हंससन्देशः Hamsasandeshah

श्रीमद्वेदान्तदेशिकाविरचितः हंससन्देशः ॥॥ श्रीरस्तु ॥॥ श्रीरामचन्द्राय नमः ॥श्रीमान्वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी ।वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ॥॥ प्रथमाश्वासः ॥वंशे जातस्सवितुरनघे मानयन्मानुषत्वंदेवश्श्रीमाञ्जनकतनयान्वेषणे जागरूकः ।प्रत्यायाते पवनतनये निश्चितार्थस्स कामीकल्पाकारां कथमपि निशामाविभातं विषेहे ॥ १\।१॥काल्ये सेनां कपिकुलपतेस्तूर्णमुद्योजयिष्यन्दूरीभावाज्जनकदुहितुर्दूयमानान्तरात्मा ।क्रीडाखेलं कमलसरसि क्वापि कालोपयातंराकाचन्द्रद्युतिसहचरं राजहंसं ददर्श ॥ १\।२॥तस्मिन्सीतागतिमनुगते तद्दुकूलाङ्कमूर्तौतन्मञ्जीरप्रतिमनिनदे न्यस्तनिस्पन्ददृष्टिः ।वीरश्चेतोविलयमगमत्तन्मयात्मा मुहूर्तंशङ्के तीव्रं भवति समये शासनं मीनकेतोः ॥ १\।३॥लब्धाश्वासः कथमपि तदा लक्ष्मणस्याग्रजन्मासन्देशेन प्रणयमहता मैथिलीं जीवयिष्यन् ।चक्रे तस्मै सरसिजदळैस्सोपचारां सपर्यांकान्ताश्लेषादधिकसुभगः कामिनां दूतलाभः ॥ १\।४॥कृत्वा तस्मिन्बहुमतिमसौ भूयसीमाञ्जनेयात्गाढोन्मादः प्रणयपदवीं प्राप वार्तानभिज्ञे ।विश्लेषेण क्षुभितमनसां मेघशैलद्रुमादौयाच्ञादैन्यं भवति किमुत क्वापि संवेदनार्हे ॥ १\।५॥वेदोदन्वद्विभजनविदो वंशजं विश्वमूर्तेःआहुस्सिद्धाः कमलवसतेरौपवाह्यं भवन्तम् ।लब्धं येन प्रगुणगतिना तत्प्रियायास्सकाशात्तत्सावर्ण्यं श्रवणरसनास्वादयोग्या सुधा च ॥ १\।६॥मध्ये केचिद्वयमिह सखे केवलं मानुषाणांव्यक्तोत्कर्षो महति भुवने व्योमगानां पतिस्त्वम् ।स्थाने दूत्यं तदपि भवतस्संश्रितत्राणहेतोःविश्वस्रष्टा विधिरपि यतस्सारथित्वेन तस्थौ ॥ १\।७॥इच्छामात्राज्जगदपरथा संविधातुं क्षमाणांइक्ष्वाकूणां प्रकृतिमहतामीदृशीं प्रेक्ष्य वेळाम् ।लक्ष्यालक्ष्ये जलधिपयसा लब्धसंस्थां त्रिकूटेलङ्कां गन्तुं तवसमुचितं राक्षसीं राजधानीम् ॥ १\।८॥स्थानैर्दिव्यैरुपचितगुणां चन्दनारण्यरम्यांमुक्तासूतिं मलयमरुतां मातरं दक्षिणाशाम् ।अस्मत्प्रीत्यै जनकतनयाजीवितार्थं च गच्छन्एकं रक्षःपदमिति सखे दोषलेशं सहेथाः ॥ १\।९॥वाचालानामिव जडधियां सत्कवौ दूरयातेकैलासाय त्वयि गतवति क्षीबतामाश्रितानाम् ।सम्मोदस्ते पथि परिणमेच्चन्द्रकैरुज्झितानांमेघापाये विपिनशिखिनां वीक्ष्य वाचंयमत्वम् ॥ १\।१०॥आरक्तानां नवमधु शनैरापिबन्पद्मिनीनांकालोन्निद्रे कुवलयवने घूर्णमानस्सलीलम् ।स्विन्नो दानैर्विपिनकरिणां सौम्य सेविष्यते त्वांआमोदानामहमहमिकामादिशन्गन्धवाहः ॥ १\।११॥पर्याप्तं ते पवनचलितैरङ्गरागं परागैःस्थाने कुर्युस्समसमुदयाद्बन्धवो बन्धुजीवाः ।येनान्वेष्यस्यचलतनयापादलाक्षानुषक्तंचूडाचन्द्रं पुरविजयिनस्स्वर्णदीफेनपूर्णम् ॥ १\।१२॥शारोपान्ताश्शतमखधनुश्शेषचित्रांशुकेनसूक्ष्माकारैर्दिनकरकरैः कल्पितान्तश्शलाकाः ।ऊढाः पश्चादुचितगतिना वायुना राजहंसछत्रायेरन्नभसि भवतश्शारदा वारिवाहाः ॥ १\।१३॥द्रक्ष्यस्येवं प्रियसख सुखं लङ्घिताध्वा सखीं तेसीतां क्षेत्रे जनकनृपतेरुत्थितां सीरकृष्टे ।गोपायन्ती तनुमपि निजां या कथञ्चिन्मदर्थंभूमौ लोके वहति महतीमेकपत्नीसमाख्याम् ॥ १\।१४॥प्रक्षीणां त्वद्विरहसमये जातहर्षामिदानींप्रत्यायास्यन्ननुनय शनैः पद्मिनीं स्वादुवाचा ।सा ते तन्त्रीस्वनसुभगया स्यादितीहाभ्यनुज्ञांमन्ये कुर्यान्मधुकरगिरा मैथिलीसौहृदेन ॥ १\।१५॥सार्धं कान्तैश्शबरसुदृशामद्रिकुञ्जेषु रागात्आसीनानां क्षणमसमये दृश्यचन्द्रोदयश्रीः ।उड्डीयेथास्सरसिजवनाद्दक्षिणाशानुसारीपश्यन्दूरात्प्रबलगरुतां पक्षिणां दत्तवर्त्मा ॥ १\।१६॥अङ्गीकुर्वन्नमृतरुचिरामुत्पतिष्णोस्सलीलंछायामन्तस्तव मणिमयो माल्यवानेष शैलः ।शोभां वक्ष्यत्यधिकललितां शोभमानामतीन्दोःदेवस्यादेरुपजनयतो मानसादिन्दुबिम्बम् ॥ १\।१७॥मार्गौ सम्यङ्मम हनुमता वर्णितौ द्वौ तयोस्तेसह्यासन्नोऽप्यनतिसुभगः पश्चिमो नित्यवर्षः ।प्राचीने तु प्रतिजनपदं संहतावद्भुतानांमग्ना दृष्टिः कथमपि सखे मत्कृते ते निवार्या ॥ १\।१८॥प्रत्यासन्नात्सपदि भवनात्सादरं निर्गतानांश्रुत्वा शब्दं श्रवणमधुरं तावकं पामरीणाम् ।अभ्रूभङ्गेऽप्यधिकसुभगैर्निश्चिताङ्गः कटाक्षैःदेशानेतान्वनगिरिनदीसंविभक्तान् व्यतीयाः ॥ १\।१९॥इक्षुच्छाये किसलयमयं तल्पमातस्थुषीणांसल्लापैस्तैर्मुदितमनसां शालिसंरक्षिकाणाम् ।कर्णाटान्ध्रव्यतिकरवशात्कर्बुरे गीतिभेदेमुह्यन्तीनां मदनकलुषं मौग्ध्यमास्वादयेथाः ॥ १\।२०॥विष्णोर्वासादवनिवहनाद्बद्धरत्नैश्शिरोभिःशेषस्साक्षादयमिति जनैस्सम्यगुन्नीयमानः ।अभ्रैर्युक्तो लघुभिरचिरोन्मुक्तनिर्मोककल्पैःअग्रेभावी तदनु नयने रञ्जयन्नञ्जनाद्रिः ॥ १\।२१॥तत्रारूढैर्महति मनुजैस्स्वर्गिभिश्चावतीर्णैःसत्त्वोन्मेषाद्व्यपगतमिथस्तारतम्यादिभेदैः ।साधारण्यात्फलपरिणतेस्सङ्घशो बध्यमानांशक्त्या कामं मधुविजयिनस्त्वं च कुर्यास्सपर्याम् ॥ १\।२२॥स्तोकोन्मग्नस्फुरितपुलिनां त्वन्निवासेच्छयेवद्रक्ष्यस्यारात्कनकमुखरीं दक्षिणामञ्जनाद्रेः ।आसन्नानां वनविटपिनां वीचिहस्तैः प्रसूनान्यर्चाहेतोरुपहरति या नूनमर्धेन्दुमौळेः ॥ १\।२३॥निर्विश्यैनां निभृतमनभिव्यक्तमञ्जुप्रणादोमन्दाधूतः पुळिनपवनैर्वञ्जुळामोदगर्भैः ।अव्यासङ्गस्सपदि पदवीं संश्रयान्यैरलङ्घ्योबन्दीकुर्युस्तटवसतयो मा भवन्तं किराताः ॥ १\।२४॥तुण्डीराख्यं तदनु महितं मण्डलं वीक्षमाणःक्षेत्रं यायाः क्षपितदुरितं तत्र सत्यव्रताख्यम् ।पत्यौ रोषात्सलिलवपुषो यत्र वाग्देवतायाःसेतुर्जज्ञे सकलजगतामेकसेतुस्स देवः ॥ १\।२५॥नानारत्नैरुपचितगुणां नित्यसङ्गीतनादांभूमेर्द्रक्ष्यस्युचितविभवं भूषणं तत्र काञ्चीम् ।यस्यां नित्यं निहितनयनो हस्तिशैलाधिवासीद्वन्द्वातीतस्स खलु पुरुषो दृश्यते सत्यकामः ॥ १\।२६॥तामासीदन्प्रणम नगरीं भक्तिनम्रेण मूर्ध्नाजातामादौ कृतयुगमुखे धातुरिच्छावशेन ।यद्वीथीनां करिगिरिपतेर्वाहवेगावधूतान्धन्यान् रेणूंस्त्रिदशपतयो धारयन्त्युत्तमाङ्गैः ॥ १\।२७॥मन्दाधूतात्तदनु महितो निस्सृतश्चूतषण्डात्पार्श्वे तस्याः पशुपतिशिरश्चन्द्रनीहारवाही ।दूरात्प्राप्तं प्रियसखमिव त्वामुपैष्यत्यवश्यंकम्पापाथःकमलवनिकाकामुको गन्धवाहः ॥ १\।२८॥वर्णस्तोमैरिव परिणता सप्तभेदैर्महौघैःमान्या मध्येनगरमभितस्सेविता देवताभिः ।स्वच्छस्वादुप्रसरसुभगा स्वामिनी वः कवीनांवेगासंज्ञां वहति महतीं वल्लभा पद्मयोनेः ॥ १\।२९॥तीर्थे पुंसां शमितकलुषे तत्र सारस्वताख्येस्नात्वा सार्धं मुनिभिरनघैस्सम्यगुल्लासिताङ्गः ।विश्वं चित्ते विगतरजसि व्यञ्जयन्तीमशेषंवक्ष्यस्यन्तर्बहिरपि परां शुद्धिमक्षेपणीयाम् ॥ १\।३०॥तस्यास्तीरे सरसिजभुवस्सौम्य वैतानवेदिःदिव्यं कुर्वन् द्रमिडविषयं दृश्यते हस्तिशैलः ।यस्योपान्ते कृतवसतयो यापयित्वा शरीरंवर्तिष्यन्ते वितमसि पदे वासुदेवस्य धन्याः ॥ १\।३१॥सञ्चिन्वाना तरुणतुळसीदामभिस्स्वामभिख्यांतस्यां वेद्यामनुविदधती श्यामळं हव्यवाहम् ।भोगैश्वर्यप्रियसहचरैः कापि लक्ष्मीकटाक्षैःभूयश्श्यामा भुवनजननी देवता सन्निधत्ते ॥ १\।३२॥लक्ष्मीविद्युल्ललितवपुषं तत्र कारुण्यपूर्णंमा भैषीस्त्वं मरकतशिलामेचकं वीक्ष्य मेघम् ।शुद्धैर्नित्यं परिचितपदस्त्वादृशैर्देवहंसैःहंसीभूतस्स खलु भवतामन्ववायाग्रजन्मा ॥ १\।३३॥सारास्वादी सवनहविषां स्वामिनस्ते स देवःशुद्धं चक्षुश्श्रुतिपरिषदां चक्षुषां भागधेयम् ।अङ्गीकुर्याद्विनतममृतासारसंवादिभिस्त्वांआविर्मोदैरभिमतवरस्थूललक्षैः कटाक्षैः ॥ १\।३४॥मध्वासक्तं सरसिजमिव स्विन्नमालम्बमानोदेव्या हस्तं तदितरकरन्यस्तलीलारविन्दः ।देवश्श्रीमान् स यदि विहरेत्स्वैरमारामभूमौव्यक्तो वालव्यजनवपुषा वीजयेस्तं त्वमेव ॥ १\।३५॥जातप्रीतिर्जनपदमथो मध्यमं लङ्घयित्वादूराल्लक्ष्यक्रमुकनिवहश्यामळान्याहि चोळान् ।प्रत्युद्गच्छन्मकरवलनस्तम्भितैस्सह्यजायाःस्रोतोभेदैर्विविधगतिभिस्संविभक्तावकाशान् ॥ १\।३६॥केशैर्ज्योत्स्नाकलहि तिमिरं पाळिकापीडगर्भैःसन्ध्यारागं सुरभिरजनीसम्भवैरङ्गरागैः ।आबिभ्राणास्सरसिजदृशो हंस दोलाधिरोहात्आधास्यन्ते मदकलगिरस्तेषु नेत्रोत्सवं ते ॥ १\।३७॥पृथ्वीलीलातिलकसुभगं पश्चिमं भागमेषांनाम्ना वर्षं जलचर नदीमातृकं गाहमानः ।द्रक्ष्यस्यारात्परिमिततया मग्नकैलासदृश्यंश्वेतं शैलं फणिपतिमिव क्ष्मातलादुज्जिहानम् ॥ १\।३८॥स्फारालोकप्रशमिततमस्सञ्चयं तत्र पुंसांप्रत्यग्रूपं प्रगुणविभवं प्रार्थनीयं बुधानाम् ।नेदीयांसं कुशलनिवहं नन्तुराधास्यते तेदिव्यं तेजो जलधितनया स्नेहनित्यानुषक्तम् ॥ १\।३९॥स्निग्धच्छायं तदनु विततं तस्य धामेव नीलंनीलीरक्षानियतललितं काननं संविचीयाः ।दृष्टे तस्मिन्ननिमिषवधूनित्यनिर्वेशयोग्येस्वर्गोद्यानश्रियमपि लघुं मंस्यते मानसं ते ॥ १\।४०॥कुर्वन्नानाकुसुमरजसा यत्र चित्रं वितानंपूगारण्ये मृदुविचलयन्पालिकाचामराणि ।पादन्यासक्षममवकिरन् क्ष्मातलं पुष्पजालैःप्रायो वायुः परिजनविधिं पञ्चबाणस्य धत्ते ॥ १\।४१॥स्रोतोवेगादथ जनपदं सौम्य सीमन्तयन्तीप्रत्यादेशो विबुधसरितस्स्यन्दते सह्यकन्या ।काले काले परिणतिवशात्पर्वभेदावकीर्णैःपुण्ड्रेक्षूणां पुलिनविशदैर्गद्गदा मौक्तिकौघैः ॥ १\।४२॥भद्रालापैर्विहितकुशलां त्वादृशानां द्विजानांसह्योत्सङ्गात्सपदि मरुता सागरं नीयमानाम् ।यामस्कन्नास्सरसकुहलीपत्रपातैर्निशान्तेमन्दस्मेरां मधुपरिमळैर्वासयन्तीव पूगाः ॥ १\।४३॥तस्मिन् द्रक्ष्यस्यमरमहिळामौळिगन्धैरवन्ध्यांआतन्वानां व्यपगतरसं मानसे मानसं वः ।तीर्थैरन्यैरपि परिगतां शुद्धिहेतोस्समन्तात्चन्द्रोल्लासप्रथितयशसस्सम्पदं पुष्करिण्याः ॥ १\।४४॥तीरे तस्या विरचितपदं साधुभिस्सेव्यमानंश्रद्धायोगाद्विनमिततनुश्शेषपीठं भजेथाः ।यस्मिन्नस्मत्कुलधनतया सौम्य साकेतभाजःस्थानं भाव्यं मुनिभिरुदितं श्रीमतो रङ्गधाम्नः ॥ १\।४५॥सत्त्वे दिव्ये स्वयमुदयतस्तस्य धाम्नः प्रसङ्गात्मञ्जूषायां मरकतमिव भ्राजमानं तदन्तः ।चेतो धावत्युपहितभुजं शेषभोगे शयानंदीर्घापाङ्गं जलधितनयाजीवितं देवमाद्यम् ॥ १\।४६॥चोराक्रान्तं तदनु विपिनं चोळपाण्ड्यान्तरस्थंझिल्लीनादश्रवणपरुषं शीघ्रमेव व्यतीयाः ।तीर्णे तस्मिन्प्रकटय सखे शीतलांस्ते निनादान्शब्दायन्ते न खलु कवयस्सन्निधौ दुर्जनानाम् ॥ १\।४७॥स्रस्तापीडं प्रचलदलकं व्यक्तताटङ्करत्नंमुक्ताचूर्णस्फुरिततिलकं वक्त्रमुत्तानयन्त्यः ।देशे तस्मिन् कुवलयदृशो जातकौतूहलास्त्वांमालादीर्घैर्मधुरविरुतं मानयिष्यन्त्यपाङ्गैः ॥ १\।४८॥नित्यावासं वृषभमचलं सुन्दराख्यस्य विष्णोःप्रत्यासीदन्सपदि विनमद्भागधेयं नतस्स्याः ।यस्योत्सङ्गे बलिविजयिनस्तस्य मञ्जीरवान्तंपाथो दिव्यं पशुपतिजटास्पर्शशून्यं विभाति ॥ १\।४९॥ईशादस्त्राण्यधिगतवतां क्षत्रियाणां प्रभावात्कारावासस्मरणचकितैस्सिक्तसस्यां पयोदैः ।पश्यन्यायाः परमलकया स्पर्धमानैरजस्रंपुण्यावासैः पुरजनपदैर्मण्डितान्पाण्ड्यदेशान् ॥ १\।५०॥मुक्ताजालैर्जनितपुळिनां शुक्तिसन्तानमुक्तैःतारापूर्णां दिवमिव ततस्ताम्रपर्णीं भजेथाः ।प्रत्यासत्त्या नियतविशदं पीतसिन्धोर्महर्षेःपानीयं ते परिणमयिता तत्र मुक्तामयत्वम् ॥ १\।५१॥तस्यास्स्वैरं सरसिजमुखास्वादसम्प्रीतचेताःशीतीभूतस्तरळलहरीबाहुसंश्लेषणेन ।अध्यासीनः पुलिनमनिलैर्वीजितश्चन्दनाद्रेःश्रान्तिं शान्तिं गमयतु भवान् सागरं लङ्घयिष्यन् ॥ १\।५२॥सव्यं तस्याः कियदिव गतश्श्यामताळीतमालांत्वत्प्रायाणां तरुणवयसां चेतसो नन्दयित्रीम् ।वेलामब्धेर्विविधलहरीदत्तमुक्ताभिरामांद्रक्ष्यस्याराद्द्विगुणपुलिनां केतकीनां परागैः ॥ १\।५३॥स्थित्वा तत्र क्षणमुभयतश्शैलशृङ्गावतीर्णैःस्रोतोभेदैरधिगतगुणं चारुविस्फारघोषैः ।लक्षीकुर्वन् दशमुखपुरीं सौम्य पत्रप्रकृष्टोवेलाचापं शर इव सखे वेगतस्त्वं व्यतीयाः ॥ १\।५४॥दावासक्तं वनमिव नभस्सन्ध्ययेवानुविद्धंसिन्दूराङ्कं द्विपमिव हरिं स्वाम्बरेणेव जुष्टम् ।विद्युद्भिन्नं घनमिव सखे विद्रुमारण्ययोगात्देहेनैकं मिथुनमिव च द्रक्ष्यसि त्वं पयोधिम् ॥ १\।५५॥अस्मत्पूर्वैस्सुरपतिहृतं द्रष्टुकामैस्तुरङ्गंभित्वा क्षोणीमगणितबलैस्सागरो वर्धितात्मा ।सत्कारार्थं तव यदि गिरीनादिशेद्गुप्तपक्षान्अश्रान्तोऽपि प्रणयमुचितं नैव बन्धोर्विहन्याः ॥ १\।५६॥तत्रासीनः क्वचन सरसि स्मेरहेमारविन्देलब्धास्वादो मधुभिरमितैस्संविनीताध्वखेदः ।द्रक्ष्यस्यग्रे लघुतरगतिश्शेषमुल्लङ्घ्य सिन्धोःतोयाघातान्मसृणितशिलारम्यवेलं सुवेलम् ॥ १\।५७॥यस्यासन्ने पयसि जलधेस्त्वत्प्रतिच्छन्दचन्द्राःपक्षच्छेदक्षरितरुधिरस्तोमसन्दर्शनीयाः ।वीचिप्राप्तैर्विषमितरुचो मौक्तिकैस्तारकाभैःसन्ध्यामन्यां नियतमवनौ दर्शयन्ति प्रवाळाः ॥ १\।५८॥यत्रारण्यं वरुणवसतेर्वीचिवेगापनीतैःमुक्तारत्नस्तबकशबलैर्विद्रुमैरुत्प्रवाळम् ।रक्षोभीतैस्स्वयमनिमिषैराहृतस्थापितानांमन्दाराणां मधुपरिमळैर्वासितं मौळिदघ्नैः ॥ १\।५९॥लङ्का सिन्धोर्महति पुलिने राजहंसीव लीनातस्मिन्दृश्या तदनु भवतश्चारुसौधावदाता ।त्वामायान्तं पवनतरळैर्या पताकापदेशैःपक्षैरभ्युज्जिगमिषुरिव स्थास्यति श्राव्यनादा ॥ १\।६०॥

śrīmadvedāntadeśikāviracitaḥ haṃsasandeśaḥ |||| śrīrastu |||| śrīrāmacandrāya namaḥ ||śrīmānveṅkaṭanāthāryaḥ kavitārkikakesarī |vedāntācāryavaryo me sannidhattāṃ sadā hṛdi |||| prathamāśvāsaḥ ||vaṃśe jātassavituranaghe mānayanmānuṣatvaṃdevaśśrīmāñjanakatanayānveṣaṇe jāgarūkaḥ |pratyāyāte pavanatanaye niścitārthassa kāmīkalpākārāṃ kathamapi niśāmāvibhātaṃ viṣehe || 1\|1||kālye senāṃ kapikulapatestūrṇamudyojayiṣyandūrībhāvājjanakaduhiturdūyamānāntarātmā |krīḍākhelaṃ kamalasarasi kvāpi kālopayātaṃrākācandradyutisahacaraṃ rājahaṃsaṃ dadarśa || 1\|2||tasminsītāgatimanugate taddukūlāṅkamūrtautanmañjīrapratimaninade nyastanispandadṛṣṭiḥ |vīraścetovilayamagamattanmayātmā muhūrtaṃśaṅke tīvraṃ bhavati samaye śāsanaṃ mīnaketoḥ || 1\|3||labdhāśvāsaḥ kathamapi tadā lakṣmaṇasyāgrajanmāsandeśena praṇayamahatā maithilīṃ jīvayiṣyan |cakre tasmai sarasijadaḷaissopacārāṃ saparyāṃkāntāśleṣādadhikasubhagaḥ kāmināṃ dūtalābhaḥ || 1\|4||kṛtvā tasminbahumatimasau bhūyasīmāñjaneyātgāḍhonmādaḥ praṇayapadavīṃ prāpa vārtānabhijñe |viśleṣeṇa kṣubhitamanasāṃ meghaśailadrumādauyācñādainyaṃ bhavati kimuta kvāpi saṃvedanārhe || 1\|5||vedodanvadvibhajanavido vaṃśajaṃ viśvamūrteḥāhussiddhāḥ kamalavasateraupavāhyaṃ bhavantam |labdhaṃ yena praguṇagatinā tatpriyāyāssakāśāttatsāvarṇyaṃ śravaṇarasanāsvādayogyā sudhā ca || 1\|6||madhye kecidvayamiha sakhe kevalaṃ mānuṣāṇāṃvyaktotkarṣo mahati bhuvane vyomagānāṃ patistvam |sthāne dūtyaṃ tadapi bhavatassaṃśritatrāṇahetoḥviśvasraṣṭā vidhirapi yatassārathitvena tasthau || 1\|7||icchāmātrājjagadaparathā saṃvidhātuṃ kṣamāṇāṃikṣvākūṇāṃ prakṛtimahatāmīdṛśīṃ prekṣya veḷām |lakṣyālakṣye jaladhipayasā labdhasaṃsthāṃ trikūṭelaṅkāṃ gantuṃ tavasamucitaṃ rākṣasīṃ rājadhānīm || 1\|8||sthānairdivyairupacitaguṇāṃ candanāraṇyaramyāṃmuktāsūtiṃ malayamarutāṃ mātaraṃ dakṣiṇāśām |asmatprītyai janakatanayājīvitārthaṃ ca gacchanekaṃ rakṣaḥpadamiti sakhe doṣaleśaṃ sahethāḥ || 1\|9||vācālānāmiva jaḍadhiyāṃ satkavau dūrayātekailāsāya tvayi gatavati kṣībatāmāśritānām |sammodaste pathi pariṇameccandrakairujjhitānāṃmeghāpāye vipinaśikhināṃ vīkṣya vācaṃyamatvam || 1\|10||āraktānāṃ navamadhu śanairāpibanpadminīnāṃkālonnidre kuvalayavane ghūrṇamānassalīlam |svinno dānairvipinakariṇāṃ saumya seviṣyate tvāṃāmodānāmahamahamikāmādiśangandhavāhaḥ || 1\|11||paryāptaṃ te pavanacalitairaṅgarāgaṃ parāgaiḥsthāne kuryussamasamudayādbandhavo bandhujīvāḥ |yenānveṣyasyacalatanayāpādalākṣānuṣaktaṃcūḍācandraṃ puravijayinassvarṇadīphenapūrṇam || 1\|12||śāropāntāśśatamakhadhanuśśeṣacitrāṃśukenasūkṣmākārairdinakarakaraiḥ kalpitāntaśśalākāḥ |ūḍhāḥ paścāducitagatinā vāyunā rājahaṃsachatrāyerannabhasi bhavataśśāradā vārivāhāḥ || 1\|13||drakṣyasyevaṃ priyasakha sukhaṃ laṅghitādhvā sakhīṃ tesītāṃ kṣetre janakanṛpaterutthitāṃ sīrakṛṣṭe |gopāyantī tanumapi nijāṃ yā kathañcinmadarthaṃbhūmau loke vahati mahatīmekapatnīsamākhyām || 1\|14||prakṣīṇāṃ tvadvirahasamaye jātaharṣāmidānīṃpratyāyāsyannanunaya śanaiḥ padminīṃ svāduvācā |sā te tantrīsvanasubhagayā syāditīhābhyanujñāṃmanye kuryānmadhukaragirā maithilīsauhṛdena || 1\|15||sārdhaṃ kāntaiśśabarasudṛśāmadrikuñjeṣu rāgātāsīnānāṃ kṣaṇamasamaye dṛśyacandrodayaśrīḥ |uḍḍīyethāssarasijavanāddakṣiṇāśānusārīpaśyandūrātprabalagarutāṃ pakṣiṇāṃ dattavartmā || 1\|16||aṅgīkurvannamṛtarucirāmutpatiṣṇossalīlaṃchāyāmantastava maṇimayo mālyavāneṣa śailaḥ |śobhāṃ vakṣyatyadhikalalitāṃ śobhamānāmatīndoḥdevasyāderupajanayato mānasādindubimbam || 1\|17||mārgau samyaṅmama hanumatā varṇitau dvau tayostesahyāsanno'pyanatisubhagaḥ paścimo nityavarṣaḥ |prācīne tu pratijanapadaṃ saṃhatāvadbhutānāṃmagnā dṛṣṭiḥ kathamapi sakhe matkṛte te nivāryā || 1\|18||pratyāsannātsapadi bhavanātsādaraṃ nirgatānāṃśrutvā śabdaṃ śravaṇamadhuraṃ tāvakaṃ pāmarīṇām |abhrūbhaṅge'pyadhikasubhagairniścitāṅgaḥ kaṭākṣaiḥdeśānetānvanagirinadīsaṃvibhaktān vyatīyāḥ || 1\|19||ikṣucchāye kisalayamayaṃ talpamātasthuṣīṇāṃsallāpaistairmuditamanasāṃ śālisaṃrakṣikāṇām |karṇāṭāndhravyatikaravaśātkarbure gītibhedemuhyantīnāṃ madanakaluṣaṃ maugdhyamāsvādayethāḥ || 1\|20||viṣṇorvāsādavanivahanādbaddharatnaiśśirobhiḥśeṣassākṣādayamiti janaissamyagunnīyamānaḥ |abhrairyukto laghubhiracironmuktanirmokakalpaiḥagrebhāvī tadanu nayane rañjayannañjanādriḥ || 1\|21||tatrārūḍhairmahati manujaissvargibhiścāvatīrṇaiḥsattvonmeṣādvyapagatamithastāratamyādibhedaiḥ |sādhāraṇyātphalapariṇatessaṅghaśo badhyamānāṃśaktyā kāmaṃ madhuvijayinastvaṃ ca kuryāssaparyām || 1\|22||stokonmagnasphuritapulināṃ tvannivāsecchayevadrakṣyasyārātkanakamukharīṃ dakṣiṇāmañjanādreḥ |āsannānāṃ vanaviṭapināṃ vīcihastaiḥ prasūnānyarcāhetorupaharati yā nūnamardhendumauḷeḥ || 1\|23||nirviśyaināṃ nibhṛtamanabhivyaktamañjupraṇādomandādhūtaḥ puḷinapavanairvañjuḷāmodagarbhaiḥ |avyāsaṅgassapadi padavīṃ saṃśrayānyairalaṅghyobandīkuryustaṭavasatayo mā bhavantaṃ kirātāḥ || 1\|24||tuṇḍīrākhyaṃ tadanu mahitaṃ maṇḍalaṃ vīkṣamāṇaḥkṣetraṃ yāyāḥ kṣapitaduritaṃ tatra satyavratākhyam |patyau roṣātsalilavapuṣo yatra vāgdevatāyāḥseturjajñe sakalajagatāmekasetussa devaḥ || 1\|25||nānāratnairupacitaguṇāṃ nityasaṅgītanādāṃbhūmerdrakṣyasyucitavibhavaṃ bhūṣaṇaṃ tatra kāñcīm |yasyāṃ nityaṃ nihitanayano hastiśailādhivāsīdvandvātītassa khalu puruṣo dṛśyate satyakāmaḥ || 1\|26||tāmāsīdanpraṇama nagarīṃ bhaktinamreṇa mūrdhnājātāmādau kṛtayugamukhe dhāturicchāvaśena |yadvīthīnāṃ karigiripatervāhavegāvadhūtāndhanyān reṇūṃstridaśapatayo dhārayantyuttamāṅgaiḥ || 1\|27||mandādhūtāttadanu mahito nissṛtaścūtaṣaṇḍātpārśve tasyāḥ paśupatiśiraścandranīhāravāhī |dūrātprāptaṃ priyasakhamiva tvāmupaiṣyatyavaśyaṃkampāpāthaḥkamalavanikākāmuko gandhavāhaḥ || 1\|28||varṇastomairiva pariṇatā saptabhedairmahaughaiḥmānyā madhyenagaramabhitassevitā devatābhiḥ |svacchasvāduprasarasubhagā svāminī vaḥ kavīnāṃvegāsaṃjñāṃ vahati mahatīṃ vallabhā padmayoneḥ || 1\|29||tīrthe puṃsāṃ śamitakaluṣe tatra sārasvatākhyesnātvā sārdhaṃ munibhiranaghaissamyagullāsitāṅgaḥ |viśvaṃ citte vigatarajasi vyañjayantīmaśeṣaṃvakṣyasyantarbahirapi parāṃ śuddhimakṣepaṇīyām || 1\|30||tasyāstīre sarasijabhuvassaumya vaitānavediḥdivyaṃ kurvan dramiḍaviṣayaṃ dṛśyate hastiśailaḥ |yasyopānte kṛtavasatayo yāpayitvā śarīraṃvartiṣyante vitamasi pade vāsudevasya dhanyāḥ || 1\|31||sañcinvānā taruṇatuḷasīdāmabhissvāmabhikhyāṃtasyāṃ vedyāmanuvidadhatī śyāmaḷaṃ havyavāham |bhogaiśvaryapriyasahacaraiḥ kāpi lakṣmīkaṭākṣaiḥbhūyaśśyāmā bhuvanajananī devatā sannidhatte || 1\|32||lakṣmīvidyullalitavapuṣaṃ tatra kāruṇyapūrṇaṃmā bhaiṣīstvaṃ marakataśilāmecakaṃ vīkṣya megham |śuddhairnityaṃ paricitapadastvādṛśairdevahaṃsaiḥhaṃsībhūtassa khalu bhavatāmanvavāyāgrajanmā || 1\|33||sārāsvādī savanahaviṣāṃ svāminaste sa devaḥśuddhaṃ cakṣuśśrutipariṣadāṃ cakṣuṣāṃ bhāgadheyam |aṅgīkuryādvinatamamṛtāsārasaṃvādibhistvāṃāvirmodairabhimatavarasthūlalakṣaiḥ kaṭākṣaiḥ || 1\|34||madhvāsaktaṃ sarasijamiva svinnamālambamānodevyā hastaṃ taditarakaranyastalīlāravindaḥ |devaśśrīmān sa yadi viharetsvairamārāmabhūmauvyakto vālavyajanavapuṣā vījayestaṃ tvameva || 1\|35||jātaprītirjanapadamatho madhyamaṃ laṅghayitvādūrāllakṣyakramukanivahaśyāmaḷānyāhi coḷān |pratyudgacchanmakaravalanastambhitaissahyajāyāḥsrotobhedairvividhagatibhissaṃvibhaktāvakāśān || 1\|36||keśairjyotsnākalahi timiraṃ pāḷikāpīḍagarbhaiḥsandhyārāgaṃ surabhirajanīsambhavairaṅgarāgaiḥ |ābibhrāṇāssarasijadṛśo haṃsa dolādhirohātādhāsyante madakalagirasteṣu netrotsavaṃ te || 1\|37||pṛthvīlīlātilakasubhagaṃ paścimaṃ bhāgameṣāṃnāmnā varṣaṃ jalacara nadīmātṛkaṃ gāhamānaḥ |drakṣyasyārātparimitatayā magnakailāsadṛśyaṃśvetaṃ śailaṃ phaṇipatimiva kṣmātalādujjihānam || 1\|38||sphārālokapraśamitatamassañcayaṃ tatra puṃsāṃpratyagrūpaṃ praguṇavibhavaṃ prārthanīyaṃ budhānām |nedīyāṃsaṃ kuśalanivahaṃ nanturādhāsyate tedivyaṃ tejo jaladhitanayā snehanityānuṣaktam || 1\|39||snigdhacchāyaṃ tadanu vitataṃ tasya dhāmeva nīlaṃnīlīrakṣāniyatalalitaṃ kānanaṃ saṃvicīyāḥ |dṛṣṭe tasminnanimiṣavadhūnityanirveśayogyesvargodyānaśriyamapi laghuṃ maṃsyate mānasaṃ te || 1\|40||kurvannānākusumarajasā yatra citraṃ vitānaṃpūgāraṇye mṛduvicalayanpālikācāmarāṇi |pādanyāsakṣamamavakiran kṣmātalaṃ puṣpajālaiḥprāyo vāyuḥ parijanavidhiṃ pañcabāṇasya dhatte || 1\|41||srotovegādatha janapadaṃ saumya sīmantayantīpratyādeśo vibudhasaritassyandate sahyakanyā |kāle kāle pariṇativaśātparvabhedāvakīrṇaiḥpuṇḍrekṣūṇāṃ pulinaviśadairgadgadā mauktikaughaiḥ || 1\|42||bhadrālāpairvihitakuśalāṃ tvādṛśānāṃ dvijānāṃsahyotsaṅgātsapadi marutā sāgaraṃ nīyamānām |yāmaskannāssarasakuhalīpatrapātairniśāntemandasmerāṃ madhuparimaḷairvāsayantīva pūgāḥ || 1\|43||tasmin drakṣyasyamaramahiḷāmauḷigandhairavandhyāṃātanvānāṃ vyapagatarasaṃ mānase mānasaṃ vaḥ |tīrthairanyairapi parigatāṃ śuddhihetossamantātcandrollāsaprathitayaśasassampadaṃ puṣkariṇyāḥ || 1\|44||tīre tasyā viracitapadaṃ sādhubhissevyamānaṃśraddhāyogādvinamitatanuśśeṣapīṭhaṃ bhajethāḥ |yasminnasmatkuladhanatayā saumya sāketabhājaḥsthānaṃ bhāvyaṃ munibhiruditaṃ śrīmato raṅgadhāmnaḥ || 1\|45||sattve divye svayamudayatastasya dhāmnaḥ prasaṅgātmañjūṣāyāṃ marakatamiva bhrājamānaṃ tadantaḥ |ceto dhāvatyupahitabhujaṃ śeṣabhoge śayānaṃdīrghāpāṅgaṃ jaladhitanayājīvitaṃ devamādyam || 1\|46||corākrāntaṃ tadanu vipinaṃ coḷapāṇḍyāntarasthaṃjhillīnādaśravaṇaparuṣaṃ śīghrameva vyatīyāḥ |tīrṇe tasminprakaṭaya sakhe śītalāṃste ninādānśabdāyante na khalu kavayassannidhau durjanānām || 1\|47||srastāpīḍaṃ pracaladalakaṃ vyaktatāṭaṅkaratnaṃmuktācūrṇasphuritatilakaṃ vaktramuttānayantyaḥ |deśe tasmin kuvalayadṛśo jātakautūhalāstvāṃmālādīrghairmadhuravirutaṃ mānayiṣyantyapāṅgaiḥ || 1\|48||nityāvāsaṃ vṛṣabhamacalaṃ sundarākhyasya viṣṇoḥpratyāsīdansapadi vinamadbhāgadheyaṃ natassyāḥ |yasyotsaṅge balivijayinastasya mañjīravāntaṃpātho divyaṃ paśupatijaṭāsparśaśūnyaṃ vibhāti || 1\|49||īśādastrāṇyadhigatavatāṃ kṣatriyāṇāṃ prabhāvātkārāvāsasmaraṇacakitaissiktasasyāṃ payodaiḥ |paśyanyāyāḥ paramalakayā spardhamānairajasraṃpuṇyāvāsaiḥ purajanapadairmaṇḍitānpāṇḍyadeśān || 1\|50||muktājālairjanitapuḷināṃ śuktisantānamuktaiḥtārāpūrṇāṃ divamiva tatastāmraparṇīṃ bhajethāḥ |pratyāsattyā niyataviśadaṃ pītasindhormaharṣeḥpānīyaṃ te pariṇamayitā tatra muktāmayatvam || 1\|51||tasyāssvairaṃ sarasijamukhāsvādasamprītacetāḥśītībhūtastaraḷalaharībāhusaṃśleṣaṇena |adhyāsīnaḥ pulinamanilairvījitaścandanādreḥśrāntiṃ śāntiṃ gamayatu bhavān sāgaraṃ laṅghayiṣyan || 1\|52||savyaṃ tasyāḥ kiyadiva gataśśyāmatāḷītamālāṃtvatprāyāṇāṃ taruṇavayasāṃ cetaso nandayitrīm |velāmabdhervividhalaharīdattamuktābhirāmāṃdrakṣyasyārāddviguṇapulināṃ ketakīnāṃ parāgaiḥ || 1\|53||sthitvā tatra kṣaṇamubhayataśśailaśṛṅgāvatīrṇaiḥsrotobhedairadhigataguṇaṃ cāruvisphāraghoṣaiḥ |lakṣīkurvan daśamukhapurīṃ saumya patraprakṛṣṭovelācāpaṃ śara iva sakhe vegatastvaṃ vyatīyāḥ || 1\|54||dāvāsaktaṃ vanamiva nabhassandhyayevānuviddhaṃsindūrāṅkaṃ dvipamiva hariṃ svāmbareṇeva juṣṭam |vidyudbhinnaṃ ghanamiva sakhe vidrumāraṇyayogātdehenaikaṃ mithunamiva ca drakṣyasi tvaṃ payodhim || 1\|55||asmatpūrvaissurapatihṛtaṃ draṣṭukāmaisturaṅgaṃbhitvā kṣoṇīmagaṇitabalaissāgaro vardhitātmā |satkārārthaṃ tava yadi girīnādiśedguptapakṣānaśrānto'pi praṇayamucitaṃ naiva bandhorvihanyāḥ || 1\|56||tatrāsīnaḥ kvacana sarasi smerahemāravindelabdhāsvādo madhubhiramitaissaṃvinītādhvakhedaḥ |drakṣyasyagre laghutaragatiśśeṣamullaṅghya sindhoḥtoyāghātānmasṛṇitaśilāramyavelaṃ suvelam || 1\|57||yasyāsanne payasi jaladhestvatpraticchandacandrāḥpakṣacchedakṣaritarudhirastomasandarśanīyāḥ |vīciprāptairviṣamitaruco mauktikaistārakābhaiḥsandhyāmanyāṃ niyatamavanau darśayanti pravāḷāḥ || 1\|58||yatrāraṇyaṃ varuṇavasatervīcivegāpanītaiḥmuktāratnastabakaśabalairvidrumairutpravāḷam |rakṣobhītaissvayamanimiṣairāhṛtasthāpitānāṃmandārāṇāṃ madhuparimaḷairvāsitaṃ mauḷidaghnaiḥ || 1\|59||laṅkā sindhormahati puline rājahaṃsīva līnātasmindṛśyā tadanu bhavataścārusaudhāvadātā |tvāmāyāntaṃ pavanataraḷairyā patākāpadeśaiḥpakṣairabhyujjigamiṣuriva sthāsyati śrāvyanādā || 1\|60||

इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्यश्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचर्यस्य कृतिषुहंससन्देशे प्रथमाश्वासः समाप्तः ।

iti śrīkavitārkikasiṃhasya sarvatantrasvatantrasyaśrīmadveṅkaṭanāthasya vedāntācaryasya kṛtiṣuhaṃsasandeśe prathamāśvāsaḥ samāptaḥ |

॥ द्वितीयाश्वासः ॥लीलाखेलं ललितगमनाश्चारुनादं सशिञ्जाःभल्लाक्षं त्वां स्मरशरदृशो गौरमापाण्डुराङ्ग्यः ।मुग्धालापं मधुरवचसो मानसार्हं मनोज्ञाःयत्रानीतास्सुरयुवतयो रञ्जयेयुस्समक्षम् ॥ २\।१॥उग्रैश्शापैरुपहतिभिया रक्षसा दूरमुक्ताःदग्धुं योग्या हुतवहमपि त्वत्प्रियावर्णशुद्धाः ।उत्पश्यन्तो जनकतनयातेजसैव स्वरक्षांरोधं यस्यामनुविदधते लोकपालावरोधाः ॥ २\।२॥अध्यासीना बहुमणिमयं तुङ्गशृङ्गं त्रिकूटंदिक्पालेषु प्रथितयशसा रक्षसा रक्ष्यमाणा ।अग्रे मेरोरमरनगरीं या परिष्कारभूम्नात्वाहूयेव ध्वजपटमयानग्रहस्तान् धुनोति ॥ २\।३॥काले यस्यां व्यपगतघने त्वद्विहारोचितेऽस्मिन्चन्द्रालोकैर्विलुलितधियां शर्वरीगर्वहासैः ।स्वर्गस्त्रीणां विरहजनितं बाष्पमुद्वेलयन्त्योनिष्यन्दन्ते सलिलकणिकाश्चन्द्रकान्तस्थलीनाम् ॥ २\।४॥भासा तादृक्परिणतिजुषा मैथिलीशोकवह्नेःभस्मीभूतां पवनतनयस्नेहिना पावकेन ।अन्तस्त्रासादवहितधियस्संविधास्यन्त्यवश्यंप्रत्यादिष्टप्रथमरचनं विश्वकर्मादयस्ताम् ॥ २\।५॥मध्ये तस्या निशिचरपतेस्सद्म रुद्धान्तरिक्षंयुग्मं नेयैर्दिवि सुमनसां सेव्यमानं विमानैः ।कारागारं विबुधसुदृशां वीक्षमाणो विचित्रंशोकप्रीतिव्यतिकरवतीं वक्ष्यसे चित्तवृत्तिम् ॥ २\।६॥नित्योदारामृतुभिरखिलैर्निष्कुटे वृक्षवाटींईषत्कोपाच्चकितपवनामिन्दुसन्दिग्धसूर्याम् ।सीताशोकज्वलनसहजैस्तत्र दीप्तामशोकैःआपद्येथाः प्रथमलुलितामाञ्जनेयप्रचारैः ॥ २\।७॥तस्यामन्यैर्वियति विहगैस्सार्धमानन्दनिघ्नैःस्थाने स्थाने निहितनयनो वर्तयन्मण्डलानि ।द्रक्ष्यस्येकां जनकदुहितुस्सौम्य दुर्जातबन्धुंन्यस्ताकल्पां क्वचन विटपे शिंशुपां सान्द्रशाखाम् ॥ २\।८॥मूले तस्याः किमपि सवनक्षेत्रसंस्कारजातंयत्र क्वापि स्थितमपि सखे त्रासहीनं महिम्ना ।काले तस्मिन्कथमपि मया वीर्यशुल्केन लब्धंदृश्यं तत्ते दिनकरकुलद्योतकं दिव्यरत्नम् ॥ २\।९॥सा मे दृष्टिश्शफरनयना सन्नतभ्रूस्सुकेशीतन्वी तुङ्गस्तनभरनता तप्तजाम्बूनदाभा ।बाला युष्मत्प्रतिमगमना वेदिमध्या वराङ्गीशृङ्गाराख्यं निधिमधिगता श्रेयसी देवतेव ॥ २\।१०॥सा ते यावन्नयनपदवीं याति मोहालसा वासन्देशं वा मदुपगतये श्रावयन्ती शकुन्तान् ।अत्यासन्नप्रियवचनतां सूचयद्भिर्निमित्तैःएतामश्रुस्थगितनयनं वीक्षमाणा दिशं वा ॥ २\।११॥आकल्पान्वा सविधनिहितानालपन्ती विमोहात्अङ्गस्पर्शो रघुकुलपतेः स्मर्यते वा न वेति ।ध्यायन्ती वा चिरविरहितानेकशय्याविहारान्तस्या नूनं नियतिजनिता तादृशी कालयात्रा ॥ २\।१२॥शुद्धामिन्दोश्श्वपचभवने कौमुदीं विष्फुरन्तींआनीतां वा विषतरुवने पारिजातस्य शाखाम् ।सूक्तिं रम्यां खलपरिसरे सत्कवेः कीर्त्यमानांमन्ये दीनां निशिचरगृहे मैथिलस्यात्मजाताम् ॥ २\।१३॥वर्षाकीर्णामिव कमलिनीं व्याहतार्थामिवोक्तिंपङ्काश्लिष्टामिव बिसलतां पत्यपेतामिवेभीम् ।मेघच्छन्नामिव शशिकलां विघ्नरुद्धामिवाशांव्याघ्रोपेतामिव मृगवधूं भूतले ज्यामिवास्ताम् ॥ २\।१४॥स्मृत्वा पूर्वं स्मरशरभये मत्परिष्वङ्गरक्षांआश्लिष्यन्तीमलसवलितैरङ्गकैर्मातरं स्वाम् ।आकल्पेऽपि श्रममधिगतैरङ्गरागेऽपि खिन्नैःअक्षाम्यद्भिः स्मृतिमपि मुहुस्सौकुमार्यातिरेकात् ॥ २\।१५॥भूयो भूयः करसरसिजे न्यस्य रोमाञ्चिताङ्गींमौळौ चूडामणिविरहिते निर्विशन्तीं निधाय ।अन्तस्तापादधिगतरुजोरादरादर्पयन्तींपर्यायेण स्तनकलशयोरङ्गुलीयं मदीयम् ॥ २\।१६॥अम्बातुल्या सुचरितफलं दिव्यमालेपनं प्राक्अङ्गेष्वस्याः स्थिरमनुगुणं यद्वितेनेऽनसूया ।धाराकारैः स्तनकलशयोरापतद्भिस्समन्तात्सन्तापोष्णैस्तदपि बहुलैरश्रुभिः क्षालयन्तीम् ॥ २\।१७॥अग्राह्यत्वाद्विषमयमितं केशहस्तं मया प्राक्आबिभ्राणां तनुपरिमळश्रद्धयेवावकीर्णम् ।अर्चाहेतोर्भुवि रतिपतेरप्सरोभिर्विमुक्तांअन्वग्यातामिव सुरतरोर्मञ्जरीं चञ्चरीकैः ॥ २\।१८॥अस्याकारैस्सदृशमभितस्त्वत्प्रियारूपचिह्नंआनीतं यत्त्वरितमचलादुत्तरीयं प्लवङ्गैः ।बालादित्यद्युतिसहचरं चारु वासो वसानांसन्ध्यारागव्यतिकरवतीं चन्द्रलेखामिवान्याम् ॥ २\।१९॥वक्तुं मार्गं किल वसुमतीं जग्मुषस्तत्पदाब्जात्मञ्जीरस्य त्वदुपमरुतेर्दक्षिणस्यास्य तुल्यम् ।अङ्कारूढे चरणकमले मत्करेणोपधेयंवामं शाखाशिखरनिहितं वीक्ष्य गाढं विषण्णाम् ॥ २\।२०॥अङ्गैर्म्लायत्किसलयसमैरुज्झिताकल्पपुष्पैःगाढाश्लिष्टां वपुषि विमले बिम्बिताभिर्लताभिः ।सन्तापोष्णश्वसनपरुषच्छायया किञ्चिदूनांबन्दीभूतां निशिचरगृहे नन्दनस्येव लक्ष्मीम् ॥ २\।२१॥चेतोवृत्तिं शमयति बहिस्सार्वभौमे निरोधेमय्येकस्मिन्प्रणिहितधियं मान्मथेनागमेन ।अभ्यस्यन्तीमनितरजुषो भावनायाः प्रकर्षात्स्वान्तेनान्तर्विलयमृदुना निर्विकल्पं समाधिम् ॥ २\।२२॥शून्या दृष्टिश्श्वसितमधिकं मीलितं वक्त्रपद्मंधाराकारं नयनसलिलं सानुबन्धो विलापः ।इत्थं दैन्यं किमपि विधिना दुर्निवारेण नीतासा मे सक्ता तनुतरतनुस्तप्यते नूनमन्तः ॥ २\।२३॥दृष्ट्वा तस्यास्त्वमपि करुणां तादृशीं तामवस्थांशक्ष्यस्यन्तस्स्वयमुपनतं शोकवेगं न सोढुम् ।क्रव्यादानां दशवदनवत् क्वापि जातावजाताःनालम्बन्ते कथमिव दयां निर्मलत्वोपपन्नाः ॥ २\।२४॥।नेदीयस्यामधिगतरसो दीर्घिकायां निकामंसंवेशेन श्रममपनयन् शर्वरीं यापयेथाः ।इत्थं निद्रासमयमुचितं वीक्ष्य नक्तञ्चरीणांप्रत्यूषे त्वं प्रणयमधुरां श्रावयिष्यन् मदुक्तिम् ॥ २\।२५॥शीतैरध्वश्रमविनयनैस्सेवितो गन्धवाहैःसुप्तस्स्वैरं पुळिनशयने स्वन्तरे चन्द्रपादैः ।क्रीडागीतैः कमलमुकुळे लीयतां षट्पदानांकार्याकाङ्क्षी कलयतु भवान् राजहंस प्रबोधम् ॥ २\।२६॥तामारूढश्चलकिसलयां शिंशुपां स्वैकलक्ष्योमन्दीकुर्वन्मनसिजधनुर्घोषतीव्रं निनादम् ।मोहादीषन्मुषितमनसं बोधय प्रेयसीं मेरम्यामादौ रघुजनकयोर्वर्णयन् वंशकीर्तिम् ॥ २\।२७॥पत्युर्देवि प्रणयसचिवं विद्धि दीर्घायुषो मांजीवातुं ते दधतमनघं तस्य सन्देशमन्तः ।शूराणां यश्शरदुपगमे वीरपत्नीवराणांसम्मानार्हं समयमुचितं सूचयेत्कूजितैस्स्वैः ॥ २\।२८॥मत्प्रस्तावप्रवणमथ सा मैथिली मानयेत्त्वांम्लानं शोकाद्वदनकमलं किञ्चिदुन्नम्य भीरुः ।अन्तस्तोषादमृतलहरीलब्धसब्रह्मचर्यैःअम्भोजानामुषसि मिषतामन्तरङ्गैरपाङ्गैः ॥ २\।२९॥पश्यन्ती सा रघुपतिवधूस्त्वामशेषावदातंप्रत्याश्वासादधिगतरुचिः प्राक्तनीवेन्दुलेखा ।मत्सन्देशे तदनु सुमुखी सावधाना भवित्रीकिं न स्त्रीणां जनयति मुदं कान्तवार्ताऽऽगमोऽपि ॥ २\।३०॥पश्चादेवं कथय भवतीभागधेयेन जीवन्कल्याणीं त्वां कुशलमनघः कोसलेन्द्रोऽनुयुङ्क्ते ।येषु श्रेयो भवति नियतं तानि सर्वाणि सन्तःलक्ष्म्या देव्यास्तव च भुवने लक्षणान्यामनन्ति ॥ २\।३१॥यस्या यस्मिन् व्यवधिरभवद्भूषणालेपनादिःनीतामेनां नियतिविभवादन्तरीपं दवीयः ।प्रत्यासीदन्निव नयनयोर्वर्त्मनि स्थापयित्वास त्वामेवं वदति कुशली देवि सख्या मुखेन ॥ २\।३२॥वेलातीतप्रणयविवशं भावमासेदुषोर्नौभोगारम्भे क्षणमिव गता पूर्वमालिङ्गनाद्यैः ।सम्प्रत्येषा सुतनु शतशः कल्पनासङ्गमैस्तैःचिन्तादीर्घैरपि शकलिता शर्वरी नापयाति ॥ २\।३३॥उद्दामैस्ते कुचकलशयोरूष्मभिर्निर्जितेनछिद्रं लब्ध्वा विरहसमये तत्क्षणादुन्नतेन ।कुन्दामोदैस्सुरभितदिशा गन्धवाहेन दैन्यंसम्प्राप्तोऽहं सह सरसिजैस्त्वन्मुखाम्भोजमित्रैः ॥ २\।३४॥माध्वीदिग्धैर्विरहिवनितास्वादलुब्धैरमोघैःआवृण्वन्तं कुसुमधनुषश्चित्रपुङ्खैर्दिगन्तान् ।सीतापार्श्वे न भवतु भवानित्यवोचद्वसन्तंरामस्त्रासादनमितधनुर्मौळिना सन्नतेन ॥ २\।३५॥।पार्श्वे लोलैः परभृतकुलैर्मुक्तकोलाहलानाम् ।मल्लीरेणुस्थगितवपुषां मन्दरं निर्गतानाम् ।भीतेनाहं भ्रमरपटलीशृङ्खलासङ्कुलानांमार्गे तिष्ठन्मलयमरुतां वारितो लक्ष्मणेन ॥ २\।३६॥मन्दो वक्ष्ये किमिव जनकं किं नु योगीश्वरो मांइत्येवं मे सुतनु मनसो वर्तयन्ति स्म खेदम् ।रक्ताशोके ज्वलति सविधे लाजवर्षाभिरामैःपुष्पौघैस्त्वत्परिणयदशां व्यञ्जयन्तः करञ्जाः ॥ २\।३७॥चेतो नैव त्यजति चपलाहेमकोणाभिघातात्धीरोदात्तस्तनितजलदात्ताण्डवारम्भमिच्छन् ।वातोन्मुक्तैः कुटजकुसुमैर्वासिते शैलशृङ्गेरक्षःपीडारहितदयिताश्लेषधन्यो मयूरः ॥ २\।३८॥शैलव्यक्तप्रतिविलपितां सान्द्रतापानुविद्धांतन्वानानां नयनसलिलैर्मातरं ते सबाष्पाम् ।पश्यन्तीनां प्रबलमदनोन्मादपर्याकुलं मांप्रायो जातं किमपि रुदितं व्योम्नि कादम्बिनीनाम् ॥ २\।३९॥देहस्पर्शं मलयपवने दृष्टिसम्भेदमिन्दौधामैकत्वं जगति भुवि चाभिन्नपर्यङ्कयोगम् ।ताराचित्रे वियति विततिं श्रीवितानस्य पश्यन्दूरीभूतां सुतनु विधिना त्वामहं निर्विशामि ॥ २\।४०॥प्राप्तैस्सख्यं तव नयनयोः पद्मकोशैः प्रबुद्धैःसन्नाहं नस्समयनियतं साधु सन्धुक्षयन्ती ।सेनायोग्यां सरणिमधुना दर्शयन्ती शुभाशासीते नूनं त्वरयति शरत्त्वत्समीपं निनीषुः ॥ २\।४१॥तातादेशात्सपदि भरते न्यस्तराज्याभिषेकंया मामेका वनमनुगता राजधानीं विहाय ।तामेव त्वामुचितशयनां बाहुमध्ये मदीयेदूरे कर्तुर्गुणवति मुहुर्दूयते जीवितं मे ॥ २\।४२॥सेतुं बध्वा विपुलमचलैस्सायकैर्वा पयोधौकृत्वा लङ्कां स्रजमिव करे खेलतां वानराणाम् ।अल्पीयोभिस्सुमुखि दिवसैर्योधयन् यातुधानान्कर्णे शीधुं तव रचयिता लक्ष्मणश्चापघोषैः ॥ २\।४३॥रक्षोमौळिस्तबकलवनाद्वैरबन्धे विमुक्तेगत्वा चोर्वीं गगनपदवीस्वैरिणा पुष्पकेण ।सिद्धारम्भौ सपदि भवतामाधिराज्याभिषेकात्सम्प्राप्स्यावश्चिरविरहतस्सञ्चितान्देवि भोगान् ॥ २\।४४॥चित्ते कुर्यात्तदपि भवती यज्जनस्थानयुद्धात्सम्प्राप्तं मां दशमुखसमान् पारयित्वा खरादीन् ।शस्त्राघातं स्तनकलशयोरूष्मणा रोपयद्भिःगाढाश्लेषैरपिहितवती गद्गदा हर्षबाष्पैः ॥ २\।४५॥शच्याः क्लेशं क्वचन समये तादृशं चिन्तयित्वास्मृत्वा देवीमचलतनयां विप्रयुक्तां शिवेन ।रक्षात्मानं कथमपि शुभे जीवितालम्बनं मेपत्युश्चन्दाद्व्यसनमपि हि श्लाघनीयं वधूनाम् ॥ २\।४६॥अप्येतत्ते मनसि निहितं साह्यमव्याजबन्धोःप्रत्याख्यातुं प्रभवति न खल्वानृशंस्यं त्वदीयम् ।प्रागप्येवं परिणतगुणां नैषधे वीक्ष्य वार्तांआर्तत्राणं व्रतमिति विदुर्हंस शुद्धात्मनां वः ॥ २\।४७॥इत्थं हृद्यैर्जनकतनयां जीवयित्वा वचोभिःसख्यं पुष्यन्दिनकरकुले दीप्यमानैर्नरेन्द्रैः ।स्वैरं लोकान् विचर निखिलान् सौम्य लक्ष्म्येव विष्णुःसर्वाकारैस्त्वदनुगुणया सेवितो राजहंस्या ॥ २\।४८॥सन्दिश्यैवं सह कपिकुलैस्सेतुना लङ्घिताब्धिःपङ्क्तिग्रीवे युधि विनिहते प्राप्य सीतां प्रतीतः ।राज्यं भूयस्स्वयमनुभवन् रक्षितं पादुकाभ्यांरामश्श्रीमानतनुत निजां राजधानीं सनाथाम् ॥ २\।४९॥विद्याशिल्पप्रगुणमतिना वेङ्कटेशेन कॢप्तंचिन्ताशाणोल्लिखितमसकृच्छ्रेयसां प्राप्तिहेतुम् ।सीताहंसव्यतिकरसखं रामसन्देशरत्नंपश्यन्त्वन्तश्श्रवणमनघं चक्षुरुज्जीव्य सन्तः ॥ २\।५०॥

|| dvitīyāśvāsaḥ ||līlākhelaṃ lalitagamanāścārunādaṃ saśiñjāḥbhallākṣaṃ tvāṃ smaraśaradṛśo gauramāpāṇḍurāṅgyaḥ |mugdhālāpaṃ madhuravacaso mānasārhaṃ manojñāḥyatrānītāssurayuvatayo rañjayeyussamakṣam || 2\|1||ugraiśśāpairupahatibhiyā rakṣasā dūramuktāḥdagdhuṃ yogyā hutavahamapi tvatpriyāvarṇaśuddhāḥ |utpaśyanto janakatanayātejasaiva svarakṣāṃrodhaṃ yasyāmanuvidadhate lokapālāvarodhāḥ || 2\|2||adhyāsīnā bahumaṇimayaṃ tuṅgaśṛṅgaṃ trikūṭaṃdikpāleṣu prathitayaśasā rakṣasā rakṣyamāṇā |agre meroramaranagarīṃ yā pariṣkārabhūmnātvāhūyeva dhvajapaṭamayānagrahastān dhunoti || 2\|3||kāle yasyāṃ vyapagataghane tvadvihārocite'smincandrālokairvilulitadhiyāṃ śarvarīgarvahāsaiḥ |svargastrīṇāṃ virahajanitaṃ bāṣpamudvelayantyoniṣyandante salilakaṇikāścandrakāntasthalīnām || 2\|4||bhāsā tādṛkpariṇatijuṣā maithilīśokavahneḥbhasmībhūtāṃ pavanatanayasnehinā pāvakena |antastrāsādavahitadhiyassaṃvidhāsyantyavaśyaṃpratyādiṣṭaprathamaracanaṃ viśvakarmādayastām || 2\|5||madhye tasyā niśicarapatessadma ruddhāntarikṣaṃyugmaṃ neyairdivi sumanasāṃ sevyamānaṃ vimānaiḥ |kārāgāraṃ vibudhasudṛśāṃ vīkṣamāṇo vicitraṃśokaprītivyatikaravatīṃ vakṣyase cittavṛttim || 2\|6||nityodārāmṛtubhirakhilairniṣkuṭe vṛkṣavāṭīṃīṣatkopāccakitapavanāmindusandigdhasūryām |sītāśokajvalanasahajaistatra dīptāmaśokaiḥāpadyethāḥ prathamalulitāmāñjaneyapracāraiḥ || 2\|7||tasyāmanyairviyati vihagaissārdhamānandanighnaiḥsthāne sthāne nihitanayano vartayanmaṇḍalāni |drakṣyasyekāṃ janakaduhitussaumya durjātabandhuṃnyastākalpāṃ kvacana viṭape śiṃśupāṃ sāndraśākhām || 2\|8||mūle tasyāḥ kimapi savanakṣetrasaṃskārajātaṃyatra kvāpi sthitamapi sakhe trāsahīnaṃ mahimnā |kāle tasminkathamapi mayā vīryaśulkena labdhaṃdṛśyaṃ tatte dinakarakuladyotakaṃ divyaratnam || 2\|9||sā me dṛṣṭiśśapharanayanā sannatabhrūssukeśītanvī tuṅgastanabharanatā taptajāmbūnadābhā |bālā yuṣmatpratimagamanā vedimadhyā varāṅgīśṛṅgārākhyaṃ nidhimadhigatā śreyasī devateva || 2\|10||sā te yāvannayanapadavīṃ yāti mohālasā vāsandeśaṃ vā madupagataye śrāvayantī śakuntān |atyāsannapriyavacanatāṃ sūcayadbhirnimittaiḥetāmaśrusthagitanayanaṃ vīkṣamāṇā diśaṃ vā || 2\|11||ākalpānvā savidhanihitānālapantī vimohātaṅgasparśo raghukulapateḥ smaryate vā na veti |dhyāyantī vā ciravirahitānekaśayyāvihārāntasyā nūnaṃ niyatijanitā tādṛśī kālayātrā || 2\|12||śuddhāmindośśvapacabhavane kaumudīṃ viṣphurantīṃānītāṃ vā viṣataruvane pārijātasya śākhām |sūktiṃ ramyāṃ khalaparisare satkaveḥ kīrtyamānāṃmanye dīnāṃ niśicaragṛhe maithilasyātmajātām || 2\|13||varṣākīrṇāmiva kamalinīṃ vyāhatārthāmivoktiṃpaṅkāśliṣṭāmiva bisalatāṃ patyapetāmivebhīm |meghacchannāmiva śaśikalāṃ vighnaruddhāmivāśāṃvyāghropetāmiva mṛgavadhūṃ bhūtale jyāmivāstām || 2\|14||smṛtvā pūrvaṃ smaraśarabhaye matpariṣvaṅgarakṣāṃāśliṣyantīmalasavalitairaṅgakairmātaraṃ svām |ākalpe'pi śramamadhigatairaṅgarāge'pi khinnaiḥakṣāmyadbhiḥ smṛtimapi muhussaukumāryātirekāt || 2\|15||bhūyo bhūyaḥ karasarasije nyasya romāñcitāṅgīṃmauḷau cūḍāmaṇivirahite nirviśantīṃ nidhāya |antastāpādadhigatarujorādarādarpayantīṃparyāyeṇa stanakalaśayoraṅgulīyaṃ madīyam || 2\|16||ambātulyā sucaritaphalaṃ divyamālepanaṃ prākaṅgeṣvasyāḥ sthiramanuguṇaṃ yadvitene'nasūyā |dhārākāraiḥ stanakalaśayorāpatadbhissamantātsantāpoṣṇaistadapi bahulairaśrubhiḥ kṣālayantīm || 2\|17||agrāhyatvādviṣamayamitaṃ keśahastaṃ mayā prākābibhrāṇāṃ tanuparimaḷaśraddhayevāvakīrṇam |arcāhetorbhuvi ratipaterapsarobhirvimuktāṃanvagyātāmiva suratarormañjarīṃ cañcarīkaiḥ || 2\|18||asyākāraissadṛśamabhitastvatpriyārūpacihnaṃānītaṃ yattvaritamacalāduttarīyaṃ plavaṅgaiḥ |bālādityadyutisahacaraṃ cāru vāso vasānāṃsandhyārāgavyatikaravatīṃ candralekhāmivānyām || 2\|19||vaktuṃ mārgaṃ kila vasumatīṃ jagmuṣastatpadābjātmañjīrasya tvadupamaruterdakṣiṇasyāsya tulyam |aṅkārūḍhe caraṇakamale matkareṇopadheyaṃvāmaṃ śākhāśikharanihitaṃ vīkṣya gāḍhaṃ viṣaṇṇām || 2\|20||aṅgairmlāyatkisalayasamairujjhitākalpapuṣpaiḥgāḍhāśliṣṭāṃ vapuṣi vimale bimbitābhirlatābhiḥ |santāpoṣṇaśvasanaparuṣacchāyayā kiñcidūnāṃbandībhūtāṃ niśicaragṛhe nandanasyeva lakṣmīm || 2\|21||cetovṛttiṃ śamayati bahissārvabhaume nirodhemayyekasminpraṇihitadhiyaṃ mānmathenāgamena |abhyasyantīmanitarajuṣo bhāvanāyāḥ prakarṣātsvāntenāntarvilayamṛdunā nirvikalpaṃ samādhim || 2\|22||śūnyā dṛṣṭiśśvasitamadhikaṃ mīlitaṃ vaktrapadmaṃdhārākāraṃ nayanasalilaṃ sānubandho vilāpaḥ |itthaṃ dainyaṃ kimapi vidhinā durnivāreṇa nītāsā me saktā tanutaratanustapyate nūnamantaḥ || 2\|23||dṛṣṭvā tasyāstvamapi karuṇāṃ tādṛśīṃ tāmavasthāṃśakṣyasyantassvayamupanataṃ śokavegaṃ na soḍhum |kravyādānāṃ daśavadanavat kvāpi jātāvajātāḥnālambante kathamiva dayāṃ nirmalatvopapannāḥ || 2\|24|||nedīyasyāmadhigataraso dīrghikāyāṃ nikāmaṃsaṃveśena śramamapanayan śarvarīṃ yāpayethāḥ |itthaṃ nidrāsamayamucitaṃ vīkṣya naktañcarīṇāṃpratyūṣe tvaṃ praṇayamadhurāṃ śrāvayiṣyan maduktim || 2\|25||śītairadhvaśramavinayanaissevito gandhavāhaiḥsuptassvairaṃ puḷinaśayane svantare candrapādaiḥ |krīḍāgītaiḥ kamalamukuḷe līyatāṃ ṣaṭpadānāṃkāryākāṅkṣī kalayatu bhavān rājahaṃsa prabodham || 2\|26||tāmārūḍhaścalakisalayāṃ śiṃśupāṃ svaikalakṣyomandīkurvanmanasijadhanurghoṣatīvraṃ ninādam |mohādīṣanmuṣitamanasaṃ bodhaya preyasīṃ meramyāmādau raghujanakayorvarṇayan vaṃśakīrtim || 2\|27||patyurdevi praṇayasacivaṃ viddhi dīrghāyuṣo māṃjīvātuṃ te dadhatamanaghaṃ tasya sandeśamantaḥ |śūrāṇāṃ yaśśaradupagame vīrapatnīvarāṇāṃsammānārhaṃ samayamucitaṃ sūcayetkūjitaissvaiḥ || 2\|28||matprastāvapravaṇamatha sā maithilī mānayettvāṃmlānaṃ śokādvadanakamalaṃ kiñcidunnamya bhīruḥ |antastoṣādamṛtalaharīlabdhasabrahmacaryaiḥambhojānāmuṣasi miṣatāmantaraṅgairapāṅgaiḥ || 2\|29||paśyantī sā raghupativadhūstvāmaśeṣāvadātaṃpratyāśvāsādadhigataruciḥ prāktanīvendulekhā |matsandeśe tadanu sumukhī sāvadhānā bhavitrīkiṃ na strīṇāṃ janayati mudaṃ kāntavārtā''gamo'pi || 2\|30||paścādevaṃ kathaya bhavatībhāgadheyena jīvankalyāṇīṃ tvāṃ kuśalamanaghaḥ kosalendro'nuyuṅkte |yeṣu śreyo bhavati niyataṃ tāni sarvāṇi santaḥlakṣmyā devyāstava ca bhuvane lakṣaṇānyāmananti || 2\|31||yasyā yasmin vyavadhirabhavadbhūṣaṇālepanādiḥnītāmenāṃ niyativibhavādantarīpaṃ davīyaḥ |pratyāsīdanniva nayanayorvartmani sthāpayitvāsa tvāmevaṃ vadati kuśalī devi sakhyā mukhena || 2\|32||velātītapraṇayavivaśaṃ bhāvamāseduṣornaubhogārambhe kṣaṇamiva gatā pūrvamāliṅganādyaiḥ |sampratyeṣā sutanu śataśaḥ kalpanāsaṅgamaistaiḥcintādīrghairapi śakalitā śarvarī nāpayāti || 2\|33||uddāmaiste kucakalaśayorūṣmabhirnirjitenachidraṃ labdhvā virahasamaye tatkṣaṇādunnatena |kundāmodaissurabhitadiśā gandhavāhena dainyaṃsamprāpto'haṃ saha sarasijaistvanmukhāmbhojamitraiḥ || 2\|34||mādhvīdigdhairvirahivanitāsvādalubdhairamoghaiḥāvṛṇvantaṃ kusumadhanuṣaścitrapuṅkhairdigantān |sītāpārśve na bhavatu bhavānityavocadvasantaṃrāmastrāsādanamitadhanurmauḷinā sannatena || 2\|35|||pārśve lolaiḥ parabhṛtakulairmuktakolāhalānām |mallīreṇusthagitavapuṣāṃ mandaraṃ nirgatānām |bhītenāhaṃ bhramarapaṭalīśṛṅkhalāsaṅkulānāṃmārge tiṣṭhanmalayamarutāṃ vārito lakṣmaṇena || 2\|36||mando vakṣye kimiva janakaṃ kiṃ nu yogīśvaro māṃityevaṃ me sutanu manaso vartayanti sma khedam |raktāśoke jvalati savidhe lājavarṣābhirāmaiḥpuṣpaughaistvatpariṇayadaśāṃ vyañjayantaḥ karañjāḥ || 2\|37||ceto naiva tyajati capalāhemakoṇābhighātātdhīrodāttastanitajaladāttāṇḍavārambhamicchan |vātonmuktaiḥ kuṭajakusumairvāsite śailaśṛṅgerakṣaḥpīḍārahitadayitāśleṣadhanyo mayūraḥ || 2\|38||śailavyaktaprativilapitāṃ sāndratāpānuviddhāṃtanvānānāṃ nayanasalilairmātaraṃ te sabāṣpām |paśyantīnāṃ prabalamadanonmādaparyākulaṃ māṃprāyo jātaṃ kimapi ruditaṃ vyomni kādambinīnām || 2\|39||dehasparśaṃ malayapavane dṛṣṭisambhedamindaudhāmaikatvaṃ jagati bhuvi cābhinnaparyaṅkayogam |tārācitre viyati vitatiṃ śrīvitānasya paśyandūrībhūtāṃ sutanu vidhinā tvāmahaṃ nirviśāmi || 2\|40||prāptaissakhyaṃ tava nayanayoḥ padmakośaiḥ prabuddhaiḥsannāhaṃ nassamayaniyataṃ sādhu sandhukṣayantī |senāyogyāṃ saraṇimadhunā darśayantī śubhāśāsīte nūnaṃ tvarayati śarattvatsamīpaṃ ninīṣuḥ || 2\|41||tātādeśātsapadi bharate nyastarājyābhiṣekaṃyā māmekā vanamanugatā rājadhānīṃ vihāya |tāmeva tvāmucitaśayanāṃ bāhumadhye madīyedūre karturguṇavati muhurdūyate jīvitaṃ me || 2\|42||setuṃ badhvā vipulamacalaissāyakairvā payodhaukṛtvā laṅkāṃ srajamiva kare khelatāṃ vānarāṇām |alpīyobhissumukhi divasairyodhayan yātudhānānkarṇe śīdhuṃ tava racayitā lakṣmaṇaścāpaghoṣaiḥ || 2\|43||rakṣomauḷistabakalavanādvairabandhe vimuktegatvā corvīṃ gaganapadavīsvairiṇā puṣpakeṇa |siddhārambhau sapadi bhavatāmādhirājyābhiṣekātsamprāpsyāvaściravirahatassañcitāndevi bhogān || 2\|44||citte kuryāttadapi bhavatī yajjanasthānayuddhātsamprāptaṃ māṃ daśamukhasamān pārayitvā kharādīn |śastrāghātaṃ stanakalaśayorūṣmaṇā ropayadbhiḥgāḍhāśleṣairapihitavatī gadgadā harṣabāṣpaiḥ || 2\|45||śacyāḥ kleśaṃ kvacana samaye tādṛśaṃ cintayitvāsmṛtvā devīmacalatanayāṃ viprayuktāṃ śivena |rakṣātmānaṃ kathamapi śubhe jīvitālambanaṃ mepatyuścandādvyasanamapi hi ślāghanīyaṃ vadhūnām || 2\|46||apyetatte manasi nihitaṃ sāhyamavyājabandhoḥpratyākhyātuṃ prabhavati na khalvānṛśaṃsyaṃ tvadīyam |prāgapyevaṃ pariṇataguṇāṃ naiṣadhe vīkṣya vārtāṃārtatrāṇaṃ vratamiti vidurhaṃsa śuddhātmanāṃ vaḥ || 2\|47||itthaṃ hṛdyairjanakatanayāṃ jīvayitvā vacobhiḥsakhyaṃ puṣyandinakarakule dīpyamānairnarendraiḥ |svairaṃ lokān vicara nikhilān saumya lakṣmyeva viṣṇuḥsarvākāraistvadanuguṇayā sevito rājahaṃsyā || 2\|48||sandiśyaivaṃ saha kapikulaissetunā laṅghitābdhiḥpaṅktigrīve yudhi vinihate prāpya sītāṃ pratītaḥ |rājyaṃ bhūyassvayamanubhavan rakṣitaṃ pādukābhyāṃrāmaśśrīmānatanuta nijāṃ rājadhānīṃ sanāthām || 2\|49||vidyāśilpapraguṇamatinā veṅkaṭeśena kḷptaṃcintāśāṇollikhitamasakṛcchreyasāṃ prāptihetum |sītāhaṃsavyatikarasakhaṃ rāmasandeśaratnaṃpaśyantvantaśśravaṇamanaghaṃ cakṣurujjīvya santaḥ || 2\|50||

इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्यश्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचर्यस्य कृतिषुहंससन्देशे द्वितीयाश्वासः समाप्तः ।

iti śrīkavitārkikasiṃhasya sarvatantrasvatantrasyaśrīmadveṅkaṭanāthasya vedāntācaryasya kṛtiṣuhaṃsasandeśe dvitīyāśvāsaḥ samāptaḥ |