श्रीधीशगीता Shri Dhisha Gita

श्रीगणेशाय नमः ।

śrīgaṇeśāya namaḥ |

अथ प्रथमोऽध्यायः ।सूत उवाच ॥ १॥

atha prathamo'dhyāyaḥ |sūta uvāca || 1||

गुरो ! वेदान्ततत्त्वज्ञ ! वेदार्थद्योतकान्यहो ।अनेकानि पुराणानि कृपातः श्रावितानि मे ॥ २॥

guro ! vedāntatattvajña ! vedārthadyotakānyaho |anekāni purāṇāni kṛpātaḥ śrāvitāni me || 2||

अनेकोपनिषत्साररूपा गीताश्च कीर्त्तिताः ।जातोऽस्म्यहं ततो देव ! कृतकृत्यो न संशयः ॥ ३॥

anekopaniṣatsārarūpā gītāśca kīrttitāḥ |jāto'smyahaṃ tato deva ! kṛtakṛtyo na saṃśayaḥ || 3||

अश्रौषञ्च भवत्तोऽहं पुराख्यानप्रसङ्गतः ।जगत्कर्ता जगद्धाता जगज्जन्मादिकारणम् ॥ ४॥

aśrauṣañca bhavatto'haṃ purākhyānaprasaṅgataḥ |jagatkartā jagaddhātā jagajjanmādikāraṇam || 4||

जगत्पिता जगद्बन्धुर्भगवान् विश्वपालकः ।परे बुद्धेः स्थितो बुद्धिमधिष्ठाय कृपावशात् ॥ ५॥

jagatpitā jagadbandhurbhagavān viśvapālakaḥ |pare buddheḥ sthito buddhimadhiṣṭhāya kṛpāvaśāt || 5||

मुक्तिं ददाति जीवेभ्यः शरणागतवत्सलः ।अतः सम्प्रोच्यते धीश आम्नायैरखिलैरसौ ॥ ६॥

muktiṃ dadāti jīvebhyaḥ śaraṇāgatavatsalaḥ |ataḥ samprocyate dhīśa āmnāyairakhilairasau || 6||

इत्यप्याकर्णितं नाथ ! भवतो वदनाम्बुजात ।यत्पुरादिव्यमासाद्य धीशलोकं महर्षयः ॥ ७॥

ityapyākarṇitaṃ nātha ! bhavato vadanāmbujāta |yatpurādivyamāsādya dhīśalokaṃ maharṣayaḥ || 7||

श्रीमद्गणपतेर्देवाच्छ्रूतवन्तो हिताञ्च्छभान् ।अनेकोपनिषत्सारोपदेशान्मुक्तिदायकान् ॥ ८॥

śrīmadgaṇapaterdevācchrūtavanto hitāñcchabhān |anekopaniṣatsāropadeśānmuktidāyakān || 8||

तवासीमकृपाराशिर्मय्यास्ते या तयैव माम् ।दिव्यां धीशर्षिसंवादरूपां पुण्यमयीमतः ॥ ९॥

tavāsīmakṛpārāśirmayyāste yā tayaiva mām |divyāṃ dhīśarṣisaṃvādarūpāṃ puṇyamayīmataḥ || 9||

ज्ञानदां मुक्तिदां श्रव्यां धीशगीतां सुधोपमाम् ।कुरुष्व श्रावयित्वामां कृतकृत्यं कृपार्णव ! ॥ १०॥

jñānadāṃ muktidāṃ śravyāṃ dhīśagītāṃ sudhopamām |kuruṣva śrāvayitvāmāṃ kṛtakṛtyaṃ kṛpārṇava ! || 10||

कस्मान्महर्षिभिर्धीशलोकः प्राप्तः पुरा प्रभो !क्व वासो धीशलोकोऽस्ति कथम्वा तत्र गम्यते ॥ ११॥

kasmānmaharṣibhirdhīśalokaḥ prāptaḥ purā prabho !kva vāso dhīśaloko'sti kathamvā tatra gamyate || 11||

कान्यध्यात्मरहस्यानि धीशदेवेन प्रोचिरे ।श्रावयित्वा च तत्सर्वं व्यासतो मां कृतार्थय ॥ १२॥

kānyadhyātmarahasyāni dhīśadevena procire |śrāvayitvā ca tatsarvaṃ vyāsato māṃ kṛtārthaya || 12||

येन श्रौतरहस्यं तत्प्रचाय्र्र्घाहं पुनः पुनः ।मुमुक्षूणां कृते लोके धन्यः स्यां हि स्वयं ध्रुवम् ॥ १३॥

yena śrautarahasyaṃ tatpracāyrrghāhaṃ punaḥ punaḥ |mumukṣūṇāṃ kṛte loke dhanyaḥ syāṃ hi svayaṃ dhruvam || 13||

व्यास उवाच ॥ १४॥

vyāsa uvāca || 14||

सूत ! ते धर्मजिज्ञासाप्रवृत्त्या जन्मसिद्धया ।भक्तया गुरोश्च सद्बुद्धया विश्वकल्याणसक्तया ॥ १५॥

sūta ! te dharmajijñāsāpravṛttyā janmasiddhayā |bhaktayā gurośca sadbuddhayā viśvakalyāṇasaktayā || 15||

प्रसन्नोऽस्म्यहमत्यन्तं सौम्यात्ते च स्वभावतः ।यत्त्वं जिज्ञाससे तात ! यत्त्वं या शङ्कसे ह्यतः ॥ १६॥

prasanno'smyahamatyantaṃ saumyātte ca svabhāvataḥ |yattvaṃ jijñāsase tāta ! yattvaṃ yā śaṅkase hyataḥ || 16||

तत्समाधानदानेन नितान्तं मोदमावहे ।यतो मे प्रियशिष्योऽसि मत्कृपापुञ्जभाजनम् ॥ १७॥

tatsamādhānadānena nitāntaṃ modamāvahe |yato me priyaśiṣyo'si matkṛpāpuñjabhājanam || 17||

जिज्ञासुप्राणिवृन्देभ्यः शिक्षादानं निरन्तरम् ।मुमुक्षुसाधकेभ्यश्चश्च तत्त्वज्ञानोपदे शनम् ॥ १८॥

jijñāsuprāṇivṛndebhyaḥ śikṣādānaṃ nirantaram |mumukṣusādhakebhyaścaśca tattvajñānopade śanam || 18||

वेदानां ज्ञानरूपाणां विश्वस्मिंश्च प्रचारणम् ।तेषां प्रकाशनञ्चास्ति जीवनस्य व्रतं मम ॥ १९॥

vedānāṃ jñānarūpāṇāṃ viśvasmiṃśca pracāraṇam |teṣāṃ prakāśanañcāsti jīvanasya vrataṃ mama || 19||

सूत ! विश्वेशमाहात्म्यमचारः पुण्यवर्द्धनः ।स्वभावाद्रोचते मह्यं तत्रासि त्वं सहायकः ॥ २०॥

sūta ! viśveśamāhātmyamacāraḥ puṇyavarddhanaḥ |svabhāvādrocate mahyaṃ tatrāsi tvaṃ sahāyakaḥ || 20||

सानन्दं पूरयिष्येऽतः प्रार्थनामुत्तमामिमाम् ।समाहितमना बुद्धया युक्तः श्रद्धान्वितः शृणु ॥ २१॥

sānandaṃ pūrayiṣye'taḥ prārthanāmuttamāmimām |samāhitamanā buddhayā yuktaḥ śraddhānvitaḥ śṛṇu || 21||

ब्रह्माण्डमेतत्सप्ताधः सप्तोर्द्ध्वञ्चैव विद्यते ।चतुर्दशमितेष्वेवं विभक्तं भुवनेष्वहो ॥ २२॥

brahmāṇḍametatsaptādhaḥ saptorddhvañcaiva vidyate |caturdaśamiteṣvevaṃ vibhaktaṃ bhuvaneṣvaho || 22||

चतुर्दशमितान्येतद्भुवनान्येव कोविदाः ।ऊर्द्ध्वलोकानधोलोकान् सप्त सप्त वदन्ति च ॥ २३॥

caturdaśamitānyetadbhuvanānyeva kovidāḥ |ūrddhvalokānadholokān sapta sapta vadanti ca || 23||

स्वाभाविक्यसुरावासभूरधस्ताद् भवेत्तयोः ।सप्तलोक्यां तथोवस्था सप्तलोकी च देवभूः ॥ २४॥

svābhāvikyasurāvāsabhūradhastād bhavettayoḥ |saptalokyāṃ tathovasthā saptalokī ca devabhūḥ || 24||

चतुर्दशमितानाञ्च युवनानां विराजते ।मध्यसन्धिस्थितो मृत्युलोको मर्त्यनिवासभूः ॥ २५॥

caturdaśamitānāñca yuvanānāṃ virājate |madhyasandhisthito mṛtyuloko martyanivāsabhūḥ || 25||

असौ सृत ! किल प्राज्ञैर्भूलोकोऽपि निगद्यते ।पार्थिवो मृत्युलोकोऽस्य पितृलोकोऽस्ति दैविकः ॥ २६॥

asau sṛta ! kila prājñairbhūloko'pi nigadyate |pārthivo mṛtyuloko'sya pitṛloko'sti daivikaḥ || 26||

युद्धे देवासुरे जाते क्वाचित्केऽपि कदाचन ।तयोर्निवासभूम्योः स्यात् कादाचित्को विपर्य्ययः ॥ २७॥

yuddhe devāsure jāte kvācitke'pi kadācana |tayornivāsabhūmyoḥ syāt kādācitko viparyyayaḥ || 27||

हे सूताध्यात्मराज्यस्य चालका ऋषयो यतः ।तच्चतुर्दशलोकेषु गतिस्तेषामबाधिता ॥ २८॥

he sūtādhyātmarājyasya cālakā ṛṣayo yataḥ |taccaturdaśalokeṣu gatisteṣāmabādhitā || 28||

वासस्थानानि तेषान्तु लोकाः सप्तोर्द्ध्ववर्त्तिनः ।श्रेण्योऽनेका महर्षीणामूर्द्ध्वलोकेषु सन्त्यतः ॥ २९॥

vāsasthānāni teṣāntu lokāḥ saptorddhvavarttinaḥ |śreṇyo'nekā maharṣīṇāmūrddhvalokeṣu santyataḥ || 29||

तेषां निवासभूमीनां नाना भेदा निरूपिताः ।अधोलोका यथा सप्तासुरभावप्रधानकाः ॥ ३०॥

teṣāṃ nivāsabhūmīnāṃ nānā bhedā nirūpitāḥ |adholokā yathā saptāsurabhāvapradhānakāḥ || 30||

भवन्त्यसुरराजेण विस्तरान्नियमेन च ।सर्वदा सर्वथा नूनं नितान्तमनुशासिताः ॥ ३१॥

bhavantyasurarājeṇa vistarānniyamena ca |sarvadā sarvathā nūnaṃ nitāntamanuśāsitāḥ || 31||

तथा नैवोर्द्ध्वलोकेषु देवराजानुशासनम् ।आवश्यकं वर्त्तते ते यतः सत्त्वप्रधानकाः ॥ ३२॥

tathā naivorddhvalokeṣu devarājānuśāsanam |āvaśyakaṃ varttate te yataḥ sattvapradhānakāḥ || 32||

ऋषीणां नितरां तत्र सुलभाप्यस्ति सङ्गतिः ।यस्मान्न पुनरावृत्तिः सत्यलोकस्त्वसौ सदा ॥ ३३॥

ṛṣīṇāṃ nitarāṃ tatra sulabhāpyasti saṅgatiḥ |yasmānna punarāvṛttiḥ satyalokastvasau sadā || 33||

मुक्तात्मभिस्तपोनिष्ठैर्योगयुञ्जानमानसैः ।ब्रह्मसद्भावसंयुक्तै ऋषिभिः पूरितोऽस्त्यलम् ॥ ३४॥

muktātmabhistaponiṣṭhairyogayuñjānamānasaiḥ |brahmasadbhāvasaṃyuktai ṛṣibhiḥ pūrito'styalam || 34||

सम्भवः पुनरावृत्तेः सगुणाखिललोकतः ।सर्वेतः सगुणा लोका ऊर्ध्वस्थानाधिवर्त्तिनः ॥ ३५॥

sambhavaḥ punarāvṛtteḥ saguṇākhilalokataḥ |sarvetaḥ saguṇā lokā ūrdhvasthānādhivarttinaḥ || 35||

लोकयोः सन्धिमध्यस्थास्तपःसत्याभिधानयोः ।नात्र त्वं विस्मयं कुर्य्याः सूत! दर्भाग्रधीषण ! ॥ ३६॥

lokayoḥ sandhimadhyasthāstapaḥsatyābhidhānayoḥ |nātra tvaṃ vismayaṃ kuryyāḥ sūta! darbhāgradhīṣaṇa ! || 36||

ऊर्ध्वलोकेषु सर्वेषु निश्चितं निवसन्त्यहो ।यथाधिकारसंल्लब्धि यथास्थानं महर्षयः ॥ ३७॥

ūrdhvalokeṣu sarveṣu niścitaṃ nivasantyaho |yathādhikārasaṃllabdhi yathāsthānaṃ maharṣayaḥ || 37||

निर्जरा निखिलाः सूत! लब्ध्वा येषां सुसङ्गतिम् ।पारयन्ते स्वधर्मस्य पालनं कर्तुमुत्तमम् ॥ ३८॥

nirjarā nikhilāḥ sūta! labdhvā yeṣāṃ susaṅgatim |pārayante svadharmasya pālanaṃ kartumuttamam || 38||

एकदा मिलिता नैके पुराकाले महर्षयः ।अध्यात्मतत्त्वजिज्ञासासद्वाञ्छाभिश्च प्रेरिताः ॥ ३९॥

ekadā militā naike purākāle maharṣayaḥ |adhyātmatattvajijñāsāsadvāñchābhiśca preritāḥ || 39||

एकाग्रमानसाः श्रद्धाभक्तिभावसमन्विताः ।एकतत्त्वयुताः शान्ता धीशलोकमधिश्रिताः ॥ ४०॥

ekāgramānasāḥ śraddhābhaktibhāvasamanvitāḥ |ekatattvayutāḥ śāntā dhīśalokamadhiśritāḥ || 40||

श्रीमद्गणपतिं देवं सज्ज्ञानानन्दविग्रहम् ।तत्रैत्य भगवन्तं तं प्रार्थयामासुरादरात् ॥ ४१॥

śrīmadgaṇapatiṃ devaṃ sajjñānānandavigraham |tatraitya bhagavantaṃ taṃ prārthayāmāsurādarāt || 41||

ऋषय ऊचुः ॥ ४२॥

ṛṣaya ūcuḥ || 42||

भगवन् ! धीश ! सर्वज्ञ ! जगन्मान्य ! जगद्गुरो ! ।कृपातो भवतो वेदान् प्राप्तवन्तो वयं पुरा ॥ ४३॥

bhagavan ! dhīśa ! sarvajña ! jaganmānya ! jagadguro ! |kṛpāto bhavato vedān prāptavanto vayaṃ purā || 43||

तेषामर्थानुसन्धाने कृतकार्य्या अभूम च ।तवास्माभिः परं नैव ज्ञातं रूपं यथार्थतः ॥ ४४॥

teṣāmarthānusandhāne kṛtakāryyā abhūma ca |tavāsmābhiḥ paraṃ naiva jñātaṃ rūpaṃ yathārthataḥ || 44||

अतो नैवभवच्छान्तिरस्माकं चेतसि प्रभो ! ।वयं शरणमापन्ना भवल्लोक्रमुपस्थिताः ॥ ४५॥

ato naivabhavacchāntirasmākaṃ cetasi prabho ! |vayaṃ śaraṇamāpannā bhavallokramupasthitāḥ || 45||

अद्य नः कृपया देहि स्वरूपज्ञानमात्मनः ।तत्त्वज्ञाननिधेः सारं ज्ञानं तच्छ्रावयामृतम् ॥ ४६॥

adya naḥ kṛpayā dehi svarūpajñānamātmanaḥ |tattvajñānanidheḥ sāraṃ jñānaṃ tacchrāvayāmṛtam || 46||

यत्स्याच्चोपनिषद्रपमस्मन्निःश्रेयसप्रदम् ।चिरशान्तिकरं देव ! ब्रह्मानन्दप्रदायकम् ॥ ४७॥

yatsyāccopaniṣadrapamasmanniḥśreyasapradam |ciraśāntikaraṃ deva ! brahmānandapradāyakam || 47||

गणपतिरुवाच ॥ ४८॥

gaṇapatiruvāca || 48||

पारङ्गतोऽस्म्यलं विप्राः ! स्वसप्तज्ञानभूमितः ।सच्चिदानन्दरूपेण विराजे चाहमव्ययः ॥ ४९॥

pāraṅgato'smyalaṃ viprāḥ ! svasaptajñānabhūmitaḥ |saccidānandarūpeṇa virāje cāhamavyayaḥ || 49||