महारामायणे पञ्चसर्गाः Five Chapters from Maharamayana

(गिरिजामहेश्वर संवाद ।)

(girijāmaheśvara saṃvāda |)

महारामायणे सर्गाः ।श्रीसीतारामाङ्घ्रि लक्षणानुवर्णनम् ॥ ४८रामोपासक संस्कार कथनम् ॥ ४९क्षराक्षरनिरक्षरातीतभेदो द्वैताद्वैत निर्णयः ॥ ५०सीताशक्त्याः ॥ ५१श्रीरामनाम्नोमहत्त्व कथनम् ॥ ५२

mahārāmāyaṇe sargāḥ |śrīsītārāmāṅghri lakṣaṇānuvarṇanam || 48rāmopāsaka saṃskāra kathanam || 49kṣarākṣaranirakṣarātītabhedo dvaitādvaita nirṇayaḥ || 50sītāśaktyāḥ || 51śrīrāmanāmnomahattva kathanam || 52

रामध्यानमिदं श्रुत्वा परमानन्दसम्भवम् ।येषु भक्तारता नित्यं वद रामाङ्घ्रि चिह्नकान् ॥ १॥

rāmadhyānamidaṃ śrutvā paramānandasambhavam |yeṣu bhaktāratā nityaṃ vada rāmāṅghri cihnakān || 1||

श्रूयतां मे वचो मुग्धे रामचन्द्राङ्घ्रि चिह्नकान् ।स्मृत्वायान् मुनयः सर्वे यान्ति लोकं परात्परम् ॥ २॥

śrūyatāṃ me vaco mugdhe rāmacandrāṅghri cihnakān |smṛtvāyān munayaḥ sarve yānti lokaṃ parātparam || 2||

रेखोर्ध्वा वर्तते मध्ये दक्षिणे चाङ्घ्रि पङ्कजे ।पादादौ स्वस्तिकं ज्ञेयमष्टकोणं तथैव च ॥ ३॥

rekhordhvā vartate madhye dakṣiṇe cāṅghri paṅkaje |pādādau svastikaṃ jñeyamaṣṭakoṇaṃ tathaiva ca || 3||

श्रीयं हलं च मुसलं च सर्प बाणाम्बरं तथा ।पद्ममष्टदलं चैव स्यन्दनं वज्रमुच्यते ॥ ४॥

śrīyaṃ halaṃ ca musalaṃ ca sarpa bāṇāmbaraṃ tathā |padmamaṣṭadalaṃ caiva syandanaṃ vajramucyate || 4||

यवोंऽगुष्ठे तथाप्येते रेखोर्ध्वावामतः स्थिताः ।रेखोर्ध्वादक्षिणेभागे स्वस्तिकाधोद्युपादपः ॥ ५॥

yavoṃ'guṣṭhe tathāpyete rekhordhvāvāmataḥ sthitāḥ |rekhordhvādakṣiṇebhāge svastikādhodyupādapaḥ || 5||

अङ्कुशं च ध्वजं चैव मुकुटं चक्रमेव च ।सिंहासनं यमदण्डं चामरं छत्रमुद्यतम् ॥ ६॥

aṅkuśaṃ ca dhvajaṃ caiva mukuṭaṃ cakrameva ca |siṃhāsanaṃ yamadaṇḍaṃ cāmaraṃ chatramudyatam || 6||

नृचिह्नं जयमाल्यञ्च चतुर्विंशति लक्षणाः ।क्रमेणैव प्रवर्तन्ते श्रीरामस्याङ्घ्रिदक्षिणे ॥ ७॥

nṛcihnaṃ jayamālyañca caturviṃśati lakṣaṇāḥ |krameṇaiva pravartante śrīrāmasyāṅghridakṣiṇe || 7||

ऊर्ध्वरेखा यथा सव्ये मध्ये च सरयूस्तथा ।गोपादं पादमूले च तदधः सागराम्बरा ॥ ८॥

ūrdhvarekhā yathā savye madhye ca sarayūstathā |gopādaṃ pādamūle ca tadadhaḥ sāgarāmbarā || 8||

कुम्भमेव पताकाञ्च जम्बूफलमथोच्यते ।अर्धचन्द्रोदरश्चैव षडस्त्रं च त्रिकोणकम् ॥ ९॥

kumbhameva patākāñca jambūphalamathocyate |ardhacandrodaraścaiva ṣaḍastraṃ ca trikoṇakam || 9||

गदा तथा च जीवात्मा विन्दुरङ्गुष्ठ मध्यगः ।सरय्वादक्षिणे कोणे लक्षणं ज्ञेयमुत्तमम् ॥ १०॥

gadā tathā ca jīvātmā vinduraṅguṣṭha madhyagaḥ |sarayvādakṣiṇe koṇe lakṣaṇaṃ jñeyamuttamam || 10||

गोपादाधस्तथा शक्तिः सुधाकुण्डमथोच्यते ।त्रिवलीकामपत्रञ्च पूर्णसिन्धुसुतस्तथा ॥ ११॥

gopādādhastathā śaktiḥ sudhākuṇḍamathocyate |trivalīkāmapatrañca pūrṇasindhusutastathā || 11||

वीणा वंशी धनुस्तूणौ मरालश्चन्द्रिकेति च ।चतुर्विंशति रामस्य चरणे वामके स्थिताः ॥ १२॥

vīṇā vaṃśī dhanustūṇau marālaścandriketi ca |caturviṃśati rāmasya caraṇe vāmake sthitāḥ || 12||

यानि चिह्नानि रामस्य चरणे दक्षिणे प्रिये ।तानिसर्वाणि जानक्याः पादे तिष्ठन्ति वामके ॥ १३॥

yāni cihnāni rāmasya caraṇe dakṣiṇe priye |tānisarvāṇi jānakyāḥ pāde tiṣṭhanti vāmake || 13||

यानि चिह्नानि जानक्या दक्षिणे चरणे शिवे ।तानिसर्वाणि रामस्यपादे तिष्ठन्ति वामके ॥ १४॥

yāni cihnāni jānakyā dakṣiṇe caraṇe śive |tānisarvāṇi rāmasyapāde tiṣṭhanti vāmake || 14||

श्रीरामपदचिह्नानि कुभृतामिन्द्र कन्यके ।शृणु तेषां गुणान्सर्वान् वक्ष्येगुह्यतमान्नहम् ॥ १५॥

śrīrāmapadacihnāni kubhṛtāmindra kanyake |śṛṇu teṣāṃ guṇānsarvān vakṣyeguhyatamānnaham || 15||

अवतारा विभोर्मुग्धे जायन्ते विश्वहेतवे ।तेपि रामाङ्घ्रि चिन्हेभ्यः सम्भवन्ति पुनः पुनः ॥ १६॥

avatārā vibhormugdhe jāyante viśvahetave |tepi rāmāṅghri cinhebhyaḥ sambhavanti punaḥ punaḥ || 16||

महाभद्रो महाविष्णुर्जायते स्वस्तिकादपि ।तदंशेन समुद्भूतो विष्णुर्लोकैक मङ्गलः ॥ १७॥

mahābhadro mahāviṣṇurjāyate svastikādapi |tadaṃśena samudbhūto viṣṇurlokaika maṅgalaḥ || 17||

रेखोर्ध्वायां महाशम्भुर्महायोगेश्वरोऽभवत् ।तेन चाहं समुत्पन्नो भक्ति योग शिरोमणिः ॥ १८॥

rekhordhvāyāṃ mahāśambhurmahāyogeśvaro'bhavat |tena cāhaṃ samutpanno bhakti yoga śiromaṇiḥ || 18||

अष्टकोणसमुद्भतो वासुदेवः स्वयं हि यः ।परमेष्ठीततो जातो जगत् कर्त्ता पितामहः ॥ १९॥

aṣṭakoṇasamudbhato vāsudevaḥ svayaṃ hi yaḥ |parameṣṭhītato jāto jagat karttā pitāmahaḥ || 19||

श्रीचिह्नेन महालक्ष्मीस्तस्या लक्ष्मी समुद्भवा ।इदं यया जगत्सर्वं स्वांशेन परिपूरितम् ॥ २०॥

śrīcihnena mahālakṣmīstasyā lakṣmī samudbhavā |idaṃ yayā jagatsarvaṃ svāṃśena paripūritam || 20||

शक्तिचिह्नान्महामाया तस्यांशाच्छारदादयः ।तस्या एव समुद्भूतो विश्वो मायाप्रतिष्ठितः ॥ २१॥

śakticihnānmahāmāyā tasyāṃśācchāradādayaḥ |tasyā eva samudbhūto viśvo māyāpratiṣṭhitaḥ || 21||

मत्स्यचिह्नेन मीनस्य चावतारः प्रवर्तते ।क्षितेः कूर्मसमुत्पत्तिर्वराहश्चाम्बरादपि ॥ २२॥

matsyacihnena mīnasya cāvatāraḥ pravartate |kṣiteḥ kūrmasamutpattirvarāhaścāmbarādapi || 22||

वज्राङ्कुशाभ्यां समुत्पन्नो नृसिंहो भक्तवत्सलः ।त्रिविक्रमस्य समुत्पत्तिस्त्रिवल्या अभिजायते ॥ २३॥

vajrāṅkuśābhyāṃ samutpanno nṛsiṃho bhaktavatsalaḥ |trivikramasya samutpattistrivalyā abhijāyate || 23||

धनुस्त्रिकोणतूणेभ्यः सञ्जातो भार्गवोऽपि च ।शेषश्च शरसर्पाभ्यां लक्ष्मणो लक्षणान्वितः ॥ २४॥

dhanustrikoṇatūṇebhyaḥ sañjāto bhārgavo'pi ca |śeṣaśca śarasarpābhyāṃ lakṣmaṇo lakṣaṇānvitaḥ || 24||

ईषदंशेन सर्पस्य मुशल लाङ्गलेनच ।बलभद्रः समुद्भूतः शेषद्विविदमर्दनः ॥ २५॥

īṣadaṃśena sarpasya muśala lāṅgalenaca |balabhadraḥ samudbhūtaḥ śeṣadvividamardanaḥ || 25||

सिंहासनार्ध चन्द्राभ्यां बुद्ध इत्यभिधीयते ।कल्कीश्चैव समुद्भतस्तथा चक्रातछत्रयोः ॥ २६॥

siṃhāsanārdha candrābhyāṃ buddha ityabhidhīyate |kalkīścaiva samudbhatastathā cakrātachatrayoḥ || 26||

पुरुषाङ्कसुधाकुण्डं पूर्णश्चकलानिधिः ।यवस्रजादिशृङ्गाराः श्रीकृष्णोत्पत्तिकारकाः ॥ २७॥

puruṣāṅkasudhākuṇḍaṃ pūrṇaścakalānidhiḥ |yavasrajādiśṛṅgārāḥ śrīkṛṣṇotpattikārakāḥ || 27||

देवाः सरोरुहेणैव व्यासो जम्बूफलेन च ।मुकुटेन पृथुर्जातो हंसाद्धंस इतिस्मृतः ॥ २८॥

devāḥ saroruheṇaiva vyāso jambūphalena ca |mukuṭena pṛthurjāto haṃsāddhaṃsa itismṛtaḥ || 28||

स्यन्दनान्मनवोजाता ये च स्वयम्भुवादयः ।ऋषभोऽमृतकुण्डाद्वै यवाद्यज्ञावतारकः ॥ २९॥

syandanānmanavojātā ye ca svayambhuvādayaḥ |ṛṣabho'mṛtakuṇḍādvai yavādyajñāvatārakaḥ || 29||

चामरेण हयग्रीवो देवर्षिस्तुम्बुरेण च ।भैषज्याधिपतिः सम्यक् जातो धेनुपदादपि ॥ ३०॥

cāmareṇa hayagrīvo devarṣistumbureṇa ca |bhaiṣajyādhipatiḥ samyak jāto dhenupadādapi || 30||

नृचिह्नांशेन शङ्खेन दत्तात्रयोऽभिजायते ।ध्वजपताकयोर्जातो नरनारायणावुभौ ॥ ३१॥

nṛcihnāṃśena śaṅkhena dattātrayo'bhijāyate |dhvajapatākayorjāto naranārāyaṇāvubhau || 31||

अष्टाङ्गयोगसंयुक्तः कपिलोऽप्यष्टकोणतः ।जीवात्मनोर्ध्वरेखायाः सञ्जाता सनकादयः ॥ ३२॥

aṣṭāṅgayogasaṃyuktaḥ kapilo'pyaṣṭakoṇataḥ |jīvātmanordhvarekhāyāḥ sañjātā sanakādayaḥ || 32||

वंश्या वंशी समुज्जाता कृष्णाधरसुधाप्रिया ।वृन्दावनेऽद्भुतैर्नादैः सर्वलोकविमोहिनी ॥ ३३॥

vaṃśyā vaṃśī samujjātā kṛṣṇādharasudhāpriyā |vṛndāvane'dbhutairnādaiḥ sarvalokavimohinī || 33||

शक्तिरह्लादिनी राधा चन्द्रिकायाः समुद्भवा ।राससम्भूषणा श्यामा सर्वाभरणभूषिता ॥ ३४॥

śaktirahlādinī rādhā candrikāyāḥ samudbhavā |rāsasambhūṣaṇā śyāmā sarvābharaṇabhūṣitā || 34||

गदयाश्च महाकालो यमदण्डाद्यमस्तथा ।बिन्दोर्भानुः सरय्वावै गङ्गाद्याः तीर्थ सम्भवाः ॥ ३५॥

gadayāśca mahākālo yamadaṇḍādyamastathā |bindorbhānuḥ sarayvāvai gaṅgādyāḥ tīrtha sambhavāḥ || 35||

ऐश्वर्य्येण च धर्मेण यशसा च श्रियैवच ।वैराग्यमोक्षषट्कोणैः सञ्जातो भगवान्हरिः ॥ ३६॥

aiśvaryyeṇa ca dharmeṇa yaśasā ca śriyaivaca |vairāgyamokṣaṣaṭkoṇaiḥ sañjāto bhagavānhariḥ || 36||

एतेचांशकलाभूताः शक्तिवीर्यबलान्विताः ।रामचन्द्राङ्घ्रिसञ्जाता रामस्तुभगवान्स्वयम् ॥ ३७॥

etecāṃśakalābhūtāḥ śaktivīryabalānvitāḥ |rāmacandrāṅghrisañjātā rāmastubhagavānsvayam || 37||

त्वत्त एते मया प्रोक्ता येच सर्वे सुलोचने ।उपासयन्ति ते नित्यं रामचन्द्राङ्घ्रिपङ्कजम् ॥ ३८॥

tvatta ete mayā proktā yeca sarve sulocane |upāsayanti te nityaṃ rāmacandrāṅghripaṅkajam || 38||

अन्यच्छृणु भूयस्त्वं या महत्यो विभूतयः ।अंशांशेनैव सम्भूता रामाङ्घ्रेर्लोकपूजिताः ॥ ३९॥

anyacchṛṇu bhūyastvaṃ yā mahatyo vibhūtayaḥ |aṃśāṃśenaiva sambhūtā rāmāṅghrerlokapūjitāḥ || 39||

स्वस्तिकादेव सञ्जातं कल्याणं सर्वतः प्रिये ।महायोगोर्ध्वरेखायां अष्टकोणाष्ट सिद्धयः ॥ ४०॥

svastikādeva sañjātaṃ kalyāṇaṃ sarvataḥ priye |mahāyogordhvarekhāyāṃ aṣṭakoṇāṣṭa siddhayaḥ || 40||

श्रियः सर्वाः श्रियोद्भूता हालाद्बलमिहोच्यते ।मुसलान्मुसलं जातं बलदेवायुधम्प्रिये ॥ ४१॥

śriyaḥ sarvāḥ śriyodbhūtā hālādbalamihocyate |musalānmusalaṃ jātaṃ baladevāyudhampriye || 41||

फणिनोऽनन्त उत्पन्नो ध्यानशान्तिफलप्रदः ।रामबाणाः शरात्सर्वे जाताः शत्रुक्षयङ्कराः ॥ ४२॥

phaṇino'nanta utpanno dhyānaśāntiphalapradaḥ |rāmabāṇāḥ śarātsarve jātāḥ śatrukṣayaṅkarāḥ || 42||

अम्बरादम्बरो जातो निर्लेपो ध्यानतोऽभवत् ।पङ्कजात्पङ्कजं जातं विष्णुहस्तेमुदान्वितम् ॥ ४३॥

ambarādambaro jāto nirlepo dhyānato'bhavat |paṅkajātpaṅkajaṃ jātaṃ viṣṇuhastemudānvitam || 43||

नलीयते कदाचिद्वै तस्यध्यानी भवार्णवे ।कृतेऽपि कुत्रचिद्वासे पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ४४॥

nalīyate kadācidvai tasyadhyānī bhavārṇave |kṛte'pi kutracidvāse padmapatramivāmbhasā || 44||

स्यन्दनात्पुष्पकोत्पत्तिश्चतुर्वर्ग फलप्रदः ।वज्राद्वज्रमुत्पन्नं पापपर्वतहानिदम् ॥ २५॥

syandanātpuṣpakotpattiścaturvarga phalapradaḥ |vajrādvajramutpannaṃ pāpaparvatahānidam || 25||

यवेन धनदो जातः सर्वे यज्ञादयोपि च ।पारिजातात्समुत्पन्नः कल्पवृक्षश्च कामदः ॥ ४६॥

yavena dhanado jātaḥ sarve yajñādayopi ca |pārijātātsamutpannaḥ kalpavṛkṣaśca kāmadaḥ || 46||

अङ्कुशाद्ज्ञानं सञ्जातं सर्वलोक मलापहम् ।प्रापयत्येव सन्मार्गे मत्तमात्तङ्गजं मनः ॥ ४७॥

aṅkuśādjñānaṃ sañjātaṃ sarvaloka malāpaham |prāpayatyeva sanmārge mattamāttaṅgajaṃ manaḥ || 47||

ध्वजया विजयोजातो मुकुटाद्दिव्यभूषणः ।यः करोति महाराजं दोनमेवस्वतेजसः ॥ ४८॥

dhvajayā vijayojāto mukuṭāddivyabhūṣaṇaḥ |yaḥ karoti mahārājaṃ donamevasvatejasaḥ || 48||