः सदा पादपैर्यैरप्युन्नतमौलिगोपितफलैः कोणे निलीय स्थितम् ।दावेन ज्वलता द्वयेऽपि खलु ते निःशेषिताः साम्प्रतंपुण्यं पापमिति स्थितं द्वयमिदं तेषां द्वयानां पृथक् ॥ ६२॥

pāntheṣu vyayitaṃ phalaṃ pathiṣu yairnamraiḥ sadā pādapairyairapyunnatamauligopitaphalaiḥ koṇe nilīya sthitam |dāvena jvalatā dvaye'pi khalu te niḥśeṣitāḥ sāmprataṃpuṇyaṃ pāpamiti sthitaṃ dvayamidaṃ teṣāṃ dvayānāṃ pṛthak || 62||

अध्वन्याः किल मूलगर्तमधुनाप्यापूरयन्त्यश्रुभिर्व्याक्रोशन्त्यधुना सबान्धवकुलाः सायं मुहूर्तं द्विजाः ।इत्थं यावदिमानि बिभ्रति शुचं भूतान्यपि त्वत्कृतेतावत्त्वं न गतोऽसि पादप चिरं कीर्त्यात्मना वर्तसे ॥ ६३॥

adhvanyāḥ kila mūlagartamadhunāpyāpūrayantyaśrubhirvyākrośantyadhunā sabāndhavakulāḥ sāyaṃ muhūrtaṃ dvijāḥ |itthaṃ yāvadimāni bibhrati śucaṃ bhūtānyapi tvatkṛtetāvattvaṃ na gato'si pādapa ciraṃ kīrtyātmanā vartase || 63||

जायन्ते विजने वने क्षितिरुहो यद्यप्यमी दुर्भगाःसर्वे ते वटुभिस्तथापि न तथा बोद्धुं क्षमास्तुल्यवत् ।आक्रान्तेष्वपि तेषु केषुचिदतिक्रूरक्रियैः श्वापदैर्गृह्यन्ते कतिचिद्यतः शमधनैर्ब्रह्मर्षिभिः पावनैः ॥ ६४॥

jāyante vijane vane kṣitiruho yadyapyamī durbhagāḥsarve te vaṭubhistathāpi na tathā boddhuṃ kṣamāstulyavat |ākrānteṣvapi teṣu keṣucidatikrūrakriyaiḥ śvāpadairgṛhyante katicidyataḥ śamadhanairbrahmarṣibhiḥ pāvanaiḥ || 64||

निद्रालस्यशरीरसादवमनान्नद्वेषकासज्वरश्वासश्वेतिमहिक्किकाप्रभृतयो मासेषु मातुर्ध्रुवाः ।जातस्तत्क्षणमेव नश्यतु शतं वर्षाणि वा जीवतुस्वर्गे वा पितरौ दधातु नरके वा पातयत्व ञ्जसा ॥ ६५॥

nidrālasyaśarīrasādavamanānnadveṣakāsajvaraśvāsaśvetimahikkikāprabhṛtayo māseṣu māturdhruvāḥ |jātastatkṣaṇameva naśyatu śataṃ varṣāṇi vā jīvatusvarge vā pitarau dadhātu narake vā pātayatva ñjasā || 65||

निघ्नन्तोऽशनिभिस्तडिद्विलसितैश्चक्षुर्हरन्तो नृणांविध्यन्तश्च शिलाशतैः परिचिताः प्रायेण धाराधराः ।वर्षन्तो निभृताश्चिरं च समये दृष्टाश्च केचिद्धनायैरव्याजपरोपकारनिरतैर्जात्या यशः स्थापितम् ॥ ६६॥

nighnanto'śanibhistaḍidvilasitaiścakṣurharanto nṛṇāṃvidhyantaśca śilāśataiḥ paricitāḥ prāyeṇa dhārādharāḥ |varṣanto nibhṛtāściraṃ ca samaye dṛṣṭāśca keciddhanāyairavyājaparopakāraniratairjātyā yaśaḥ sthāpitam || 66||

नाक्ष्णोर्गच्छसि गोचरं बहुतिथान्मासान्नभस्ये पुनःसङ्घीभूय समेत्य वर्षसि निरुच्छ्वासं समन्तादपः ।कालं कालमनुव्रजन्मितमिता मुञ्चस्यपश्चेत्ततःकिं जीमूत तव प्रणश्यति कियत्प्राणन्त्वतः प्राणिनः ॥ ६७॥

nākṣṇorgacchasi gocaraṃ bahutithānmāsānnabhasye punaḥsaṅghībhūya sametya varṣasi nirucchvāsaṃ samantādapaḥ |kālaṃ kālamanuvrajanmitamitā muñcasyapaścettataḥkiṃ jīmūta tava praṇaśyati kiyatprāṇantvataḥ prāṇinaḥ || 67||

भग्नं भित्तिभिरालयैर्निपतितं स्रोतोभिराप्लावितंविध्वस्तं पशुभिश्च सङ्घश इति क्रोशन्ति वृष्टे त्वया ।त्वय्युद्गृह्णति वारि वारिद जना नश्यन्त्यवश्यं क्षणाकीर्तिं चिन्तय दुर्लभां न गणय क्षुद्रान्गुणान्मादृशाम् ॥ ६८॥

bhagnaṃ bhittibhirālayairnipatitaṃ srotobhirāplāvitaṃvidhvastaṃ paśubhiśca saṅghaśa iti krośanti vṛṣṭe tvayā |tvayyudgṛhṇati vāri vārida janā naśyantyavaśyaṃ kṣaṇākīrtiṃ cintaya durlabhāṃ na gaṇaya kṣudrānguṇānmādṛśām || 68||

उत्पत्तिर्मलये समुद्रनिलये पन्था वृतो राक्षसैस्तत्रत्यानपि हन्त चन्दनतरूश्छिन्दन्ति सांयाधिकाः ।वर्तन्ते सविधस्थिताश्च सुखिनः शाखोटमुख्या द्रुमास्तन्मन्ये कृतिनस्तु ते तरुकुले ये नोपयोगक्षमाः ॥ ६९॥

utpattirmalaye samudranilaye panthā vṛto rākṣasaistatratyānapi hanta candanatarūśchindanti sāṃyādhikāḥ |vartante savidhasthitāśca sukhinaḥ śākhoṭamukhyā drumāstanmanye kṛtinastu te tarukule ye nopayogakṣamāḥ || 69||

गृह्यन्तां करिणः प्रसह्य विनिहन्यन्तां वराहा वृकाभल्लूकाश्च तरक्षवश्च पथिकाः सन्तु त्वया निर्भयाः ।आखून्कङ्क खराशशाननिमिषान्कीटान्पतङ्गानपिग्राहं ग्राहमहो कियत्प्रकटयस्याखेटके पाटवम् ॥ ७०॥

gṛhyantāṃ kariṇaḥ prasahya vinihanyantāṃ varāhā vṛkābhallūkāśca tarakṣavaśca pathikāḥ santu tvayā nirbhayāḥ |ākhūnkaṅka kharāśaśānanimiṣānkīṭānpataṅgānapigrāhaṃ grāhamaho kiyatprakaṭayasyākheṭake pāṭavam || 70||

यादोभिर्वडवाग्निना जलनिधेर्यावत्पयो गृह्यतेकिं तावत्युपयुज्यते शततमोऽप्यंशः पयोद त्वया ।सौजन्यं किमिति ब्रवीमि भवतः सर्वस्वमित्थं त्यजन्ख्यातः ख्यापयसे पयोधिमपि तं सर्वोपयोगक्षमम् ॥ ७१॥

yādobhirvaḍavāgninā jalanidheryāvatpayo gṛhyatekiṃ tāvatyupayujyate śatatamo'pyaṃśaḥ payoda tvayā |saujanyaṃ kimiti bravīmi bhavataḥ sarvasvamitthaṃ tyajankhyātaḥ khyāpayase payodhimapi taṃ sarvopayogakṣamam || 71||

मेघः कश्चिदचेतनः कियदपि स्वीकृत्य सिन्धोः पयःकीर्तिं तस्य समुच्चिनोति कियतीं धर्मं कियच्छाश्वतम् ।ब्रह्मज्ञस्तपसां निधिस्त्रिभुवनख्यातश्च कुम्भोद्भवःसर्वस्वं विनियुज्य तस्य किमिव श्रेयः समापादयत् ॥ ७२॥

meghaḥ kaścidacetanaḥ kiyadapi svīkṛtya sindhoḥ payaḥkīrtiṃ tasya samuccinoti kiyatīṃ dharmaṃ kiyacchāśvatam |brahmajñastapasāṃ nidhistribhuvanakhyātaśca kumbhodbhavaḥsarvasvaṃ viniyujya tasya kimiva śreyaḥ samāpādayat || 72||

यच्छैलेषु यदर्णवेषु यदपि प्रामाटवीजाङ्गलप्रायासु क्षितिषु क्षिपन्ति बहुशस्तोयं वृथा तोयदाः ।दृष्टिस्तत्र न दीयतां यदि गुणग्राही भवान्यत्पुनःर्ग्रामेषूपवनेषु वा सकृदमी वर्षन्ति तद्गृह्यताम् ॥ ७३॥

yacchaileṣu yadarṇaveṣu yadapi prāmāṭavījāṅgalaprāyāsu kṣitiṣu kṣipanti bahuśastoyaṃ vṛthā toyadāḥ |dṛṣṭistatra na dīyatāṃ yadi guṇagrāhī bhavānyatpunaḥrgrāmeṣūpavaneṣu vā sakṛdamī varṣanti tadgṛhyatām || 73||

ग्रामेष्वेव सुवृष्टयो विनयवत्स्वेव श्रियः पुष्कलाधीमत्स्वेव कलागमव्यसनिता गोष्वेव दुग्धस्थितिः ।वाग्मिष्वेव विवक्षुतेति च जगत्प्रार्थ्या व्यवस्थामिमांकिं वेधा विदधे पुरेति शृणुमो रामेऽपि राज्यस्थितिः ॥ ७४॥

grāmeṣveva suvṛṣṭayo vinayavatsveva śriyaḥ puṣkalādhīmatsveva kalāgamavyasanitā goṣveva dugdhasthitiḥ |vāgmiṣveva vivakṣuteti ca jagatprārthyā vyavasthāmimāṃkiṃ vedhā vidadhe pureti śṛṇumo rāme'pi rājyasthitiḥ || 74||

उन्मीलन्ति कियन्ति वा न कुसुमान्युष्णद्युतेरुद्गमेतत्त्वे तावति बन्धुरित्यतिसखीत्यादित्यकान्तेति च ।कीर्तिं दत्तवतां त्रिलोकविदितामेवं कवीनामृणंकिं कृत्वेयमपाकरोतु जनुषां कोट्यापि नालीकिनी ॥ ७५॥

unmīlanti kiyanti vā na kusumānyuṣṇadyuterudgametattve tāvati bandhurityatisakhītyādityakānteti ca |kīrtiṃ dattavatāṃ trilokaviditāmevaṃ kavīnāmṛṇaṃkiṃ kṛtveyamapākarotu januṣāṃ koṭyāpi nālīkinī || 75||

विद्धं साधु न साध्विव प्लुतमिदं रे रे कथं विध्यसीत्याख्यातुं रणकौशलं वयमपि प्रौढाः स्थिता दूरतः ।आक्रामन्रणमेदिनीमपि वहन्खङ्गं विकोशं करेवेत्ति स्वं च परं च यद्यवहितो विक्रान्तिरेषैव नः ॥ ७६॥

viddhaṃ sādhu na sādhviva plutamidaṃ re re kathaṃ vidhyasītyākhyātuṃ raṇakauśalaṃ vayamapi prauḍhāḥ sthitā dūrataḥ |ākrāmanraṇamedinīmapi vahankhaṅgaṃ vikośaṃ karevetti svaṃ ca paraṃ ca yadyavahito vikrāntireṣaiva naḥ || 76||

अम्भोजेष्वतिकोमलेषु विहरन्नन्तर्जले संविशन्नज्ञातातपवातवर्षमनयत्कालं चिरं यः सुखम् ।सोऽद्य प्रावृषि केतकीमधिवसन्भृङ्गः क्षतः कण्टकैराविद्धः करकोपलैरभिहतो वातैः कथं वर्तते ॥ ७७॥

ambhojeṣvatikomaleṣu viharannantarjale saṃviśannajñātātapavātavarṣamanayatkālaṃ ciraṃ yaḥ sukham |so'dya prāvṛṣi ketakīmadhivasanbhṛṅgaḥ kṣataḥ kaṇṭakairāviddhaḥ karakopalairabhihato vātaiḥ kathaṃ vartate || 77||

ब्रूते स्वागतमीक्षते कृशममुं श्रुत्वा कथाः खिद्यतेपक्षाभ्यामसकृत्प्रमार्ष्टि रचयत्युच्चावचाश्चाशिषः ।उच्छिन्नप्रसवात्तरोरुपगते भृङ्गे क्षुधा ताम्यतिप्रस्तौति भ्रमरस्तु पूर्णजठरो नाहारवार्तामपि ॥ ७८॥

brūte svāgatamīkṣate kṛśamamuṃ śrutvā kathāḥ khidyatepakṣābhyāmasakṛtpramārṣṭi racayatyuccāvacāścāśiṣaḥ |ucchinnaprasavāttarorupagate bhṛṅge kṣudhā tāmyatiprastauti bhramarastu pūrṇajaṭharo nāhāravārtāmapi || 78||

ये मृष्यन्ति सहासिकामपि बकैर्जात्या न हंसाः स्वतस्तेष्वेको जरसा विलुप्रगमनस्त्यक्तः स्वकैः प्रावृषि ।तानेवानुसरन्बकान्बहुतरं तच्चेष्टितानि स्तुवंस्तज्जात्यै स्पृहयन्कियत्कियदहो जातिं निजां निन्दति ॥ ७९॥

ye mṛṣyanti sahāsikāmapi bakairjātyā na haṃsāḥ svatasteṣveko jarasā vilupragamanastyaktaḥ svakaiḥ prāvṛṣi |tānevānusaranbakānbahutaraṃ tacceṣṭitāni stuvaṃstajjātyai spṛhayankiyatkiyadaho jātiṃ nijāṃ nindati || 79||

शुद्धिं स्वामनुचिन्य मीननिवहैः पूर्णेऽपि पद्माकरेस्वेनैवोपनतैर्मृणालवलयैर्जीवन्ति हंसाः सुखम् ।ये त्वेते विमलास्ततोऽपि च बका ध्यानैकनिष्ठाः सदानिर्द्वन्द्वा निभृताश्च बिभ्रति न ते यादोभिरेवोदरम् ॥ ८०॥

śuddhiṃ svāmanucinya mīnanivahaiḥ pūrṇe'pi padmākaresvenaivopanatairmṛṇālavalayairjīvanti haṃsāḥ sukham |ye tvete vimalāstato'pi ca bakā dhyānaikaniṣṭhāḥ sadānirdvandvā nibhṛtāśca bibhrati na te yādobhirevodaram || 80||

यैर्जीवन्ति सितच्छदा न दुरितं कस्यापि यत्सङ्ग्रहेरोचन्ते न हि ते मृणालवलयाः कस्मै प्रभूता अमी ।अप्यासायमुपोष्य मीनपृथुकैर्युक्त्या महत्यार्जितैरेकद्वैरपि तृप्तिमेति परमां हिंसोपलब्धैर्बकः ॥ ८१॥

yairjīvanti sitacchadā na duritaṃ kasyāpi yatsaṅgraherocante na hi te mṛṇālavalayāḥ kasmai prabhūtā amī |apyāsāyamupoṣya mīnapṛthukairyuktyā mahatyārjitairekadvairapi tṛptimeti paramāṃ hiṃsopalabdhairbakaḥ || 81||

अस्पृश्योऽस्तु मलीमसोऽस्त्वनियताहारोऽस्त्वतोऽप्युद्भटैर्दोषैरस्तु परःशतैः परिवृतः काकस्ततः का क्षतिः ।भुङ्क्ते भोज्यमुपस्थितं समुपहूयैव स्वयं बान्धवान्यः सीदन्क्षुधया विचिन्तय ततो धन्यश्च पुण्यश्च कः ॥ ८२॥

aspṛśyo'stu malīmaso'stvaniyatāhāro'stvato'pyudbhaṭairdoṣairastu paraḥśataiḥ parivṛtaḥ kākastataḥ kā kṣatiḥ |bhuṅkte bhojyamupasthitaṃ samupahūyaiva svayaṃ bāndhavānyaḥ sīdankṣudhayā vicintaya tato dhanyaśca puṇyaśca kaḥ || 82||

भृत्यास्ते बिभृमस्तु तान्वयमिमे क्षुद्रा बृहन्तो वयंजातौ पक्षवताममी तु कलकण्ठाः कालकण्ठा वयम् ।इत्युद्भावयसे कुहूमुखकुलादुत्कर्षमेवात्मनःकण्ठे पातयिता कदा खलु भवान्काक स्वरं पञ्चमम् ॥ ८३॥

bhṛtyāste bibhṛmastu tānvayamime kṣudrā bṛhanto vayaṃjātau pakṣavatāmamī tu kalakaṇṭhāḥ kālakaṇṭhā vayam |ityudbhāvayase kuhūmukhakulādutkarṣamevātmanaḥkaṇṭhe pātayitā kadā khalu bhavānkāka svaraṃ pañcamam || 83||

केनाध्यापितमास्थितं क्व नु कदाधीतं क्व वा वर्तितंतद्विश्राम्यतु कुत्र जातमथ कैः पुष्टं तदालोच्यताम् ।काले सोऽपि कुहूमुखो यदि जगत्कर्णामृतं कूजतिप्राग्जन्मार्जितभाग्यवैभवमिदं कः स्तोतुमीष्टे कविः ॥ ८४॥

kenādhyāpitamāsthitaṃ kva nu kadādhītaṃ kva vā vartitaṃtadviśrāmyatu kutra jātamatha kaiḥ puṣṭaṃ tadālocyatām |kāle so'pi kuhūmukho yadi jagatkarṇāmṛtaṃ kūjatiprāgjanmārjitabhāgyavaibhavamidaṃ kaḥ stotumīṣṭe kaviḥ || 84||

कीटः कश्चन वृश्चिकः कियदयं प्राणी कियञ्चेष्टतेको भारो हननेऽस्य जीवति स वा कालं कियन्तं पुनः ।नाम्नोऽप्यस्य कियद्विभेति जनता दूरे कियद्धावतेकिं ब्रूमो गरलस्य दुर्विषहतां पुच्छाग्रशूकस्पृशः ॥ ८५॥

kīṭaḥ kaścana vṛścikaḥ kiyadayaṃ prāṇī kiyañceṣṭateko bhāro hanane'sya jīvati sa vā kālaṃ kiyantaṃ punaḥ |nāmno'pyasya kiyadvibheti janatā dūre kiyaddhāvatekiṃ brūmo garalasya durviṣahatāṃ pucchāgraśūkaspṛśaḥ || 85||

किं चन्द्रो न पुरा बभूव किमिमे वृक्षाः पुरा नाभवन्किं सृष्टा अधुना पिका मधुकरा अद्योदपद्यन्त किम् ।साहङ्कारममुं प्रपञ्चमखिलं भोक्तुं यदा प्राणिनांप्रासीदद्रुहिणस्तदा समुदभूदाश्चर्यचर्यो मधुः ॥ ८६॥

kiṃ candro na purā babhūva kimime vṛkṣāḥ purā nābhavankiṃ sṛṣṭā adhunā pikā madhukarā adyodapadyanta kim |sāhaṅkāramamuṃ prapañcamakhilaṃ bhoktuṃ yadā prāṇināṃprāsīdadruhiṇastadā samudabhūdāścaryacaryo madhuḥ || 86||

आयासानविचिन्तयन्नगणयल्लाँभं ततः किञ्चिदप्यम्भो मुञ्चति कीर्तिमात्रशरणो धाराधरः सर्वतः ।तद्यत्नादुपयुज्य वर्धयतु वा दातुर्यशः शाश्वतंमौढ्यादेतदुपेक्ष्य नाशयतु वा लोकः प्रमाणं ततः ॥ ८७॥

āyāsānavicintayannagaṇayallām̐bhaṃ tataḥ kiñcidapyambho muñcati kīrtimātraśaraṇo dhārādharaḥ sarvataḥ |tadyatnādupayujya vardhayatu vā dāturyaśaḥ śāśvataṃmauḍhyādetadupekṣya nāśayatu vā lokaḥ pramāṇaṃ tataḥ || 87||

वृत्तिं वर्तयितुं निजां विषहरा गृह्णन्तु सर्वान्नरागृह्णन्तु क्षुधितास्तदेकविहिताहारा मयूराश्च वा ।नाजिघ्रन्ति च ये कदापि नकुलास्ते हन्त किं कारणंदर्शं दर्शमनुद्रवन्ति भुजगान्द्वेधा च विच्छिन्दते ॥ ८८॥

vṛttiṃ vartayituṃ nijāṃ viṣaharā gṛhṇantu sarvānnarāgṛhṇantu kṣudhitāstadekavihitāhārā mayūrāśca vā |nājighranti ca ye kadāpi nakulāste hanta kiṃ kāraṇaṃdarśaṃ darśamanudravanti bhujagāndvedhā ca vicchindate || 88||

खादन्ति क्षुधितास्तृणानि तृषिता गृह्णन्त्यपो निर्झरेसीदन्तो गिरिकन्दरासु हरिणा येऽमी क्वचिच्छेरते ।व्याधव्याघ्रदवानलप्रभृतयस्तेष्वेव सन्नाहिनस्तद्वा तिष्ठतु घातयन्ति मुनयोऽप्येतान्कथं चर्मणि ॥ ८९॥

khādanti kṣudhitāstṛṇāni tṛṣitā gṛhṇantyapo nirjharesīdanto girikandarāsu hariṇā ye'mī kvaciccherate |vyādhavyāghradavānalaprabhṛtayasteṣveva sannāhinastadvā tiṣṭhatu ghātayanti munayo'pyetānkathaṃ carmaṇi || 89||

घ्नन्त्वेकत्र तरक्षवो मृगकुलं दावा दहन्त्यन्यतोव्याधा वीतभयाः परत्र शतशो विध्यन्ति गृह्णन्ति च ।किं त्वं वेत्सि कथामिमां मृगपते निद्रासि कोणे क्वचिद्दिष्ट्या चेदवबुध्यसे शमयसि द्वित्रान्वृथा दन्तिनः ॥ ९०॥

ghnantvekatra tarakṣavo mṛgakulaṃ dāvā dahantyanyatovyādhā vītabhayāḥ paratra śataśo vidhyanti gṛhṇanti ca |kiṃ tvaṃ vetsi kathāmimāṃ mṛgapate nidrāsi koṇe kvaciddiṣṭyā cedavabudhyase śamayasi dvitrānvṛthā dantinaḥ || 90||

दुर्धर्षोऽसि वनेचरोऽसि क इदं नेत्याह किं तु स्वतोजानीषे न हिताहितं न खलु तज्जिज्ञाससे वान्यतः ।तद्गृह्णन्ति नियन्त्रयन्ति निगलैस्त्वां ताडयन्त्यङ्कुशैरारोहन्ति च वारणेन्द्र मशकप्राया मनुष्या अपि ॥ ९१॥

durdharṣo'si vanecaro'si ka idaṃ netyāha kiṃ tu svatojānīṣe na hitāhitaṃ na khalu tajjijñāsase vānyataḥ |tadgṛhṇanti niyantrayanti nigalaistvāṃ tāḍayantyaṅkuśairārohanti ca vāraṇendra maśakaprāyā manuṣyā api || 91||

अह्नस्त्रिश्चतुरम्बुभिः स्नपयसि स्वं पुष्करावर्जितैर्भुङ्क्षे मेध्यतराणि भद्र तरुणान्यश्वत्थपत्राणि च ।पुण्यारण्यचरोऽसि न प्रविशसि ग्रामं सकृत्कुञ्जरज्ञानं चेत्कियदप्युदेति न समा ब्रह्मर्षयोऽपि त्वया ॥ ९२॥

ahnastriścaturambubhiḥ snapayasi svaṃ puṣkarāvarjitairbhuṅkṣe medhyatarāṇi bhadra taruṇānyaśvatthapatrāṇi ca |puṇyāraṇyacaro'si na praviśasi grāmaṃ sakṛtkuñjarajñānaṃ cetkiyadapyudeti na samā brahmarṣayo'pi tvayā || 92||

हन्यन्ते कति जन्तवो वनचरैर्नित्यं कति श्वापदैर्गृह्यन्ते कति कूटयन्वरचनैः क्षोणीभृतां प्रीतयेम् ।एतावत्यपि विप्लवे न भजसे कस्यापि दृग्गोचरंस्वच्छन्दश्च सृगाल खेलसि पुनस्तुल्यं वनग्रामयोः ॥ ९३॥

hanyante kati jantavo vanacarairnityaṃ kati śvāpadairgṛhyante kati kūṭayanvaracanaiḥ kṣoṇībhṛtāṃ prītayem |etāvatyapi viplave na bhajase kasyāpi dṛggocaraṃsvacchandaśca sṛgāla khelasi punastulyaṃ vanagrāmayoḥ || 93||

अस्ति स्वर्णमयोऽद्रिरस्ति विषयः क्षुत्तृड्भरावर्जितःसन्ति क्षीरघृताकरा जलधयः सन्ति द्रुमाः कामदाः ।किं नस्तच्चरिताद्भुतश्रवणतः साध्यं क्षुधा ताम्यतांदृष्टं यत्सविधे विधेहि सुमते तत्रैव सर्वं श्रमम् ॥ ९४॥

asti svarṇamayo'drirasti viṣayaḥ kṣuttṛḍbharāvarjitaḥsanti kṣīraghṛtākarā jaladhayaḥ santi drumāḥ kāmadāḥ |kiṃ nastaccaritādbhutaśravaṇataḥ sādhyaṃ kṣudhā tāmyatāṃdṛṣṭaṃ yatsavidhe vidhehi sumate tatraiva sarvaṃ śramam || 94||

अस्त्यत्नैव किलार्णवे तदमृतं तत्रैव हालाहलःसन्त्यस्मिन्मलये पटीरतरवस्तत्नैव वाताशनाः ।यद्यद्वस्त्वभिजातमस्ति सविधे तत्तद्दुरापं नृणांप्राप्तव्यं रसनाञ्चले करतले भाले च वेधा न्यधात् ॥ ९५॥

astyatnaiva kilārṇave tadamṛtaṃ tatraiva hālāhalaḥsantyasminmalaye paṭīrataravastatnaiva vātāśanāḥ |yadyadvastvabhijātamasti savidhe tattaddurāpaṃ nṛṇāṃprāptavyaṃ rasanāñcale karatale bhāle ca vedhā nyadhāt || 95||

तावच्चैधितमेधितव्यमवनौ यावन्महद्भिर्द्रुमैश्छायाभिः कुसुमैः फलैश्च पथिकाः शक्त्या समाराधिताः ।कालोऽयं मम जीर्यतः पतितुमित्यास्ते तरोराशयेपान्थानां च पतत्रिणां च हृदये जातोऽयमस्मिन्क्षणे ॥ ९६॥

tāvaccaidhitamedhitavyamavanau yāvanmahadbhirdrumaiśchāyābhiḥ kusumaiḥ phalaiśca pathikāḥ śaktyā samārādhitāḥ |kālo'yaṃ mama jīryataḥ patitumityāste tarorāśayepānthānāṃ ca patatriṇāṃ ca hṛdaye jāto'yamasminkṣaṇe || 96||

दृष्टिघ्राणविषान्फणाधरपतीनष्टापि दृष्ट्या स्वयंरोद्धुं द्रावयितुं विनाशयितुमप्यव्याहतप्रक्रमः ।मार्जारान्नकुलांश्च किं खगपतिः साह्ये वृणोत्यात्मनःकिं प्रत्यर्थिकुलस्य वृत्तिद इति प्रद्वेष्टि वा मारुतम् ॥ ९७॥

dṛṣṭighrāṇaviṣānphaṇādharapatīnaṣṭāpi dṛṣṭyā svayaṃroddhuṃ drāvayituṃ vināśayitumapyavyāhataprakramaḥ |mārjārānnakulāṃśca kiṃ khagapatiḥ sāhye vṛṇotyātmanaḥkiṃ pratyarthikulasya vṛttida iti pradveṣṭi vā mārutam || 97||

अध्वन्यान्कति रुन्धते कति दृढान्भिन्दन्ति तोयाकरान्केदारान्कति मज्जयन्ति कति च व्यापाटयन्ति द्रुमान् ।वाहिन्यः क्षणलुप्तवारिविभवा वन्या अवन्यामिमायः सिन्धुः सकलाश्रयः स तु पुनः कुत्रेति न जायते ॥ ९८॥

adhvanyānkati rundhate kati dṛḍhānbhindanti toyākarānkedārānkati majjayanti kati ca vyāpāṭayanti drumān |vāhinyaḥ kṣaṇaluptavārivibhavā vanyā avanyāmimāyaḥ sindhuḥ sakalāśrayaḥ sa tu punaḥ kutreti na jāyate || 98||

प्रत्यक्षं न भवेत्कदाचिदपि किं ते सर्वसन्दर्शिनः ।भ्राम्यन्तः प्रलपन्तु नाम विदितं मण्डूक सम्यक्त्वयामुक्त्वेमं परमं कुकूपमितरत्किं नाम सम्भाव्यते ॥ ९९॥

pratyakṣaṃ na bhavetkadācidapi kiṃ te sarvasandarśinaḥ |bhrāmyantaḥ pralapantu nāma viditaṃ maṇḍūka samyaktvayāmuktvemaṃ paramaṃ kukūpamitaratkiṃ nāma sambhāvyate || 99||

त्वद्गर्भे सुखमासते फणिपतिश्रीकूर्मदिग्दन्तिनःप्रत्यक्षा कुलभूभृतां स्थितिरपि त्वय्यम्ब सर्वंसहे ।ये त्वेते बिभृमो वयं भुवमिति स्वं ख्यापयन्ते यशोनिःशङ्कं निरपत्रपं च तदिदं नः कर्णशूलायते ॥ १००॥

tvadgarbhe sukhamāsate phaṇipatiśrīkūrmadigdantinaḥpratyakṣā kulabhūbhṛtāṃ sthitirapi tvayyamba sarvaṃsahe |ye tvete bibhṛmo vayaṃ bhuvamiti svaṃ khyāpayante yaśoniḥśaṅkaṃ nirapatrapaṃ ca tadidaṃ naḥ karṇaśūlāyate || 100||

भूतानां प्रभवस्थितिप्रविलयास्त्वय्येव विश्वम्भरेत्वद्गर्भे ननु ते रसातलजुषो दैत्याः फणीन्द्राश्च ये ।त्वं सर्वैरुपजीव्यसे दिविचरैस्त्वत्तोऽपि किञ्चित्परंन स्यात्स्यादपि तन्निरस्तविषयं ब्रह्म त्वमेवासि नः ॥ १०१॥

bhūtānāṃ prabhavasthitipravilayāstvayyeva viśvambharetvadgarbhe nanu te rasātalajuṣo daityāḥ phaṇīndrāśca ye |tvaṃ sarvairupajīvyase divicaraistvatto'pi kiñcitparaṃna syātsyādapi tannirastaviṣayaṃ brahma tvamevāsi naḥ || 101||

इति श्रीनीलकण्ठदीक्षितविरचितं अन्यापदेशशतकं सम्पूर्णम् ॥

iti śrīnīlakaṇṭhadīkṣitaviracitaṃ anyāpadeśaśatakaṃ sampūrṇam ||