साङ्ख्यकारिका Ishvarakrishnas Sankhyakarika

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्णदुःखत्रयाभिघाताज् जिज्ञासा तदप१घातके हेतौ ।दृष्टे सापार्था चेन् नैकान्तात्यन्ततोऽभावात् ॥ १॥

sāṅkhya kārikā īśvarakṛṣṇaduḥkhatrayābhighātāj jijñāsā tadapa1ghātake hetau |dṛṣṭe sāpārthā cen naikāntātyantato'bhāvāt || 1||

१ अभि ं, ग़्(आ, ड्, ग़्); अव ज़्, ष्दृष्टवदानुश्रविकः स ह्यविशुद्धि१ क्षयातिशययुक्तः ।तद्विपरीतः श्रेयान् व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानात् ॥ २॥

1 abhi ṃ, ग़(ā, ḍ, ग़); ava ज़, ṣdṛṣṭavadānuśravikaḥ sa hyaviśuddhi1 kṣayātiśayayuktaḥ |tadviparītaḥ śreyān vyaktāvyaktajñavijñānāt || 2||

१ अविशुद्धः ंमूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः१ प्रकृतिविकृतयः सप्त ।षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ ३॥

1 aviśuddhaḥ ṃmūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ1 prakṛtivikṛtayaḥ sapta |ṣoḍaśakastu vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ || 3||

दृष्टमनुमानमाप्तवचनं च१ सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् ।त्रिविधं प्रमाणमिष्टं प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि ॥ ४॥

dṛṣṭamanumānamāptavacanaṃ ca1 sarvapramāṇasiddhatvāt |trividhaṃ pramāṇamiṣṭaṃ prameyasiddhiḥ pramāṇāddhi || 4||

प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टं त्रि१विधमनुमानमाख्यातम्।तल्लिङ्गलिङ्गि२पूर्वकमाप्तश्रुतिराप्तवचनं तु३ ॥ ५॥

prativiṣayādhyavasāyo dṛṣṭaṃ tri1vidhamanumānamākhyātam|talliṅgaliṅgi2pūrvakamāptaśrutirāptavacanaṃ tu3 || 5||

सामान्यतस्तु दृष्टादतीन्द्रियाणां प्रतीतिर१नुमानात् ।तस्मादपिचासिद्धं परोऽक्षमाप्तागमात् सिद्धं२ ॥ ६॥

sāmānyatastu dṛṣṭādatīndriyāṇāṃ pratītira1numānāt |tasmādapicāsiddhaṃ paro'kṣamāptāgamāt siddhaṃ2 || 6||

अतिदूरात् सामीप्यादिन्द्रियघातान् मनोऽनवस्थानात् ।सौक्ष्म्याद् व्यवधानादभिभवात् समानाभिहारच्च ॥ ७॥

atidūrāt sāmīpyādindriyaghātān mano'navasthānāt |saukṣmyād vyavadhānādabhibhavāt samānābhihāracca || 7||

सौक्ष्म्यात् तदनुपलब्धिर्नाभावात् कार्यतस्तदुपलब्धिः १ ।महदादि तच्च२ कार्यं प्रकृतिविरूपं सरूपं३ च ॥ ८॥

saukṣmyāt tadanupalabdhirnābhāvāt kāryatastadupalabdhiḥ 1 |mahadādi tacca2 kāryaṃ prakṛtivirūpaṃ sarūpaṃ3 ca || 8||

असदकरणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् ।शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत्कार्यम् ॥ ९॥

asadakaraṇādupādānagrahaṇāt sarvasambhavābhāvāt |śaktasya śakyakaraṇāt kāraṇabhāvācca satkāryam || 9||

हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् ।सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विपरीतमव्यक्तम् ॥ १०॥

hetumadanityamavyāpi sakriyamanekamāśritaṃ liṅgam |sāvayavaṃ paratantraṃ vyaktaṃ viparītamavyaktam || 10||

त्रिगुणमविवेकि विषयः सामान्यमचेतनं प्रसवधर्मि ।व्यक्तं तथा प्रधानं तद्विपरीतस्तथा च पुमान् ॥ ११॥

triguṇamaviveki viṣayaḥ sāmānyamacetanaṃ prasavadharmi |vyaktaṃ tathā pradhānaṃ tadviparītastathā ca pumān || 11||

प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रवृत्ति१नियमार्थाः ।अन्योऽन्याभिभवाश्रय जननमिथुनवृत्तयश्च गुणाः ॥ १२॥

prītyaprītiviṣādātmakāḥ prakāśapravṛtti1niyamārthāḥ |anyo'nyābhibhavāśraya jananamithunavṛttayaśca guṇāḥ || 12||

१ प्रवृत्तिर् ख़्सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं १\,२ चलं च रजः ।गुरु वरणकमेव तमः प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः ॥ १३॥

1 pravṛttir ख़sattvaṃ laghu prakāśakamiṣṭamupaṣṭambhakaṃ 1\,2 calaṃ ca rajaḥ |guru varaṇakameva tamaḥ pradīpavaccārthato vṛttiḥ || 13||

१ प्रकाशम् ख़् २उपस्तम्भकं ड्अविवेक्यादि हि सिद्धं१ त्रैगुण्यात् तद्विपर्यया२भावात् ।कारणगुणात्मकत्वात् कार्यस्याव्यक्तमपि सिद्धम् ॥ १४॥

1 prakāśam ख़ 2upastambhakaṃ ḍavivekyādi hi siddhaṃ1 traiguṇyāt tadviparyayā2bhāvāt |kāraṇaguṇātmakatvāt kāryasyāvyaktamapi siddham || 14||

भेदानां परिमाणात् समन्वयाच्छक्तितः प्रवृत्तेश्च ।कारणकार्यविभागादविभागाद् वैश्वरूपस्य१ १५॥कारणमस्त्यव्यक्तं प्रवर्तते त्रिगुणतः समुदयाच्च१ ।परिणामतः२ सलिलवत् प्रतिप्रति३गुणाश्रय४विशेषात् ॥ १६॥

bhedānāṃ parimāṇāt samanvayācchaktitaḥ pravṛtteśca |kāraṇakāryavibhāgādavibhāgād vaiśvarūpasya1 15||kāraṇamastyavyaktaṃ pravartate triguṇataḥ samudayācca1 |pariṇāmataḥ2 salilavat pratiprati3guṇāśraya4viśeṣāt || 16||

सङ्घातपरार्थत्वात् त्रिगुणादिविपर्ययादधिष्ठानात् ।पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात् कैवल्यार्थं१ प्रवृत्तेश्च ॥ १७॥

saṅghātaparārthatvāt triguṇādiviparyayādadhiṣṭhānāt |puruṣo'sti bhoktṛbhāvāt kaivalyārthaṃ1 pravṛtteśca || 17||

जनन१मरणकरणानां प्रतिनियमादयुगपत् प्रवृत्तेश्च ।पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्य२विपर्ययाच्चैव ॥ १८॥

janana1maraṇakaraṇānāṃ pratiniyamādayugapat pravṛtteśca |puruṣabahutvaṃ siddhaṃ traiguṇya2viparyayāccaiva || 18||

तस्माच्च विपर्यासात्१ सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरुषस्य ।कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रष्टृत्वमकर्तृभावश्च २\,३ ॥ १९॥

tasmācca viparyāsāt1 siddhaṃ sākṣitvamasya puruṣasya |kaivalyaṃ mādhyasthyaṃ draṣṭṛtvamakartṛbhāvaśca 2\,3 || 19||

तस्मात् तत्संयोगादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम् ।गुण१कर्तृत्वे च२ तथा कर्तेव भवत्यु३दासीनः४ ॥ २०॥

tasmāt tatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam |guṇa1kartṛtve ca2 tathā karteva bhavatyu3dāsīnaḥ4 || 20||

पुरुषस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थं१ तथा प्रधानस्य ।पङ्ग्वन्धवदुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्गः ॥ २१॥

puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ1 tathā pradhānasya |paṅgvandhavadubhayorapi saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ || 21||

१ दर्शनार्थः कैवल्यार्थस् य़्प्रकृतेर्महांस्ततोऽहङ्कारस्तस्माद् गणश्च१ षोडशकः ।तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ॥ २२॥

1 darśanārthaḥ kaivalyārthas य़prakṛtermahāṃstato'haṅkārastasmād gaṇaśca1 ṣoḍaśakaḥ |tasmādapi ṣoḍaśakāt pañcabhyaḥ pañca bhūtāni || 22||

अध्यवसायो बुद्धिर्धर्मो ज्ञानं विरागाइश्वर्यम् ।सात्त्विकमेतद्रूपं तामसमस्माद् विपर्यस्तम् ॥ २३॥

adhyavasāyo buddhirdharmo jñānaṃ virāgāiśvaryam |sāttvikametadrūpaṃ tāmasamasmād viparyastam || 23||

अभिमानोऽहङ्कारस्तस्माद् द्विविधः प्रवर्तते सर्गः ।एकादशकश्च गणस्त१न्मात्रः२ पञ्चकश्चैव३ ॥ २४॥

abhimāno'haṅkārastasmād dvividhaḥ pravartate sargaḥ |ekādaśakaśca gaṇasta1nmātraḥ2 pañcakaścaiva3 || 24||

सात्त्विकैकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहङ्कारात् ।भूतादेस्तन्१मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम् ॥ २५॥

sāttvikaikādaśakaḥ pravartate vaikṛtādahaṅkārāt |bhūtādestan1mātraḥ sa tāmasastaijasādubhayam || 25||

बुद्धीन्द्रियाणि चक्षुः१ श्रोत्रघ्राणरसन२त्वगाख्यानि३ ।वाक्पाणिपादपायूपस्थान्४ कर्मेन्द्रियान्याहुः ॥ २६॥

buddhīndriyāṇi cakṣuḥ1 śrotraghrāṇarasana2tvagākhyāni3 |vākpāṇipādapāyūpasthān4 karmendriyānyāhuḥ || 26||

पस्थं ख़्उभयात्मकमत्र मनः सङ्कल्पकमिन्द्रियं च साधर्म्यात् ।गुणपरिणामविशेषान् नानात्वं बाह्य२भेदाच्च३\,१ ॥ २७॥

pasthaṃ ख़ubhayātmakamatra manaḥ saṅkalpakamindriyaṃ ca sādharmyāt |guṇapariṇāmaviśeṣān nānātvaṃ bāhya2bhedācca3\,1 || 27||

समाख्यातमन्तस्त्रिकाल विषयं तस्मादुभय प्रचारं तत्शब्दादिषु१ पञ्चानामालोचनमात्रमिष्यते वृत्तिः ।वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च२ पञ्चानाम् ॥ २८॥

samākhyātamantastrikāla viṣayaṃ tasmādubhaya pracāraṃ tatśabdādiṣu1 pañcānāmālocanamātramiṣyate vṛttiḥ |vacanādānaviharaṇotsargānandāśca2 pañcānām || 28||

स्वालक्षण्यं१ वृत्तिस्त्रयस्य सैषा भवत्यसामान्या ।सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च ॥ २९॥

svālakṣaṇyaṃ1 vṛttistrayasya saiṣā bhavatyasāmānyā |sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca || 29||

युगपच्चतुष्टयस्य तु१ वृत्तिः क्रमशश्च तस्य निर्दिष्टा ।दृष्टे तथाप्यदृष्टे त्रयस्य तत्पूर्विका वृत्तिः ॥ ३०॥

yugapaccatuṣṭayasya tu1 vṛttiḥ kramaśaśca tasya nirdiṣṭā |dṛṣṭe tathāpyadṛṣṭe trayasya tatpūrvikā vṛttiḥ || 30||

१ हि ंस्वां स्वां प्रतिपद्यन्ते परस्पराकूतहेतुकां१ वृत्तिम् ।पुरुषार्थैव हेतुर्न केनचित् कार्यते करणम् ॥ ३१॥

1 hi ṃsvāṃ svāṃ pratipadyante parasparākūtahetukāṃ1 vṛttim |puruṣārthaiva heturna kenacit kāryate karaṇam || 31||

करणं त्रयोदशविधं तदाहरण१धारणप्रकाशकरम् ।कार्यं च तस्य दशधाहार्यं धार्यं प्रकाश्यं च ॥ ३२॥

karaṇaṃ trayodaśavidhaṃ tadāharaṇa1dhāraṇaprakāśakaram |kāryaṃ ca tasya daśadhāhāryaṃ dhāryaṃ prakāśyaṃ ca || 32||

अन्तःकरणं त्रिविधं दशधा बाह्यं त्रयस्य विषयाख्यम् ।साम्प्रतकालं बाह्यं त्रिकालमाभ्य१न्तरं करणम् ॥ ३३॥

antaḥkaraṇaṃ trividhaṃ daśadhā bāhyaṃ trayasya viṣayākhyam |sāmpratakālaṃ bāhyaṃ trikālamābhya1ntaraṃ karaṇam || 33||

बुद्धीन्द्रियाणि तेषां पञ्च विशेषाविशेषविषयाणि१ ।वाग्भवति शब्दविषया शेषाणि तु२ पञ्चविषयाणि१ ॥ ३४॥

buddhīndriyāṇi teṣāṃ pañca viśeṣāviśeṣaviṣayāṇi1 |vāgbhavati śabdaviṣayā śeṣāṇi tu2 pañcaviṣayāṇi1 || 34||

सान्तःकरणा बुद्धिः सर्वं विषयमवगाहते यस्मात् ।तस्मात् त्रिविधं करणं द्वारि द्वाराणि शेषाणि ॥ ३५॥

sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayamavagāhate yasmāt |tasmāt trividhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi || 35||

एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा गुणविशेषाः ।कृत्स्नं पुरुषस्यार्थं प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति ॥ ३६॥

ete pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśeṣāḥ |kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti || 36||

सर्वं प्रत्युपभोगं यस्मात् पुरुषस्य साधयति बुद्धिः ।सैव च विशिनष्टि पुनः१ प्रधानपुरुषान्तरं सूक्ष्मम् ॥ ३७॥

sarvaṃ pratyupabhogaṃ yasmāt puruṣasya sādhayati buddhiḥ |saiva ca viśinaṣṭi punaḥ1 pradhānapuruṣāntaraṃ sūkṣmam || 37||

१ ततः ंतन्मात्राण्यविशेषास्तेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः ।एते स्मृता विशेषाः शान्ता घोराश्च मूढाश्च१ ॥ ३८॥

1 tataḥ ṃtanmātrāṇyaviśeṣāstebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ |ete smṛtā viśeṣāḥ śāntā ghorāśca mūḍhāśca1 || 38||

सूक्ष्मा मातापितृजाः सह प्रभूतैस्त्रिधा विशेषाः स्युः ।सूक्ष्मास्तेषां नियता मातापितृजा निवर्तन्ते ॥ ३९॥

sūkṣmā mātāpitṛjāḥ saha prabhūtaistridhā viśeṣāḥ syuḥ |sūkṣmāsteṣāṃ niyatā mātāpitṛjā nivartante || 39||

पूर्वोत्पन्नमसक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्यन्तम् ।संसरति निरुपभोगं१ भावैरधि२वासितं लिङ्गम् ॥ ४०॥

pūrvotpannamasaktaṃ niyataṃ mahadādisūkṣmaparyantam |saṃsarati nirupabhogaṃ1 bhāvairadhi2vāsitaṃ liṅgam || 40||

चित्रं यथाश्रयमृते स्थाण्वा१दिभ्यो विना यथा२ छाया ।तद्वद् विना विशेषैर्न तिष्ठति३ निराश्रयं लिङ्गम् ॥ ४१॥

citraṃ yathāśrayamṛte sthāṇvā1dibhyo vinā yathā2 chāyā |tadvad vinā viśeṣairna tiṣṭhati3 nirāśrayaṃ liṅgam || 41||

१ तन्त्व् ख़् २ यथा विना ग़्, ड् ३ स् तिष्ठति न ंपुरुषार्थहेतुकमिदं निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेन ।प्रकृतेर्विभुत्वयोगान् नटवद् व्यवतिष्ठते१ लिङ्गम् ॥ ४२॥

1 tantv ख़ 2 yathā vinā ग़, ḍ 3 s tiṣṭhati na ṃpuruṣārthahetukamidaṃ nimittanaimittikaprasaṅgena |prakṛtervibhutvayogān naṭavad vyavatiṣṭhate1 liṅgam || 42||

१ व्यातिष्ठते ट्सांसिद्धिकाश्च भावाः प्राकृतिका वैकृताश्च धर्माद्याः ।दृष्टाः करणाश्रयिणः कार्याश्रयिणश्च कललाद्याः ॥ ४३॥

1 vyātiṣṭhate ṭsāṃsiddhikāśca bhāvāḥ prākṛtikā vaikṛtāśca dharmādyāḥ |dṛṣṭāḥ karaṇāśrayiṇaḥ kāryāśrayiṇaśca kalalādyāḥ || 43||

धर्मेण गमनमूर्ध्वं गमनमधस्ताद् भवत्यधर्मेण ।ज्ञानेन चापवर्गो विपर्ययादिष्यते बन्धः ॥ ४४॥

dharmeṇa gamanamūrdhvaṃ gamanamadhastād bhavatyadharmeṇa |jñānena cāpavargo viparyayādiṣyate bandhaḥ || 44||

वैराग्यात् प्रकृतिलयः संसारो भवति राजसाद्१ रागात् ।ऐश्वर्यादविघातो विपर्ययात् तद्विपर्यासः ॥ ४५॥

vairāgyāt prakṛtilayaḥ saṃsāro bhavati rājasād1 rāgāt |aiśvaryādavighāto viparyayāt tadviparyāsaḥ || 45||

एष प्रत्ययसर्गो विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्ध्याख्यः ।गुणवैषम्य१विमर्दात्२ तस्य च३ भेदास्तु पञ्चाशत् ॥ ४६॥

eṣa pratyayasargo viparyayāśaktituṣṭisiddhyākhyaḥ |guṇavaiṣamya1vimardāt2 tasya ca3 bhedāstu pañcāśat || 46||

पञ्च विपर्ययभेदा भवन्त्यशक्तेश्च१ करणवैकल्यात् ।अष्टाविंशतिभेदास्तु२ष्टिर्नवधाष्टधा सिद्धिः ॥ ४७॥

pañca viparyayabhedā bhavantyaśakteśca1 karaṇavaikalyāt |aṣṭāviṃśatibhedāstu2ṣṭirnavadhāṣṭadhā siddhiḥ || 47||

भेदस्तमसोऽष्टविधो मोहस्य च दशविधो महामोहः ।१तामिस्रोऽष्टा२दशधा तथा भवत्यन्धतामिस्रः१ ॥ ४८॥

bhedastamaso'ṣṭavidho mohasya ca daśavidho mahāmohaḥ | 1tāmisro'ṣṭā2daśadhā tathā bhavatyandhatāmisraḥ1 || 48||

१ तामिश्रो, अः ड् २ ।अष्ट ग़्;। ।अष्टो ख़्एकादशेन्द्रियवधाः१ सह बुद्धिवधैरशक्तिरुद्दिष्टा२ ।सप्तदश वधा३ बुद्धेर्वि४पर्ययात्५ तुष्टिसिद्धीनाम् ॥ ४९॥

1 tāmiśro, aḥ ḍ 2 |aṣṭa ग़;| |aṣṭo ख़ekādaśendriyavadhāḥ1 saha buddhivadhairaśaktiruddiṣṭā2 |saptadaśa vadhā3 buddhervi4paryayāt5 tuṣṭisiddhīnām || 49||

१ वधा ग़् २ उपदिष्टा ज़्, ख़् ३ सप्तदशधा ग़्; ।च ज़्, ख़्; । तु ड्४ बुद्धिः य़् ५ विपर्ययाः ज़्; विपर्यया ख़्आध्यात्मिकाश्चतस्रः१ प्रकृत्युपादानकालभाग्या२ख्याः ।बाह्या विषयोपरमाच्च पञ्च३ नव४ तुष्टयोऽभिमताः ५ ॥ ५०॥

1 vadhā ग़ 2 upadiṣṭā ज़, ख़ 3 saptadaśadhā ग़; |ca ज़, ख़; | tu ḍ4 buddhiḥ य़ 5 viparyayāḥ ज़; viparyayā ख़ādhyātmikāścatasraḥ1 prakṛtyupādānakālabhāgyā2khyāḥ |bāhyā viṣayoparamācca pañca3 nava4 tuṣṭayo'bhimatāḥ 5 || 50||

ऊहः शब्दोऽध्ययनं दुःखविघातास्त्रयः१ सुहृत्प्राप्तिः ।दानं च सिद्धयोऽष्टौ२ सिद्धेः३ पूर्वोऽङ्कुशस्त्रिविधः ॥ ५१॥

ūhaḥ śabdo'dhyayanaṃ duḥkhavighātāstrayaḥ1 suhṛtprāptiḥ |dānaṃ ca siddhayo'ṣṭau2 siddheḥ3 pūrvo'ṅkuśastrividhaḥ || 51||

न विना भावैर्लिङ्गं न विना लिङ्गेन भाव१निर्वृत्तिः२ ।लिङ्गाख्यो भावाख्यस्तस्माद् द्विविधाः प्रवर्तते३ सर्गः ॥ ५२॥

na vinā bhāvairliṅgaṃ na vinā liṅgena bhāva1nirvṛttiḥ2 |liṅgākhyo bhāvākhyastasmād dvividhāḥ pravartate3 sargaḥ || 52||

वर् लिङ्गाख्यो भावाख्यस्तस्माद् भवति द्विविधा सर्गः ॥ ५२॥

var liṅgākhyo bhāvākhyastasmād bhavati dvividhā sargaḥ || 52||

३ भवति द्विधा ंअष्टविकल्पो दैवस्त१इर्यग्योनश्च२३ पञ्चधा भवति ।मानुष्य४श्चैक५विधः समासतो भौतिकः६ सर्गः ॥ ५३॥

3 bhavati dvidhā ṃaṣṭavikalpo daivasta1iryagyonaśca23 pañcadhā bhavati |mānuṣya4ścaika5vidhaḥ samāsato bhautikaḥ6 sargaḥ || 53||

[मिस्सिन्ग्] ग़्(ड्)ऊर्ध्वं सत्त्वविशालस्तमोविशालश्च१ मूलतः सर्गः ।मध्ये रजोविशालो ब्रह्मादि२ स्तम्बपर्यन्तः३ ॥ ५४॥

[missing] ग़(ḍ)ūrdhvaṃ sattvaviśālastamoviśālaśca1 mūlataḥ sargaḥ |madhye rajoviśālo brahmādi2 stambaparyantaḥ3 || 54||

तत्र१ जरामरणकृतं२ दुःखं प्राप्नोति चेतनः पुरुषः ।लिङ्गस्यावि३निवृत्तेस्तस्माद् दुःखं स्वभावेन४ ॥ ५५॥

tatra1 jarāmaraṇakṛtaṃ2 duḥkhaṃ prāpnoti cetanaḥ puruṣaḥ |liṅgasyāvi3nivṛttestasmād duḥkhaṃ svabhāvena4 || 55||

इत्येष प्रकृतिकृतो१ महदादिविशेष२भूतपर्यन्तः३ ।प्रतिपुरुषविमोक्षार्थं स्वार्थैव परार्था४रम्भः ॥ ५६॥

ityeṣa prakṛtikṛto1 mahadādiviśeṣa2bhūtaparyantaḥ3 |pratipuruṣavimokṣārthaṃ svārthaiva parārthā4rambhaḥ || 56||

३ प्रवर्तते तत्त्व भूत भावाख्यः य़्, ं(वर्।);वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य ।पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥ ५७॥

3 pravartate tattva bhūta bhāvākhyaḥ य़, ṃ(var|);vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya |puruṣavimokṣanimittaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya || 57||

औत्सुक्यनिवृत्त्यर्थं यथा क्रियासु प्रवर्तते लोकः ।पुरुषस्य विमोक्षार्थं१ प्रवर्तते तद्वदव्यक्तम् ॥ ५८॥

autsukyanivṛttyarthaṃ yathā kriyāsu pravartate lokaḥ |puruṣasya vimokṣārthaṃ1 pravartate tadvadavyaktam || 58||

रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यात् ।पुरुषस्य तथात्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते१ प्रकृतिः ॥ ५९॥

raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛtyāt |puruṣasya tathātmānaṃ prakāśya vinivartate1 prakṛtiḥ || 59||

१ निवर्तते ग़्नानाविधैरुपायैरु१पकारिण्यनुपकारिणः पुंसः ।गुणवत्यगुणस्य सतस्तस्यार्थमपार्थकं चरति२ ॥ ६०॥

1 nivartate ग़nānāvidhairupāyairu1pakāriṇyanupakāriṇaḥ puṃsaḥ |guṇavatyaguṇasya satastasyārthamapārthakaṃ carati2 || 60||

१ नाना विधोपकारैः ड् २ कुरुते ग़्(ड्)प्रकृतेः सुकुमारतरं न किञ्चिदस्तीति मे मतिर्भवति ।या दृष्टास्मीति पुनर्न दर्शनमुपैति पुरुषस्य ॥ ६१॥

1 nānā vidhopakāraiḥ ḍ 2 kurute ग़(ḍ)prakṛteḥ sukumārataraṃ na kiñcidastīti me matirbhavati |yā dṛṣṭāsmīti punarna darśanamupaiti puruṣasya || 61||

तस्मान् न १बध्यतेऽद्धा न२ मुच्यते३ नापि संसरति कश्चित्४ ।संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः ॥ ६२॥

tasmān na 1badhyate'ddhā na2 mucyate3 nāpi saṃsarati kaścit4 |saṃsarati badhyate mucyate ca nānāśrayā prakṛtiḥ || 62||

रूपैः सप्तभिरेव तु१ बध्नात्यात्मानमात्मना प्रकृतिः ।सैव च पुरुषार्थं प्रति२ विमोचयत्येकरूपेण ॥ ६३॥

rūpaiḥ saptabhireva tu1 badhnātyātmānamātmanā prakṛtiḥ |saiva ca puruṣārthaṃ prati2 vimocayatyekarūpeṇa || 63||

एवं तत्त्वाभ्यासान् नास्मि न मे नाहमित्यपरिशेषम् ।अविपर्ययाद् विशुद्धं केवलमुत्पद्यते ज्ञानम् ॥ ६४॥

evaṃ tattvābhyāsān nāsmi na me nāhamityapariśeṣam |aviparyayād viśuddhaṃ kevalamutpadyate jñānam || 64||

तेन निवृत्तप्रसवामर्थवशात् सप्तरूपविनिवृत्ताम्१ ।प्रकृतिं पश्यति पुरुषः प्रेक्षकवदवस्थितः सुस्थः२ ॥ ६५॥

tena nivṛttaprasavāmarthavaśāt saptarūpavinivṛttām1 |prakṛtiṃ paśyati puruṣaḥ prekṣakavadavasthitaḥ susthaḥ2 || 65||

दृष्टा मयेत्यु१पेक्षकैको दृष्टाहमित्युपरतान्या३ ।सति संयोगेऽपि तयोः प्रयोजनं नास्ति सर्गस्य ॥ ६६॥

dṛṣṭā mayetyu1pekṣakaiko dṛṣṭāhamityuparatānyā3 |sati saṃyoge'pi tayoḥ prayojanaṃ nāsti sargasya || 66||

१ रङ्गस्थ इति ग़्(ड्) २ उपेक्षत ख़्सम्यग्ज्ञानाधिगमाद् धर्मादीनामकारणप्राप्तौ ।तिष्ठति संस्कारवशाच्चक्रभ्रमवद्१ धृतशरीरः ॥ ६७॥

1 raṅgastha iti ग़(ḍ) 2 upekṣata ख़samyagjñānādhigamād dharmādīnāmakāraṇaprāptau |tiṣṭhati saṃskāravaśāccakrabhramavad1 dhṛtaśarīraḥ || 67||

प्राप्ते शरीरभेदे चरितार्थत्वात् प्रधानविनिवृत्तौ ।ऐकान्तिकमात्यन्तिकमुभयं कैवल्यमाप्नोति ॥ ६८॥

prāpte śarīrabhede caritārthatvāt pradhānavinivṛttau |aikāntikamātyantikamubhayaṃ kaivalyamāpnoti || 68||

१पुरुषार्थ२ज्ञानमि३दं गुह्यं परमर्षिणा समाख्यातम् ।स्थित्युत्पत्तिप्रलया४श्चिन्त्यन्ते५ यत्र भूतानाम् ॥ ६९॥

1puruṣārtha2jñānami3daṃ guhyaṃ paramarṣiṇā samākhyātam |sthityutpattipralayā4ścintyante5 yatra bhūtānām || 69||

एतत् पवित्रमग्र्यं मुनिरासुरयेऽनुकम्पया प्रददौ ।आसुरिरपि पञ्चशिखाय तेन१ बहुधा२कृतं तन्त्रम् ॥ ७०॥

etat pavitramagryaṃ munirāsuraye'nukampayā pradadau |āsurirapi pañcaśikhāya tena1 bahudhā2kṛtaṃ tantram || 70||

१ तेन च ग़्, य़्, ं २ बहुली ंशिष्य१परम्परयागतमीश्वरकृष्णेन चैतदार्याभिः ।सङ्क्षिप्तमार्यमतिना सम्यग्विज्ञाय सिद्धान्तम् ॥ ७१॥

1 tena ca ग़, य़, ṃ 2 bahulī ṃśiṣya1paramparayāgatamīśvarakṛṣṇena caitadāryābhiḥ |saṅkṣiptamāryamatinā samyagvijñāya siddhāntam || 71||

सप्तत्यां किल१ येऽर्थास्तेऽर्थाः कृत्स्नस्य सृष्टितन्त्रस्य ।आख्यायिका२विरहिताः परवादविवर्जिताश्चाऽपि ॥ ७२॥

saptatyāṃ kila1 ye'rthāste'rthāḥ kṛtsnasya sṛṣṭitantrasya |ākhyāyikā2virahitāḥ paravādavivarjitāścā'pi || 72||

तस्मात् समासदृष्टं शास्त्रमिदं नार्थतश्च परिहीणम् ।तन्त्रस्य१ बृहन्मूर्तेर्दर्पणसङ्क्रान्तमिव बिम्बम् ॥ ७३॥

tasmāt samāsadṛṣṭaṃ śāstramidaṃ nārthataśca parihīṇam |tantrasya1 bṛhanmūrterdarpaṇasaṅkrāntamiva bimbam || 73||

१ च ं(वरिअन्त् रेअदिन्ग्स् अरे नोत् गिवेन्)अअकरण ९अकर्तृ १९अकारण ६७अक्ष ६अगुण ६०अग्र्य ७०अङ्कुश ५१अचेतन ११, २०अज्ञ ५७अतिदूर ७अतिशय २अतीन्द्रिय ६अत्यन्त १अत्र २७अदृष्ट ३०अद्धा ६२अधर्म ४४अधस्तात् ४४अधिगम ६७अधिवासित ४०अधिष्ठान १७अध्ययन ५१अध्यवसाय ५, २३अनवस्थान ७अनित्य १०अनुकम्पा ७०अनुपकारिन् ६०अनुपलब्धि ८अनुमान ४६अनेक १०अन्त १, ४०, ५४, ५६, ७१अन्तःकरण ३३, ३५अन्तर ३३, ३७अन्तिक ६८अन्धतामिस्र ४८अन्धवत् २१अन्य ६६अन्योऽन्य १२अपघातक १अपरिशेष ६४अपवर्ग ४४अपार्थ १अपार्थक ६०अपि ६, १४, २१२२, ३०, ६२,६६, ७०, ७२अप्रीति १२अभाव १, ८९, १४अभिघात १अभिभव ७, १२अभिमत ५०अभिमान २४अभिहार ७अभ्यास ६४अयुगपत् १८अर्थ १, १२१३, १७, २१,३१, ३६, ४२, ५६, ५८, ६०,६३, ६५, ६९, ७२अर्थक ६०अर्थत्व १७, ६८अवगाह् ३५अवयव १०अवस्थान ७अवस्थित ६५अविकृति ३अविघात ४५अविपर्यय ६४अविभाग १५अविवेकिन् ११, १४अविशुद्धि २अविशेष ३४, ३८, ४१अव्यक्त २, १०, १४, १६, ५८अव्यापिन् १०अशक्ति ४६४७, ४९अष्ट ५१अष्टधा ४७अष्टविकल्प ५३अष्टविध ४८अष्टादशधा ४८अष्टाविंशति ४७अस् १६१७, ३९, ६१, ६४, ६६असक्त ४०असत् ९असामान्य २९असिद्ध ६अह् २६अहङ्कार २२, २४, २५अहम् ६१, ६४, ६६आआ ५५आकूत ३१आख्या २६, ३३, ४६, ५०,५२आख्यात ५आख्यायिका ७२आगत ७१आगम ६आत्मक १२, २७, ५०आत्मकत्व १४आत्मन् ५९, ६३आत्यन्तिक ६८आदान २८आदि ३, ८, १४, १७, २५,२८२९, ४०४१, ४३, ५४, ५६,६७आध्यात्मक ५०आनन्द २८आनुश्रविक २आप् ६८आप्त ५आप्तवचन ४आप्तागम ६आभ्यन्तर ३३आरम्भः ५६आर्य ७१आर्या ७१आलोचन २८आश्रय १२, १६, ४१, ६२आश्रयिण् ४३आश्रित १०आसुरि ७०आहरण ३२आहार्य ३२इइति ५६, ६१, ६४, ६६इदम् १९, २३, ४२, ६९इन्द्रिय ६, २६२७, ३४, ४९इन्द्रियघात ७इव २०, ५६इष् २८, ४४इष्ट ४, १३ईईश्वरकृष्ण ७१उउत्पत्ति ६९उत्पद् ६४उत्पन्न ४०उत्सर्ग २८उदासीन २०उद्दिष्ट ४९उपकारिन् ६०उपभोग ४०उपरम् ६६उपरम ५०उपलब्धि ८उपष्टम्भक १३उपस्थ २६उपादान ९, ५०उपाय ६०उपे ६१उपेक्षक ६६उभय २१, २५, २७, ६८ऊऊर्ध्वम् ४४, ५४ऊह ५१ऋऋते ४१एएक १०, ६३, ६६एकविध ५३एकादश ४९एकादशक २४२५एकान्त १एतद् २३, २९, ३६, ३८, ४६, ५६, ७०, ७१एव १३, १८, २४, ३१, ३७, ६३एवम् ६४ऐऐकान्तिक ६८ऐश्वर्य २३, ४५औऔत्सुक्य ५८क्कऋण २९कर ३२करण ९, १८, ३१३३, ३५, ४३, ४७कर्तृ १९२०कर्तृत्व २०कर्मेन्द्रिय २६कलल ४३कल्प ३६कल्य ४७कार २२, २४, २५कारण १४१६, ६७कारणभाव ९कार्य ८९, १४१५, ३२, ४३काल ३३, ५०किम् ३१, ६१६२किल ७२कुमार ६१कृ ३१कृत २१, २५, ४३, ५५५६, ७०कृत्स्न ३६, ७२कृष्ण ७१केवल(म्) ६४कैवल्य १७, १९, २१, ६८क्रमशस् ३०क्रिया १०, ५८क्षय २क्षीर ५७ग्गण २२, २४गमन ४४गुण १११२, १४, १६१७, २७, ३६, ४६, ६०गुणकर्तृत्व २०गुणवत् ६०गुण्य १४, १८गुरु १३गुह्य ६९ग्रहण ९घ्घात ७घोर ३८घ्राण २६च्च ४,६९,१११३,१५२०,२२,२४,२७२८,३०,३२,३७,३८,४३,४४,४६,४८,५०,५१,५३,५४,६२,६३,७०,७२चक्र ६७चक्षुस् २६चतुर् ५०चतुष्टय ३०चर् ६०चरित ६८चल १३चित्र ४१चिद् ३१, ६१, ६२चिन्त् ६९चेद् १चेतन ११, २०, ५५चेतनावत् २०छ्छाया ४१ज् \, ज्ञज ३९जनन १२, १८जरा ५५जिज्ञासा १ज्ञ २, ५७ज्ञान २३, ४४, ६४, ६७, ६९त्तत्त्व ६४तत्र ५५तथा ११, २०२१, ३०, ४८, ५७, ५९तद् १२,५६,८,११,१४,१९,२२,२४,२५,२९,३०,३२,३४,३५,३७,३९,४५,४६,(५२),५५,६०,६२,६३,६५,६६,७०,७२तद्वत् ४१, ५८तन्त्र १०, ७०, ७२तन्मात्र २४२५, ३८तमस् १३, ४८, ५४तामस २३, २५तामिस्र ४८तु ३, ५, ६, ३०, ३४, ४६, ६३तुष्टि ४६४७, ४९, ५०तैजस २५तैर्यग्योन ५३त्रय १, २९, ३०, ३३त्रयोदशविध ३२त्रि ५१त्रिकाल ३३त्रिगुण ११, १६, १७त्रिधा ३९त्रिविध ४, ५, ३३, ३५, ५१त्रैगुण्य १४, १८त्वच् २६द्दर्शन २१, ६१दशधा ३२३३दशविध ४८दान ५१दुःख १, ५१, ५५दूर ७दृश् ५९, ६५दृष्ट १, ४६, ३०, ४३, ६१, ६६दृष्टवत् २दैव ५३द्रष्टृत्व १९द्वार ३५द्वारिन् ३५द्विविध २४, (५२)ध्धर्म २३, ४३४४, ६७धर्मिन् ११धर्म्य २७धा ३२३३, ३९, ४७४८, ५३, ७०धारण ३२धार्य ३२धृत ६७न्न १, ३, ८, ३१, ४१, ५२, ६१६२, ६४, ६६नटवत् ४२नर्तकी ५९नव ५०नवधा ४७नाना ६२नानात्व २७नानाविध ६०नित्य १०निमित्त ४२, ५७नियत ३९४०नियम १२, १८निराश्रय ४१निरुपभोग ४०निर्दिष्ट ३०निर्वृत्ति ५२निवृत् ३९, ५९निवृत्त ६५निवृत्ति ५८नृत्य ५९नैमित्तिक ४२प्पङ्गु २१पञ्च २२, २८२९, ३४, ३८, ४७, ५०पञ्चक २४पञ्चधा ५३पञ्चशिख ७०पञ्चाशत् ४६पर ७२परतन्त्र १०परम ६९परम्परा ७१परस्पर ३१, ३६परार्थ ५६परार्थत्व १७परिणाम १६, २७परिमाण १५परिशेष ६४परोऽक्ष ६पर्यन्त ४०, ५४, ५६पवित्र ७०पाणि २६पाद २६पायू २६पितृ ३९पुंस् ११, ६०पुनर् ३७, ६१पुरुष ३, १७१९, २१, ३६३७, ५५५९, ६१, ६३, ६५, ६९पुरुषार्थ ३१, ४२पूर्व ५१पूर्वक ५, ३०पूर्वोत्पन्न ४०प्रकाश् ३६, ५९प्रकाश १२, ३२प्रकाशक १३प्रकाश्य ३२प्रकृति ३, ८, २२, ४२, ४५, ५०, ५६, ५९, ६१६३, ६५प्रति ६३प्रतिनियम १८प्रतिपद् ३१प्रतिपुरुष ५६प्रतिप्रति १६प्रतिविषय ५प्रतीति ६प्रत्यय ४६प्रत्युपभोग ३७प्रदा ७०प्रदीप ३६प्रदीपवत् १३प्रधान ११, २१, ३७, ५७, ६८प्रभूत ३९प्रमाण ४प्रमेय ४प्रयम् ३६प्रयोजन ६६प्रलय ६९प्रवृत् (५२)प्रवृत् १६, २४२५, ५८प्रवृत्ति १२, १५, १७१८, ५७प्रसङ्ग ४२प्रसव ११, ६५प्राकृतिक ४३प्राण २९प्राप् ५५प्राप्त ६८प्राप्ति ५१, ६७प्रीति १२प्रेक्षकवत् ६५ब्बन्ध् ६२, ६३बन्ध ४४बहुत्व १८बहुधा ७०बाह्य २७, ३३, ५०बुद्धि २३, ३५३७, ४९बुद्धीन्द्रिय २६, ३४ब्रह्मन् ५४भ्भाग्य ५०भाव १, ८९, १४, १७, १९, ४०, ४३, ५२, ५५भू २०, २९, ३४, ४४४५, ४७४८, ५३, ६१भूत २२, ३८, ५६, ६९भूतादि २५भेद १५, २७, ४६४८, ६८भोक्तृ १७भौतिक ५३भ्रमवत् ६७म्मति ६१, ७१मध्य ५४मनस् ७, २७मरण १८, ५५महत् २२महदादि ३, ८, ४०, ५६महामोह ४८मातृ ३९मात्र २४२५, २८, ३८माध्यस्थ्य १९मानुष्य ५३मिथुन १२मुच् ६२मुनि ७०मूढ ३८मूल ३, ५४मोह ४८य्यत्र ६९यथा ४१, ५७५९यद् ३५, ३७, ६१, ७२युक्त २युगपत् १८, ३०योग ४२योन ५३र्रङ्ग ५९रजस् १३, ५४रसन २६राग २३, ४५राग्य ४५राजस ४५रूप ८, १५, २३, ६३, ६५र्षि ६९ल्लक्षण ३६लक्षण्य २९लघु १३लय ४५लिङ्ग ५, १०, २०, ४०४२, ५२, ५५लिङ्गिन् ५लोक ५८व्वचन ४, ५, २८वत्स ५७वध ४९वरणक १३वश ६५, ६७वाच् २६, ३४वाद ७२वायु २९विकल्प ५३विकार ३विकृति ३विघात ४५, ५१विज्ञा ७१विज्ञान २विध (५२)विध ४, ५, २४, ३२३३, ३५, ४८, ५१(५२)५३, ६०विना ४१, ५२विनिवृत्त ६५विनिवृत्ति ५५, ६८विपरीत २, १०, ११विपर्यय १४, १७१८, ४४४७, ४९, ६४विपर्यस्त २३विपर्यास १९, ४५विभाग १५विभुत्व ४२विमर्द ४६विमुच् ६३विमोक्ष ५६५८विरहित ७२विराग २३विरूप ८विलक्षण ३६विवर्जित ७२विवृद्धि ५७विवेकिन् ११, १४विशाल ५४विशिष् ३७विशुद्ध ६४विशुद्धि २विशेष १६, २७, ३४, ३६, ३८३९, (४१), ५६विषय ५, ११, ३३३५, ५०विषाद १२विहरण २८वृत्ति १२१३, २८३१वैकल्य ४७वैकृत २५, ४३वैराग्य ४५वैश्वरूप १५वैषम्य ४६व्यक्त २, १०११, १४, १६, ५८व्यवधान ७व्यवस्था ४२व्यापिन् १०श्शक्त ९शक्ति १५, ४६४७, ४९शक्य ९शब्द २८, ३४, ५१शरीर ६७६८शान्त ३८शिखा ७०शिष्य ७१शेष ३४३५श्रुति ५श्रेयस् २श्रोत्र २६ष्षष्टितन्त्र ७२षोडशक ३, २२स्संयोग २०२१, ६६संसार ४५संसृ ४०, ६२संसृ ६२संस्कार ६७सक्त ४०सक्रिय १०सङ्कल्पक २७सङ्क्षिप्त ७१सङ्घात १७सत् ९, ६०, ६६सत्कार्य ९सत्त्व १३, ५४सप्त ३, ६३, ६५सप्तति ७२सप्तदश ४९समन्वय १५समाख्यात ६९समानाभिहार ७समास ५३समुदय १६सम्भव ९सम्य ४६सम्यक् ६७, ७१सरूप ८सर्ग २१, २४, ४६, (५२)५३५४, ६६सर्व ४, ९, ३५, ३७सलिलवत् १६सह ३९, ४९सांसिद्धिक ४३साक्षित्व १९सात्त्विक २३, २५साध् ३७साधर्म्य २७सान्तःकरण ३५सामान्य ११, २९सामान्यतस्दृष्ट ६सामीप्य ७साम्प्रत ३३सावयव १०सिद्ध ६, १४, १८१९सिद्धत्व ४सिद्धान्त ७१सिद्धि ४, ४६४७, ४९, ५१सुकुमारतर ६१सुस्थः ६५सुहृद् ५१सूक्ष्म ३७, ३९४०सौक्ष्म्य ७८स्तम्ब ५४स्थ ६५स्था ४१, ६७स्थाणु ४१स्थिति ६९स्थ्य १९स्मृत ३८स्व ३१स्वभाव ५५स्वार्थ ५६स्वालक्षण्य २९ह्हि २, ४हृद् ५१हेतु १, ३१हेतुक ३१, ४२हेतुमत् १०ईस्वरक्र्स्न: षम्ख्यकरिक

1 ca ṃ(variant readings are not given)aakaraṇa 9akartṛ 19akāraṇa 67akṣa 6aguṇa 60agrya 70aṅkuśa 51acetana 11, 20ajña 57atidūra 7atiśaya 2atīndriya 6atyanta 1atra 27adṛṣṭa 30addhā 62adharma 44adhastāt 44adhigama 67adhivāsita 40adhiṣṭhāna 17adhyayana 51adhyavasāya 5, 23anavasthāna 7anitya 10anukampā 70anupakārin 60anupalabdhi 8anumāna 46aneka 10anta 1, 40, 54, 56, 71antaḥkaraṇa 33, 35antara 33, 37antika 68andhatāmisra 48andhavat 21anya 66anyo'nya 12apaghātaka 1apariśeṣa 64apavarga 44apārtha 1apārthaka 60api 6, 14, 2122, 30, 62,66, 70, 72aprīti 12abhāva 1, 89, 14abhighāta 1abhibhava 7, 12abhimata 50abhimāna 24abhihāra 7abhyāsa 64ayugapat 18artha 1, 1213, 17, 21,31, 36, 42, 56, 58, 60,63, 65, 69, 72arthaka 60arthatva 17, 68avagāh 35avayava 10avasthāna 7avasthita 65avikṛti 3avighāta 45aviparyaya 64avibhāga 15avivekin 11, 14aviśuddhi 2aviśeṣa 34, 38, 41avyakta 2, 10, 14, 16, 58avyāpin 10aśakti 4647, 49aṣṭa 51aṣṭadhā 47aṣṭavikalpa 53aṣṭavidha 48aṣṭādaśadhā 48aṣṭāviṃśati 47as 1617, 39, 61, 64, 66asakta 40asat 9asāmānya 29asiddha 6ah 26ahaṅkāra 22, 24, 25aham 61, 64, 66āā 55ākūta 31ākhyā 26, 33, 46, 50,52ākhyāta 5ākhyāyikā 72āgata 71āgama 6ātmaka 12, 27, 50ātmakatva 14ātman 59, 63ātyantika 68ādāna 28ādi 3, 8, 14, 17, 25,2829, 4041, 43, 54, 56,67ādhyātmaka 50ānanda 28ānuśravika 2āp 68āpta 5āptavacana 4āptāgama 6ābhyantara 33ārambhaḥ 56ārya 71āryā 71ālocana 28āśraya 12, 16, 41, 62āśrayiṇ 43āśrita 10āsuri 70āharaṇa 32āhārya 32iiti 56, 61, 64, 66idam 19, 23, 42, 69indriya 6, 2627, 34, 49indriyaghāta 7iva 20, 56iṣ 28, 44iṣṭa 4, 13īīśvarakṛṣṇa 71uutpatti 69utpad 64utpanna 40utsarga 28udāsīna 20uddiṣṭa 49upakārin 60upabhoga 40uparam 66uparama 50upalabdhi 8upaṣṭambhaka 13upastha 26upādāna 9, 50upāya 60upe 61upekṣaka 66ubhaya 21, 25, 27, 68ūūrdhvam 44, 54ūha 51ṛṛte 41eeka 10, 63, 66ekavidha 53ekādaśa 49ekādaśaka 2425ekānta 1etad 23, 29, 36, 38, 46, 56, 70, 71eva 13, 18, 24, 31, 37, 63evam 64aiaikāntika 68aiśvarya 23, 45auautsukya 58kkaṛṇa 29kara 32karaṇa 9, 18, 3133, 35, 43, 47kartṛ 1920kartṛtva 20karmendriya 26kalala 43kalpa 36kalya 47kāra 22, 24, 25kāraṇa 1416, 67kāraṇabhāva 9kārya 89, 1415, 32, 43kāla 33, 50kim 31, 6162kila 72kumāra 61kṛ 31kṛta 21, 25, 43, 5556, 70kṛtsna 36, 72kṛṣṇa 71kevala(m) 64kaivalya 17, 19, 21, 68kramaśas 30kriyā 10, 58kṣaya 2kṣīra 57ggaṇa 22, 24gamana 44guṇa 1112, 14, 1617, 27, 36, 46, 60guṇakartṛtva 20guṇavat 60guṇya 14, 18guru 13guhya 69grahaṇa 9ghghāta 7ghora 38ghrāṇa 26cca 4,69,1113,1520,22,24,2728,30,32,37,38,43,44,46,48,50,51,53,54,62,63,70,72cakra 67cakṣus 26catur 50catuṣṭaya 30car 60carita 68cala 13citra 41cid 31, 61, 62cint 69ced 1cetana 11, 20, 55cetanāvat 20chchāyā 41j \, jñaja 39janana 12, 18jarā 55jijñāsā 1jña 2, 57jñāna 23, 44, 64, 67, 69ttattva 64tatra 55tathā 11, 2021, 30, 48, 57, 59tad 12,56,8,11,14,19,22,24,25,29,30,32,34,35,37,39,45,46,(52),55,60,62,63,65,66,70,72tadvat 41, 58tantra 10, 70, 72tanmātra 2425, 38tamas 13, 48, 54tāmasa 23, 25tāmisra 48tu 3, 5, 6, 30, 34, 46, 63tuṣṭi 4647, 49, 50taijasa 25tairyagyona 53traya 1, 29, 30, 33trayodaśavidha 32tri 51trikāla 33triguṇa 11, 16, 17tridhā 39trividha 4, 5, 33, 35, 51traiguṇya 14, 18tvac 26ddarśana 21, 61daśadhā 3233daśavidha 48dāna 51duḥkha 1, 51, 55dūra 7dṛś 59, 65dṛṣṭa 1, 46, 30, 43, 61, 66dṛṣṭavat 2daiva 53draṣṭṛtva 19dvāra 35dvārin 35dvividha 24, (52)dhdharma 23, 4344, 67dharmin 11dharmya 27dhā 3233, 39, 4748, 53, 70dhāraṇa 32dhārya 32dhṛta 67nna 1, 3, 8, 31, 41, 52, 6162, 64, 66naṭavat 42nartakī 59nava 50navadhā 47nānā 62nānātva 27nānāvidha 60nitya 10nimitta 42, 57niyata 3940niyama 12, 18nirāśraya 41nirupabhoga 40nirdiṣṭa 30nirvṛtti 52nivṛt 39, 59nivṛtta 65nivṛtti 58nṛtya 59naimittika 42ppaṅgu 21pañca 22, 2829, 34, 38, 47, 50pañcaka 24pañcadhā 53pañcaśikha 70pañcāśat 46para 72paratantra 10parama 69paramparā 71paraspara 31, 36parārtha 56parārthatva 17pariṇāma 16, 27parimāṇa 15pariśeṣa 64paro'kṣa 6paryanta 40, 54, 56pavitra 70pāṇi 26pāda 26pāyū 26pitṛ 39puṃs 11, 60punar 37, 61puruṣa 3, 1719, 21, 3637, 5559, 61, 63, 65, 69puruṣārtha 31, 42pūrva 51pūrvaka 5, 30pūrvotpanna 40prakāś 36, 59prakāśa 12, 32prakāśaka 13prakāśya 32prakṛti 3, 8, 22, 42, 45, 50, 56, 59, 6163, 65prati 63pratiniyama 18pratipad 31pratipuruṣa 56pratiprati 16prativiṣaya 5pratīti 6pratyaya 46pratyupabhoga 37pradā 70pradīpa 36pradīpavat 13pradhāna 11, 21, 37, 57, 68prabhūta 39pramāṇa 4prameya 4prayam 36prayojana 66pralaya 69pravṛt (52)pravṛt 16, 2425, 58pravṛtti 12, 15, 1718, 57prasaṅga 42prasava 11, 65prākṛtika 43prāṇa 29prāp 55prāpta 68prāpti 51, 67prīti 12prekṣakavat 65bbandh 62, 63bandha 44bahutva 18bahudhā 70bāhya 27, 33, 50buddhi 23, 3537, 49buddhīndriya 26, 34brahman 54bhbhāgya 50bhāva 1, 89, 14, 17, 19, 40, 43, 52, 55bhū 20, 29, 34, 4445, 4748, 53, 61bhūta 22, 38, 56, 69bhūtādi 25bheda 15, 27, 4648, 68bhoktṛ 17bhautika 53bhramavat 67mmati 61, 71madhya 54manas 7, 27maraṇa 18, 55mahat 22mahadādi 3, 8, 40, 56mahāmoha 48mātṛ 39mātra 2425, 28, 38mādhyasthya 19mānuṣya 53mithuna 12muc 62muni 70mūḍha 38mūla 3, 54moha 48yyatra 69yathā 41, 5759yad 35, 37, 61, 72yukta 2yugapat 18, 30yoga 42yona 53rraṅga 59rajas 13, 54rasana 26rāga 23, 45rāgya 45rājasa 45rūpa 8, 15, 23, 63, 65rṣi 69llakṣaṇa 36lakṣaṇya 29laghu 13laya 45liṅga 5, 10, 20, 4042, 52, 55liṅgin 5loka 58vvacana 4, 5, 28vatsa 57vadha 49varaṇaka 13vaśa 65, 67vāc 26, 34vāda 72vāyu 29vikalpa 53vikāra 3vikṛti 3vighāta 45, 51vijñā 71vijñāna 2vidha (52)vidha 4, 5, 24, 3233, 35, 48, 51(52)53, 60vinā 41, 52vinivṛtta 65vinivṛtti 55, 68viparīta 2, 10, 11viparyaya 14, 1718, 4447, 49, 64viparyasta 23viparyāsa 19, 45vibhāga 15vibhutva 42vimarda 46vimuc 63vimokṣa 5658virahita 72virāga 23virūpa 8vilakṣaṇa 36vivarjita 72vivṛddhi 57vivekin 11, 14viśāla 54viśiṣ 37viśuddha 64viśuddhi 2viśeṣa 16, 27, 34, 36, 3839, (41), 56viṣaya 5, 11, 3335, 50viṣāda 12viharaṇa 28vṛtti 1213, 2831vaikalya 47vaikṛta 25, 43vairāgya 45vaiśvarūpa 15vaiṣamya 46vyakta 2, 1011, 14, 16, 58vyavadhāna 7vyavasthā 42vyāpin 10śśakta 9śakti 15, 4647, 49śakya 9śabda 28, 34, 51śarīra 6768śānta 38śikhā 70śiṣya 71śeṣa 3435śruti 5śreyas 2śrotra 26ṣṣaṣṭitantra 72ṣoḍaśaka 3, 22ssaṃyoga 2021, 66saṃsāra 45saṃsṛ 40, 62saṃsṛ 62saṃskāra 67sakta 40sakriya 10saṅkalpaka 27saṅkṣipta 71saṅghāta 17sat 9, 60, 66satkārya 9sattva 13, 54sapta 3, 63, 65saptati 72saptadaśa 49samanvaya 15samākhyāta 69samānābhihāra 7samāsa 53samudaya 16sambhava 9samya 46samyak 67, 71sarūpa 8sarga 21, 24, 46, (52)5354, 66sarva 4, 9, 35, 37salilavat 16saha 39, 49sāṃsiddhika 43sākṣitva 19sāttvika 23, 25sādh 37sādharmya 27sāntaḥkaraṇa 35sāmānya 11, 29sāmānyatasdṛṣṭa 6sāmīpya 7sāmprata 33sāvayava 10siddha 6, 14, 1819siddhatva 4siddhānta 71siddhi 4, 4647, 49, 51sukumāratara 61susthaḥ 65suhṛd 51sūkṣma 37, 3940saukṣmya 78stamba 54stha 65sthā 41, 67sthāṇu 41sthiti 69sthya 19smṛta 38sva 31svabhāva 55svārtha 56svālakṣaṇya 29hhi 2, 4hṛd 51hetu 1, 31hetuka 31, 42hetumat 10īsvarakrsna: ṣamkhyakarika