गणेशतापिन्युपनिषत् पूर्वौत्तरौ भागाः Ganeshatapini Upanishad Purva and Uttara parts

अथ गणेश पूर्वतापिन्युपनिषत् ॥(वरद पूर्वतापिनी)गणेशं प्रमथाधीशं निर्गुणं सगुणं विभुम् ।योगिनो यत्पदं यान्ति तं गौरीनन्दनं भजे ॥ १॥

atha gaṇeśa pūrvatāpinyupaniṣat ||(varada pūrvatāpinī)gaṇeśaṃ pramathādhīśaṃ nirguṇaṃ saguṇaṃ vibhum |yogino yatpadaṃ yānti taṃ gaurīnandanaṃ bhaje || 1||

ॐ नमो वरदाय विघ्नहर्त्रे ॥ अथातो ब्रह्मोपनिषदंव्याख्यास्यामः । ब्रह्मा देवानां सवितुः कवीनामृषिर्विप्राणां महिषो मृगाणाम् । धाता वसूनां सुरभिःसृजानां नमो ब्रह्मणेऽथर्वपुत्राय मीढुषे ॥ धातादेवानां प्रथमं हि चेतो मनो वनानीव मनसाऽकल्पयद्यः ।नमो ब्रह्मणे ब्रह्मपुत्राय तुभ्यं ज्येष्ठायाथर्वपुत्रायधन्विने ॥ १॥

oṃ namo varadāya vighnahartre || athāto brahmopaniṣadaṃvyākhyāsyāmaḥ | brahmā devānāṃ savituḥ kavīnāmṛṣirviprāṇāṃ mahiṣo mṛgāṇām | dhātā vasūnāṃ surabhiḥsṛjānāṃ namo brahmaṇe'tharvaputrāya mīḍhuṣe || dhātādevānāṃ prathamaṃ hi ceto mano vanānīva manasā'kalpayadyaḥ |namo brahmaṇe brahmaputrāya tubhyaṃ jyeṣṭhāyātharvaputrāyadhanvine || 1||

ॐ प्रजापतिः प्रजा असृजत । ताः सृष्टा अब्रुवन्कथमन्नाद्या अभवन्निति । स त्रेधा व्यभजद्भूर्भुवःस्वरिति ।स तपोऽतप्यत । स ब्रह्मा स विष्णुः स शिवः स प्रजापतिःसेन्द्रः सोऽग्निः समभवत् । स तूष्णीं मनसा ध्यायन्कथमिमेऽन्नाद्याः स्युरिति । सोऽपश्यदात्मनाऽऽत्मानंगजरूपधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजं यतो वा इमानिभूतानि जायन्ते यतो वायन्ति यत्रैव यन्ति च । तदेतदक्षरंपरं ब्रह्म । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।खं वायुरापो ज्योतिः पृथिवी विश्वस्य धारिणी । पुरुषएवेदं तपो ब्रह्म परामृतमिति ॥ २॥

oṃ prajāpatiḥ prajā asṛjata | tāḥ sṛṣṭā abruvankathamannādyā abhavanniti | sa tredhā vyabhajadbhūrbhuvaḥsvariti |sa tapo'tapyata | sa brahmā sa viṣṇuḥ sa śivaḥ sa prajāpatiḥsendraḥ so'gniḥ samabhavat | sa tūṣṇīṃ manasā dhyāyankathamime'nnādyāḥ syuriti | so'paśyadātmanā''tmānaṃgajarūpadharaṃ devaṃ śaśivarṇaṃ caturbhujaṃ yato vā imānibhūtāni jāyante yato vāyanti yatraiva yanti ca | tadetadakṣaraṃparaṃ brahma | etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca |khaṃ vāyurāpo jyotiḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī | puruṣaevedaṃ tapo brahma parāmṛtamiti || 2||

सोऽस्तुवत नमो ब्रह्मणे नमो ब्राह्मणेभ्यो नमो वेदेभ्यो नमऋषिभ्यो नमः कुल्येभ्यः प्रकुल्येभ्यो नमः सवित्रे प्रसवित्रेनमो भोज्याय प्रकृष्टाय कपर्दिने चक्राय चक्रधरायान्नायान्नपतये शिवाय सदाशिवाय तुर्याय तुरीयाय भूर्भुवःस्वःपते रायस्पते वाजिपते गोपते ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरःपते नमो ब्रह्मपुत्रायेति ॥ ३॥

so'stuvata namo brahmaṇe namo brāhmaṇebhyo namo vedebhyo namaṛṣibhyo namaḥ kulyebhyaḥ prakulyebhyo namaḥ savitre prasavitrenamo bhojyāya prakṛṣṭāya kapardine cakrāya cakradharāyānnāyānnapataye śivāya sadāśivāya turyāya turīyāya bhūrbhuvaḥsvaḥpate rāyaspate vājipate gopate ṛgyajuḥsāmātharvāṅgiraḥpate namo brahmaputrāyeti || 3||

सोऽब्रवीद्वरदोऽस्म्यहमिति । स प्रजापतिरब्रवीत्कथमिमेन्नाद्याः स्युरिति । स होवाच ब्रह्मपुत्रस्तपस्तेपे सिद्धक्षेत्रेमहायशाः । स सर्वस्य वक्ता सर्वस्य ज्ञातासीति । सहोवाच तपस्यन्तं सिद्धारण्ये भृगुपुत्रं पृच्छध्वमिति ।ते प्रत्यायुयुः । स होवाच किमेतदिति । ते होचुः कथंवयमन्नाद्या भवाम इति । स तूष्णीं मनसा ध्यायन्कथमिमेऽन्नाद्याः स्युरिति । स एतमानुष्टुभंप्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तस्यैषा भवति अनुष्टुप्प्रथमाभवत्यनुष्टुबुत्तमा भवति । वाग्वा अनुष्टुब्वाचैव प्रयन्तिवाचैवोद्यन्ति । परमा वा एषा छन्दसां यदनुष्टुप् ।सर्वमनुष्टुप् । एतं मन्त्रराजं यः पश्यति स पश्यति । सभुक्तिं मुक्तिं च विन्दति । तेन सर्वज्ञानं भवति ।तदेतन्निदर्शनं भवति एको देवः प्रापको यो वसूनांश्रिया जुष्टः सर्वतोभद्र एषः । मायादेवो बलगहनोब्रह्मारातीस्तं देवमीडे दक्षिणास्यम् ॥ आ तू न इन्द्रक्षुमन्तं चित्रं ग्राभं सङ्गृभाय । महाहस्तीदक्षिणेन ॥ इति सहस्रकृत्वस्तुष्टाव ॥ ४॥

so'bravīdvarado'smyahamiti | sa prajāpatirabravītkathamimennādyāḥ syuriti | sa hovāca brahmaputrastapastepe siddhakṣetremahāyaśāḥ | sa sarvasya vaktā sarvasya jñātāsīti | sahovāca tapasyantaṃ siddhāraṇye bhṛguputraṃ pṛcchadhvamiti |te pratyāyuyuḥ | sa hovāca kimetaditi | te hocuḥ kathaṃvayamannādyā bhavāma iti | sa tūṣṇīṃ manasā dhyāyankathamime'nnādyāḥ syuriti | sa etamānuṣṭubhaṃprayantyabhisaṃviśanti | tasyaiṣā bhavati anuṣṭupprathamābhavatyanuṣṭubuttamā bhavati | vāgvā anuṣṭubvācaiva prayantivācaivodyanti | paramā vā eṣā chandasāṃ yadanuṣṭup |sarvamanuṣṭup | etaṃ mantrarājaṃ yaḥ paśyati sa paśyati | sabhuktiṃ muktiṃ ca vindati | tena sarvajñānaṃ bhavati |tadetannidarśanaṃ bhavati eko devaḥ prāpako yo vasūnāṃśriyā juṣṭaḥ sarvatobhadra eṣaḥ | māyādevo balagahanobrahmārātīstaṃ devamīḍe dakṣiṇāsyam || ā tū na indrakṣumantaṃ citraṃ grābhaṃ saṅgṛbhāya | mahāhastīdakṣiṇena || iti sahasrakṛtvastuṣṭāva || 4||

अथापश्यन्महादेवं श्रिया जुष्टं मदोत्कटम् ।सनकादि महायोगिवेदविद्भिरुपासितम् ॥द्रुहिणादिमदेवेशषट्पदालिविराजितम् ।लसत्कर्णं महादेवं गजरूपधरं शिवम् ॥स होवाच वरदोऽस्मीति । स तूष्णीं मनसा वव्रे । स तथेतिहोवाच । तदेष श्लोकः स संस्तुतो दैवतदेवसूनुः सुतंभृगोर्वाक्यं उवाच तुष्टः । अवेहि मां भार्गववक्रतुण्डमनाथनाथं त्रिगुणात्मकं शिवम् ॥ अथ तस्यषडङ्गानि प्रादुर्बभूवुः । स होवाच जपध्वमानुष्टुभंमन्त्रराजं षट्पदं सषडक्षरम् । इति यो जपति स भूतिमान्भवतीति यूयमन्नाद्या भवेयुरिति । तदेतन्निदर्शनम् गणानांत्वा गणनाथं सुरेन्द्रं कविं कवीनामतिमेधविग्रहम् ।ज्येष्ठराजं वृषभं केतुमेकं सा नः शृण्वन्नूतिभिःसीद शाश्वत् ॥ ५॥

athāpaśyanmahādevaṃ śriyā juṣṭaṃ madotkaṭam |sanakādi mahāyogivedavidbhirupāsitam ||druhiṇādimadeveśaṣaṭpadālivirājitam |lasatkarṇaṃ mahādevaṃ gajarūpadharaṃ śivam ||sa hovāca varado'smīti | sa tūṣṇīṃ manasā vavre | sa tathetihovāca | tadeṣa ślokaḥ sa saṃstuto daivatadevasūnuḥ sutaṃbhṛgorvākyaṃ uvāca tuṣṭaḥ | avehi māṃ bhārgavavakratuṇḍamanāthanāthaṃ triguṇātmakaṃ śivam || atha tasyaṣaḍaṅgāni prādurbabhūvuḥ | sa hovāca japadhvamānuṣṭubhaṃmantrarājaṃ ṣaṭpadaṃ saṣaḍakṣaram | iti yo japati sa bhūtimānbhavatīti yūyamannādyā bhaveyuriti | tadetannidarśanam gaṇānāṃtvā gaṇanāthaṃ surendraṃ kaviṃ kavīnāmatimedhavigraham |jyeṣṭharājaṃ vṛṣabhaṃ ketumekaṃ sā naḥ śṛṇvannūtibhiḥsīda śāśvat || 5||

ते होचुः कथमानुष्टुभं मन्त्रराजमभिजानीम इति । सएतमानुष्टुभं षट्पदं मन्त्रराजं कथयाञ्चक्रे । ससाम भवति । ऋग्वै गायत्री यजुरुष्णिगनुष्टुप् साम । सआदित्यो भवति । ऋग्वै वसुर्यजू रुद्राः सामादित्या इति । सषट्पदि भवति । साम वै षट्पदः । स सागरां सप्तद्वीपांसपर्वतां वसुन्धरां तत्साम्नः प्रथमं पादं जानीयाद्रायस्पोषस्य दातेति । तेन सप्तद्वीपाधिपो भवति भूःपतित्वंच गच्छति । यक्षगन्धर्वाप्सरोगणसेवितमन्तरिक्षंद्वितीयं पादं जानीयान्निधिदातेति । तेन धनदादिकाष्ठापतिर्भवति भुवःपतित्वं च गच्छति । वसुरुद्रादित्यैःसर्वैर्देवैः सेवितं दिवं तत्साम्नस्तृतीयं पादं जानीयादन्नदो मत इति । तेन देवाधिपत्यं स्वःपतित्वं च गच्छति ।ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरोगणसेवितं ब्रह्मलोकं तुर्यंपादं जानीयाद्रक्षोहण इति । तेन देवाधिपत्यंब्रह्माधिपत्यं च गच्छति । वासुदेवादिचतुर्व्यूहसेवितंविष्णुलोकं तत्साम्नः पञ्चमं पादं जानीयाद्बलगहन इति ।तेन सर्वदेवाधिपत्यं विष्णुलोकाधिपत्यं च गच्छति ।ब्रह्मस्वरूपं निरञ्जनं परमव्योम्निकं तत्साम्नः षष्ठंपादं जानीयात् । तेन वक्रतुण्डाय हुमिति यो जानीयात्सोऽमृतत्वं च गच्छति । सत्यलोकाधिपत्यं च गच्छति ॥ ६॥

te hocuḥ kathamānuṣṭubhaṃ mantrarājamabhijānīma iti | saetamānuṣṭubhaṃ ṣaṭpadaṃ mantrarājaṃ kathayāñcakre | sasāma bhavati | ṛgvai gāyatrī yajuruṣṇiganuṣṭup sāma | saādityo bhavati | ṛgvai vasuryajū rudrāḥ sāmādityā iti | saṣaṭpadi bhavati | sāma vai ṣaṭpadaḥ | sa sāgarāṃ saptadvīpāṃsaparvatāṃ vasundharāṃ tatsāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ jānīyādrāyaspoṣasya dāteti | tena saptadvīpādhipo bhavati bhūḥpatitvaṃca gacchati | yakṣagandharvāpsarogaṇasevitamantarikṣaṃdvitīyaṃ pādaṃ jānīyānnidhidāteti | tena dhanadādikāṣṭhāpatirbhavati bhuvaḥpatitvaṃ ca gacchati | vasurudrādityaiḥsarvairdevaiḥ sevitaṃ divaṃ tatsāmnastṛtīyaṃ pādaṃ jānīyādannado mata iti | tena devādhipatyaṃ svaḥpatitvaṃ ca gacchati |ṛgyajuḥsāmātharvāṅgirogaṇasevitaṃ brahmalokaṃ turyaṃpādaṃ jānīyādrakṣohaṇa iti | tena devādhipatyaṃbrahmādhipatyaṃ ca gacchati | vāsudevādicaturvyūhasevitaṃviṣṇulokaṃ tatsāmnaḥ pañcamaṃ pādaṃ jānīyādbalagahana iti |tena sarvadevādhipatyaṃ viṣṇulokādhipatyaṃ ca gacchati |brahmasvarūpaṃ nirañjanaṃ paramavyomnikaṃ tatsāmnaḥ ṣaṣṭhaṃpādaṃ jānīyāt | tena vakratuṇḍāya humiti yo jānīyātso'mṛtatvaṃ ca gacchati | satyalokādhipatyaṃ ca gacchati || 6||

ऋग्यजुःसामाथर्वाश्चत्वारः पादा भवन्ति । रायस्पोषस्यदाता चेति प्रथमः पादो भवति ऋग्वै प्रथमः पादः ।निधिदाताऽन्नदो मत इति द्वितीयः पादः यजुर्वै द्वितीयः पादः ।रक्षोहणो वो बलगहन इति तृतीयः पादः साम वै तृतीयःपादः । वक्रतुण्डाय हुमिति चतुर्थः पादः अथर्वश्चतुर्थःपादोऽथर्वश्चतुर्थः पाद इति ॥ ७॥

ṛgyajuḥsāmātharvāścatvāraḥ pādā bhavanti | rāyaspoṣasyadātā ceti prathamaḥ pādo bhavati ṛgvai prathamaḥ pādaḥ |nidhidātā'nnado mata iti dvitīyaḥ pādaḥ yajurvai dvitīyaḥ pādaḥ |rakṣohaṇo vo balagahana iti tṛtīyaḥ pādaḥ sāma vai tṛtīyaḥpādaḥ | vakratuṇḍāya humiti caturthaḥ pādaḥ atharvaścaturthaḥpādo'tharvaścaturthaḥ pāda iti || 7||

इति गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्सु प्रथमोपनिषत् ॥ १॥

iti gaṇeśapūrvatāpinyupaniṣatsu prathamopaniṣat || 1||

स होवाच प्रजापतिरग्निर्वै वेदा इदं सर्वं विश्वानि भूतानिविराट् स्वराट् सम्राट् तत्साम्नः प्रथमं पादं जानीयात् ।ऋग्यजुःसामाथर्वरूपः सूर्योऽन्तरादित्ये हिरण्मयःपुरुषस्तत्साम्नो द्वितीयं पादं जानीयात् । य ओषधीनांप्रभविता तारापतिः सोमस्तत्साम्नस्तृतीयं पादं जानीयात् ।यो ब्रह्मा तत्साम्नश्चतुर्थं पादं जानीयात् । योहरिस्तत्साम्नः पञ्चमं पादं जानीयात् । यः शिवः सपरं ब्रह्म तत्साम्नोऽन्त्यं पादं जानीयात् । यो जानीतेसोऽमृतत्वं च गच्छति परं ब्रह्मैव भवति ।तस्मादिदमानुष्टुभं साम यत्र क्वचिन्नाचष्टे । यदिदातुमपेक्षते पुत्राय शुश्रूषवे दास्यत्यन्यस्मै शिष्यायवेति ॥ १॥

sa hovāca prajāpatiragnirvai vedā idaṃ sarvaṃ viśvāni bhūtānivirāṭ svarāṭ samrāṭ tatsāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ jānīyāt |ṛgyajuḥsāmātharvarūpaḥ sūryo'ntarāditye hiraṇmayaḥpuruṣastatsāmno dvitīyaṃ pādaṃ jānīyāt | ya oṣadhīnāṃprabhavitā tārāpatiḥ somastatsāmnastṛtīyaṃ pādaṃ jānīyāt |yo brahmā tatsāmnaścaturthaṃ pādaṃ jānīyāt | yoharistatsāmnaḥ pañcamaṃ pādaṃ jānīyāt | yaḥ śivaḥ saparaṃ brahma tatsāmno'ntyaṃ pādaṃ jānīyāt | yo jānīteso'mṛtatvaṃ ca gacchati paraṃ brahmaiva bhavati |tasmādidamānuṣṭubhaṃ sāma yatra kvacinnācaṣṭe | yadidātumapekṣate putrāya śuśrūṣave dāsyatyanyasmai śiṣyāyaveti || 1||

तस्य हि षडङ्गानि भवन्ति ॐ हृदयाय नमः शिरसेस्वाहा शिखायै वषट् कवचाय हुम् । नेत्रत्रयाय वौषट्अस्त्राय फडिति प्रथमं प्रथमेन द्वितीयं द्वितीयेन तृतीयंतृतीयेन चतुर्थं चतुर्थेन पञ्चमं पञ्चमेन षष्ठंषष्ठेन प्रत्यक्षरमुभयतो माया लक्ष्मीश्च भवति ।माया वा एषा वैनायकी सर्वमिदं सृजति सर्वमिदं रक्षतिसर्वमिदं संहरति तस्मान्मायामेतां शक्तिं वेद । समृत्युं जयति । स पाप्मानं तरति । स महतीं श्रियमश्नुते ।सोऽभिवादी षट्कर्मसंसिद्धो भवत्यमृतत्वं च गच्छति ।मीमांसन्ते ब्रह्मवादिनो ह्रस्वा वा दीर्घा वा प्लुता वेति ।यदि ह्रस्वा भवति सर्वपाप्मानं तरत्यमृतत्वं चगच्छति । यदि दीर्घा भवति महतींश्रियमाप्नुयादमृतत्वंच गच्छति । तदेतदृषिणोक्तं निदर्शनम् स ईं पाहि यऋजीषी तरुद्रः स श्रियं लक्ष्मीमौपलाम्बिकां गाम् ।षष्ठीं च यामिन्द्रसेनेत्युत आहुस्तां विद्यां ब्रह्मयोनिस्वरूपाम् ॥ तामिहायुषे शरणं प्रपद्ये । क्षीरोदार्णवशायिनं कल्पद्रुमाधःस्थितं वरदं व्योमरूपिणंप्रचण्डदण्डदोर्दण्डं वक्रतुण्डस्वरूपिणं पार्श्वाधःस्थितकामधेनुं शिवोमातनयं विभुम् ।रुक्माम्बरनिभाकाशं रक्तवर्णं चतुर्भुजम् ।कपर्दिनं शिवं शान्तं भक्तानामभयप्रदम् ॥उन्नतप्रपदाङ्गुष्ठं गूढगुल्फं सपार्ष्णिकम् ।पीनजङ्घं गूढजानुं स्थूलोरुं प्रोन्नमत्कटिम् ॥निम्ननाभिं कम्बुकण्ठं लम्बिष्ठं लम्बनासिकम् ।सिद्धिबुद्ध्युभयाश्लिष्टं प्रसन्नवदनाम्बुजम् ॥इति संसर्गः ॥ २॥

tasya hi ṣaḍaṅgāni bhavanti oṃ hṛdayāya namaḥ śirasesvāhā śikhāyai vaṣaṭ kavacāya hum | netratrayāya vauṣaṭastrāya phaḍiti prathamaṃ prathamena dvitīyaṃ dvitīyena tṛtīyaṃtṛtīyena caturthaṃ caturthena pañcamaṃ pañcamena ṣaṣṭhaṃṣaṣṭhena pratyakṣaramubhayato māyā lakṣmīśca bhavati |māyā vā eṣā vaināyakī sarvamidaṃ sṛjati sarvamidaṃ rakṣatisarvamidaṃ saṃharati tasmānmāyāmetāṃ śaktiṃ veda | samṛtyuṃ jayati | sa pāpmānaṃ tarati | sa mahatīṃ śriyamaśnute |so'bhivādī ṣaṭkarmasaṃsiddho bhavatyamṛtatvaṃ ca gacchati |mīmāṃsante brahmavādino hrasvā vā dīrghā vā plutā veti |yadi hrasvā bhavati sarvapāpmānaṃ taratyamṛtatvaṃ cagacchati | yadi dīrghā bhavati mahatīṃśriyamāpnuyādamṛtatvaṃca gacchati | tadetadṛṣiṇoktaṃ nidarśanam sa īṃ pāhi yaṛjīṣī tarudraḥ sa śriyaṃ lakṣmīmaupalāmbikāṃ gām |ṣaṣṭhīṃ ca yāmindrasenetyuta āhustāṃ vidyāṃ brahmayonisvarūpām || tāmihāyuṣe śaraṇaṃ prapadye | kṣīrodārṇavaśāyinaṃ kalpadrumādhaḥsthitaṃ varadaṃ vyomarūpiṇaṃpracaṇḍadaṇḍadordaṇḍaṃ vakratuṇḍasvarūpiṇaṃ pārśvādhaḥsthitakāmadhenuṃ śivomātanayaṃ vibhum |rukmāmbaranibhākāśaṃ raktavarṇaṃ caturbhujam |kapardinaṃ śivaṃ śāntaṃ bhaktānāmabhayapradam ||unnataprapadāṅguṣṭhaṃ gūḍhagulphaṃ sapārṣṇikam |pīnajaṅghaṃ gūḍhajānuṃ sthūloruṃ pronnamatkaṭim ||nimnanābhiṃ kambukaṇṭhaṃ lambiṣṭhaṃ lambanāsikam |siddhibuddhyubhayāśliṣṭaṃ prasannavadanāmbujam ||iti saṃsargaḥ || 2||

अथ छन्दोदैवतम् । अनुष्टुप्छन्दो भवति द्वात्रिंशदक्षरानुष्टुब् भवति । अनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्टमनुष्टुभा सर्वमुपसंहृतम् । शिवोमायुतः परमात्मावरदो देवता । ते होचुः कथं शिवोमायुत इति । स होवाचभृगुपुत्रः प्रकृतिपुरुषमयो हि स धनद इति प्रकृतिर्मायापुरुषः शिव इति । सोऽयं विश्वात्मा देवतेति । तदेतन्निदर्शनम्इन्द्रो मायाभिः पुरुहूत ईडे शर्वो विश्वं माययास्विद्दधार । सोऽजः शेते मायया स्विद्गुहायां विश्वं न्यस्तंविष्णुरेको विजज्ञे ॥ तदेतन्माया हंसमयी देवानाम् ॥सर्वेषां वा एतद्भूतानामाकाशः परायणम् । सर्वाणि हवा इमानि भूतान्याकाशादेव जायन्ते जातानि जीवन्त्याकाशंप्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तस्मादाकाशबीजं शिवो विद्यात् ।तदेतन्निदर्शनम् हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोतावेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषाद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जागोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहदिति ॥ ३॥

atha chandodaivatam | anuṣṭupchando bhavati dvātriṃśadakṣarānuṣṭub bhavati | anuṣṭubhā sarvamidaṃ sṛṣṭamanuṣṭubhā sarvamupasaṃhṛtam | śivomāyutaḥ paramātmāvarado devatā | te hocuḥ kathaṃ śivomāyuta iti | sa hovācabhṛguputraḥ prakṛtipuruṣamayo hi sa dhanada iti prakṛtirmāyāpuruṣaḥ śiva iti | so'yaṃ viśvātmā devateti | tadetannidarśanamindro māyābhiḥ puruhūta īḍe śarvo viśvaṃ māyayāsviddadhāra | so'jaḥ śete māyayā svidguhāyāṃ viśvaṃ nyastaṃviṣṇureko vijajñe || tadetanmāyā haṃsamayī devānām ||sarveṣāṃ vā etadbhūtānāmākāśaḥ parāyaṇam | sarvāṇi havā imāni bhūtānyākāśādeva jāyante jātāni jīvantyākāśaṃprayantyabhisaṃviśanti | tasmādākāśabījaṃ śivo vidyāt |tadetannidarśanam haṃsaḥ śuciṣadvasurantarikṣasaddhotāvediṣadatithirduroṇasat | nṛṣādvarasadṛtasadvyomasadabjāgojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhaditi || 3||

अथाधिष्ठानम् मध्ये बिन्दुं त्रिकोणं तदनु ऋतुगणंवसुदलं द्वादशारं षोडशकर्णिकेति । मध्ये बीजात्मकंदेवं यजेत् । वामदक्षिणे सिद्धिर्बुद्धिः । अग्रे कामदुघाषट्कोणे सुमुखादयः षड्विनायकाः । वसुदले वक्रतुण्डाद्यष्टविनायकाः । द्वादशारे बटुको वामनो महादशकमहोदरौ सुभद्रो माली वरो राम उमा शिवः स्कन्दो नन्दी ।तद्बाह्येऽणिमादिसिद्धयः । षोडशारे दिक्पालाः सायुधाइति ॥ ४॥

athādhiṣṭhānam madhye binduṃ trikoṇaṃ tadanu ṛtugaṇaṃvasudalaṃ dvādaśāraṃ ṣoḍaśakarṇiketi | madhye bījātmakaṃdevaṃ yajet | vāmadakṣiṇe siddhirbuddhiḥ | agre kāmadughāṣaṭkoṇe sumukhādayaḥ ṣaḍvināyakāḥ | vasudale vakratuṇḍādyaṣṭavināyakāḥ | dvādaśāre baṭuko vāmano mahādaśakamahodarau subhadro mālī varo rāma umā śivaḥ skando nandī |tadbāhye'ṇimādisiddhayaḥ | ṣoḍaśāre dikpālāḥ sāyudhāiti || 4||

अथ प्रसारः य एतेन चतुर्थीषु पक्षयोरुभयोरपि ।लक्षं जुहुयादपूपानां तत्क्षणाद्धनदो भवेत् ॥सिद्धौदनं त्रिमासं तु जुह्वदग्नावनन्यधीः । तावज्जुह्वत्पृथुकान्हि साक्षाद्वैश्रवणो भवेत् ॥ उच्चाटयेद्विभीतैश्चमारयद्विषवृक्षजैः । वश्याय पङ्कजोर्विद्वान्धनार्थीमोदकैर्हुनेत् ॥ एवं ज्ञात्वा कृतकर्मा भवति कृतकर्माभवतीति ॥ ५॥

atha prasāraḥ ya etena caturthīṣu pakṣayorubhayorapi |lakṣaṃ juhuyādapūpānāṃ tatkṣaṇāddhanado bhavet ||siddhaudanaṃ trimāsaṃ tu juhvadagnāvananyadhīḥ | tāvajjuhvatpṛthukānhi sākṣādvaiśravaṇo bhavet || uccāṭayedvibhītaiścamārayadviṣavṛkṣajaiḥ | vaśyāya paṅkajorvidvāndhanārthīmodakairhunet || evaṃ jñātvā kṛtakarmā bhavati kṛtakarmābhavatīti || 5||

इति गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्सु द्वितीयोपनिषत् ॥ २॥

iti gaṇeśapūrvatāpinyupaniṣatsu dvitīyopaniṣat || 2||

अथ होवाच भृगुपुत्रस्तन्त्रं विजिज्ञासितव्यमिति । मूलेशून्यं विजानीयात् । शून्यं वै परं ब्रह्म । तत्र सतारंसमायं साम न्यसेत्त्रिरेखं भवति त्रयो हीमे लोकास्त्रयो हीमेवेदाः । ऋग्वै भूः सा माया भवति । यजुर्वै भुवः स शिवोभवति । साम वै स्वः स हिरण्यगर्भो भवति । षट्कोणंभवति षड् हीमे लोकाः षड्ढा ऋतवो भवन्ति । तत्रतारमायारमामारविश्वेशधरणीक्रमान्न्यसेत् । अष्टपत्रंभवत्यष्टाक्षरा गायत्री भवति ब्रह्मगायत्रीं न्यसेत् ।द्वादशपत्र भवति द्वादशादित्या भवन्ति ते स्वरा भवन्ति ।स्वरान् ज्ञात्वादित्यलोकमश्नुते । षोडशपत्रं भवतिषोडशकलो वै पुरुषो वर्णो ह वै पुरुषः स लोकाधिष्ठितोभवत्यनुष्टुब् वै पुरुषः ॥ १॥

atha hovāca bhṛguputrastantraṃ vijijñāsitavyamiti | mūleśūnyaṃ vijānīyāt | śūnyaṃ vai paraṃ brahma | tatra satāraṃsamāyaṃ sāma nyasettrirekhaṃ bhavati trayo hīme lokāstrayo hīmevedāḥ | ṛgvai bhūḥ sā māyā bhavati | yajurvai bhuvaḥ sa śivobhavati | sāma vai svaḥ sa hiraṇyagarbho bhavati | ṣaṭkoṇaṃbhavati ṣaḍ hīme lokāḥ ṣaḍḍhā ṛtavo bhavanti | tatratāramāyāramāmāraviśveśadharaṇīkramānnyaset | aṣṭapatraṃbhavatyaṣṭākṣarā gāyatrī bhavati brahmagāyatrīṃ nyaset |dvādaśapatra bhavati dvādaśādityā bhavanti te svarā bhavanti |svarān jñātvādityalokamaśnute | ṣoḍaśapatraṃ bhavatiṣoḍaśakalo vai puruṣo varṇo ha vai puruṣaḥ sa lokādhiṣṭhitobhavatyanuṣṭub vai puruṣaḥ || 1||

स होवाच भृगुपुत्र एतमानुष्टुभं मन्त्रराजं साङ्गंस प्रसृतिकं समायं साधिष्ठानं सतन्त्रं यो जानाति सभूतिमान् भवति सोऽमृतत्वं च गच्छति सोऽमृतत्वं चगच्छतीति ॥ २॥

sa hovāca bhṛguputra etamānuṣṭubhaṃ mantrarājaṃ sāṅgaṃsa prasṛtikaṃ samāyaṃ sādhiṣṭhānaṃ satantraṃ yo jānāti sabhūtimān bhavati so'mṛtatvaṃ ca gacchati so'mṛtatvaṃ cagacchatīti || 2||

इति गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्सु तृतीयोपनिषत् ॥ ३॥

iti gaṇeśapūrvatāpinyupaniṣatsu tṛtīyopaniṣat || 3||

इत्याथर्वणीया गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्समाप्ता ॥अथ गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत् ॥(वरदोत्तरतापिनी)ॐ ॥ ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मेदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानम् ।सर्वं भूतं भव्यं भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव ।एतच्चान्यच्च त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वंह्येतद्गणेशोऽयमात्मा ब्रह्मेति । सोऽयमात्मा चतुष्पात् ।जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखःस्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः । स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसोद्वितीयः पादः । यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते नकञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम् । सुषुप्तिस्थान एकीभूतःप्रज्ञानघन एवानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयःपादः । एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिःसर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् । नान्तःप्रज्ञं नबहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञं नाप्रज्ञंन प्रज्ञानघनमदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमैकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमंशिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स गणेश आत्मा विज्ञेयः ।सदोज्ज्वलो विद्यातत्कार्यहीनः स्वात्मबन्धरहितः सर्वदोषरहितआनन्दरूपः सर्वाधिष्ठानः सन्मात्रो निरस्ताविद्यातमोमोहमेवेति सम्भाव्याहमों तत्सत्परं ब्रह्म विघ्नराजश्चिदात्मकःसोऽहमों तद्विनायकं परं ज्योती रसोऽहमित्यात्मानमादायमनसा ब्रह्मणैकीकुर्यात् । विनायकोऽहमित्येतत्तत्त्वतः प्रवदन्तिये । न ते संसारिणो नूनं प्रमोदो वै न संशयः ॥ इत्युपनिषत् ।य एवं वेद स मुख्यो भवतीति याज्ञवल्क्य इति याज्ञवल्क्य इति ।एतदेव परं ध्यानमेतदेव परं तपः । विनायकस्य यज्ज्ञानंपूजनं भवमोचनम् ॥ अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।एकस्य ध्यानयोगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु प्रथमोपनिषत् ॥ १॥

ityātharvaṇīyā gaṇeśapūrvatāpinyupaniṣatsamāptā ||atha gaṇeśottaratāpinyupaniṣat ||(varadottaratāpinī)oṃ || omityekākṣaraṃ brahmedaṃ sarvam | tasyopavyākhyānam |sarvaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaditi sarvamoṅkāra eva |etaccānyacca trikālātītaṃ tadapyoṅkāra eva | sarvaṃhyetadgaṇeśo'yamātmā brahmeti | so'yamātmā catuṣpāt |jāgaritasthāno bahiḥprajñaḥ saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥsthūlabhugvaiśvānaraḥ prathamaḥ pādaḥ | svapnasthāno'ntaḥprajñaḥ saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ praviviktabhuk taijasodvitīyaḥ pādaḥ | yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayate nakañcana svapnaṃ paśyati tatsuṣuptam | suṣuptisthāna ekībhūtaḥprajñānaghana evānandabhuk cetomukhaḥ prājñastṛtīyaḥpādaḥ | eṣa sarveśvara eṣa sarvajña eṣo'ntaryāmyeṣa yoniḥsarvasya prabhavāpyayau hi bhūtānām | nāntaḥprajñaṃ nabahiḥprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ na prajñaṃ nāprajñaṃna prajñānaghanamadṛṣṭamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamacintyamavyapadeśyamaikātmyapratyayasāraṃ prapañcopaśamaṃśivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa gaṇeśa ātmā vijñeyaḥ |sadojjvalo vidyātatkāryahīnaḥ svātmabandharahitaḥ sarvadoṣarahitaānandarūpaḥ sarvādhiṣṭhānaḥ sanmātro nirastāvidyātamomohameveti sambhāvyāhamoṃ tatsatparaṃ brahma vighnarājaścidātmakaḥso'hamoṃ tadvināyakaṃ paraṃ jyotī raso'hamityātmānamādāyamanasā brahmaṇaikīkuryāt | vināyako'hamityetattattvataḥ pravadantiye | na te saṃsāriṇo nūnaṃ pramodo vai na saṃśayaḥ || ityupaniṣat |ya evaṃ veda sa mukhyo bhavatīti yājñavalkya iti yājñavalkya iti |etadeva paraṃ dhyānametadeva paraṃ tapaḥ | vināyakasya yajjñānaṃpūjanaṃ bhavamocanam || aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca |ekasya dhyānayogasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm ||iti gaṇeśottaratāpinyupaniṣatsu prathamopaniṣat || 1||

ॐ ॥ स विष्णुः स शिवः स ब्रह्मा सेन्द्रः सेन्दुः स सूर्यःस वायुः सोऽग्निः स ब्रह्मायमात्मने सर्वदेवाय आत्मनेभूताय आत्मन इति मन्यन्ते । ॐ सोऽहं ॐ सोऽहं ॐसोऽहमिति । ॐ ब्रह्मन् ॐ ब्रह्मन् ॐ ब्रह्मन्निति । ॐ शिवंॐ शिवं ॐ शिवमिति । तं गणेशं तं गणेशमिदंश्रेष्ठम् । ॐ गणानां त्वा गणपतिः ।सप्रियाणां त्वाप्रियपतिः । सनिधीनां त्वा निधिपतिः । ॐ तत्पुरुषायविद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्ती प्रचोदयात् ।ॐ तद्गणेशः । ॐ सद्गणेशः । ॐ परं गणेशः ।ॐ ब्रह्म गणेशः । गणनाकारो नादः । एतत्सर्वो नादः ।सर्वाकारो नादः । एतदाकारो नादः । महान्नादः । सगणेशो महान् भवति । सोऽणुर्भवति । स वन्द्यो भवति । समुख्यो भवति । स पूज्यो भवति । रूपवान् भवति ।अरूपवान् भावति । द्वैतो भवति । अद्वैतो भवति ।स्थावरस्वरूपवान् भवति । जङ्गमस्वरूपवान् भवति ।सचेतनविचेतनो भवति । सर्वं भवति । स गणेशोऽव्यक्तोयोऽणुर्यः श्रेष्ठः स वै वेगवत्तरः । अह्रस्वाह्रस्वश्च ।अतिह्रस्वातिह्रस्वातिह्रस्वश्च । अस्थूलास्थूलास्थूलश्च ।ॐ न वायुर्नाग्निराकाशो नापः पृथिवी न च । नदृश्यं न दृश्यं न दृश्यम् । न शीतं नोष्णं नवर्षं च । न पीतं न पीतं न पीतम् । न श्वेतं नश्वेतं न श्वेतम् । न रक्तं न रक्तं न रक्तम् । नकृष्णं न कृष्णं न कृष्णम् । न रूपं न नाम नगुणम् ।न प्राप्यं गणेशं मन्यन्ते । स शुद्धः सशुद्धः स शुद्धो गणेशः । स ब्रह्म स ब्रह्म स ब्रह्मगणेशः । स शिवः स शिवः स शिवो गणेशः । इन्द्रो गणेशोविष्णुर्गणेशः सूर्यो गणेश एतत्सर्वं गणेशः । स निर्गुणःस निरहङ्कारः स निर्विकल्पः स निरीहः स निराकार आनन्दरूपस्तेजोरूपमनिर्वाच्यमप्रमेयः पुरातनो गणेशो निगद्यते ।स आद्यः सोऽक्षरः सोऽनन्तः सोऽव्ययो महान्पुरुषः ।तच्छुद्धं तच्छबलं ततः प्रकृतिमहत्तत्त्वानि जायन्ते ।ततश्छाहङ्कारादिपञ्चतन्मात्राणि जायन्ते । ततःपृथ्व्यप्तेजो वाय्वाकाशपञ्चमहद्भूतानि जायन्ते ।पृथिव्या ओषधयः ओषधीभ्योमन्नाद्रेतस्ततः पुरुषस्ततःसर्वं ततः सर्वं ततः सर्वं ततः सर्वं जगत् । सर्वाणिभूतानि जायन्ते । देवा नु जायन्ते । ततश्च जीवन्ति । देवानु जीवन्ति । यज्ञा नु जीवन्ति । सर्वं जीवति । स गणेश आत्माविज्ञेयः । इत्युपनिषत् । य एवं वेद स मुख्यो भवतीतियाज्ञवल्क्य इति याज्ञवल्क्य इति ॥इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु द्वितीयोपनिषत् ॥ २॥

oṃ || sa viṣṇuḥ sa śivaḥ sa brahmā sendraḥ senduḥ sa sūryaḥsa vāyuḥ so'gniḥ sa brahmāyamātmane sarvadevāya ātmanebhūtāya ātmana iti manyante | oṃ so'haṃ oṃ so'haṃ oṃso'hamiti | oṃ brahman oṃ brahman oṃ brahmanniti | oṃ śivaṃoṃ śivaṃ oṃ śivamiti | taṃ gaṇeśaṃ taṃ gaṇeśamidaṃśreṣṭham | oṃ gaṇānāṃ tvā gaṇapatiḥ |sapriyāṇāṃ tvāpriyapatiḥ | sanidhīnāṃ tvā nidhipatiḥ | oṃ tatpuruṣāyavidmahe vakratuṇḍāya dhīmahi | tanno dantī pracodayāt |oṃ tadgaṇeśaḥ | oṃ sadgaṇeśaḥ | oṃ paraṃ gaṇeśaḥ |oṃ brahma gaṇeśaḥ | gaṇanākāro nādaḥ | etatsarvo nādaḥ |sarvākāro nādaḥ | etadākāro nādaḥ | mahānnādaḥ | sagaṇeśo mahān bhavati | so'ṇurbhavati | sa vandyo bhavati | samukhyo bhavati | sa pūjyo bhavati | rūpavān bhavati |arūpavān bhāvati | dvaito bhavati | advaito bhavati |sthāvarasvarūpavān bhavati | jaṅgamasvarūpavān bhavati |sacetanavicetano bhavati | sarvaṃ bhavati | sa gaṇeśo'vyaktoyo'ṇuryaḥ śreṣṭhaḥ sa vai vegavattaraḥ | ahrasvāhrasvaśca |atihrasvātihrasvātihrasvaśca | asthūlāsthūlāsthūlaśca |oṃ na vāyurnāgnirākāśo nāpaḥ pṛthivī na ca | nadṛśyaṃ na dṛśyaṃ na dṛśyam | na śītaṃ noṣṇaṃ navarṣaṃ ca | na pītaṃ na pītaṃ na pītam | na śvetaṃ naśvetaṃ na śvetam | na raktaṃ na raktaṃ na raktam | nakṛṣṇaṃ na kṛṣṇaṃ na kṛṣṇam | na rūpaṃ na nāma naguṇam |na prāpyaṃ gaṇeśaṃ manyante | sa śuddhaḥ saśuddhaḥ sa śuddho gaṇeśaḥ | sa brahma sa brahma sa brahmagaṇeśaḥ | sa śivaḥ sa śivaḥ sa śivo gaṇeśaḥ | indro gaṇeśoviṣṇurgaṇeśaḥ sūryo gaṇeśa etatsarvaṃ gaṇeśaḥ | sa nirguṇaḥsa nirahaṅkāraḥ sa nirvikalpaḥ sa nirīhaḥ sa nirākāra ānandarūpastejorūpamanirvācyamaprameyaḥ purātano gaṇeśo nigadyate |sa ādyaḥ so'kṣaraḥ so'nantaḥ so'vyayo mahānpuruṣaḥ |tacchuddhaṃ tacchabalaṃ tataḥ prakṛtimahattattvāni jāyante |tataśchāhaṅkārādipañcatanmātrāṇi jāyante | tataḥpṛthvyaptejo vāyvākāśapañcamahadbhūtāni jāyante |pṛthivyā oṣadhayaḥ oṣadhībhyomannādretastataḥ puruṣastataḥsarvaṃ tataḥ sarvaṃ tataḥ sarvaṃ tataḥ sarvaṃ jagat | sarvāṇibhūtāni jāyante | devā nu jāyante | tataśca jīvanti | devānu jīvanti | yajñā nu jīvanti | sarvaṃ jīvati | sa gaṇeśa ātmāvijñeyaḥ | ityupaniṣat | ya evaṃ veda sa mukhyo bhavatītiyājñavalkya iti yājñavalkya iti ||iti gaṇeśottaratāpinyupaniṣatsu dvitīyopaniṣat || 2||

ॐ ॥ गणेशो वै ब्रह्म तद्विद्यात् । यदिदं किञ्च सर्वंभूतं भव्यं जायमानं च तत्सर्वमित्याचक्षते ।अस्मान्नातः परं किञ्चित् । यो वै वेद स वेद ब्रह्मब्रह्मैवोपाप्नोति । तत्सर्वमित्याचक्षते । ब्रह्मविष्ण्वादिगणानामीशभूतमित्याह तद्गणेश इति । तत्परमित्याहयमेते नाप्नुवन्ति पृथिवी सुवर्चा युवतिः सजोषाः । यद्वैवाङ् नाक्रामति मनसा सह नाग्निर्न पृथ्वी न तेजो नवायुर्न व्योम न जलमित्याह । नेन्द्रियं न शरीरं न नामन रूपम् । न शुक्लं न रक्तं न पीतं न कृष्णमिति । नजाग्रन्न स्वप्नो न सुषुप्तिर्न वै तुरीया । तच्छुद्धमप्राप्यमप्राप्यं च । अज्ञेयं चाज्ञेयं च । विकल्पासहिष्णुतत्सशक्तिकं गजवक्त्रं गजाकारं जगदेवावरुन्धे ।दिवमनन्तशीर्षैर्दिशमनन्तकरैर्व्योमानन्तजठरैर्महीमनन्तपादैः स्वतेजसा बाह्यान्तरीयान्व्याप्य तिष्ठतीत्याह ।तद्वै परं ब्रह्म गणेश इत्यात्मानं मन्यन्ते । तद्वैसर्वतः पश्यति स्म न किञ्चिद्ददर्श । ततो वै सोऽहमभूत् ।नैकाकिता युक्तेति गुणान्निर्ममे । नामे रजः स वै ब्रह्मा ।मुखात्सत्त्वं स वै विष्णुः । नयनात्तमः स वै हरः ।ब्रह्माणमुपदिशति स्म ब्रह्मन् कुरु सृष्टिम् । ब्रह्मोवाचनाहं वेद्मि । गणेश उवाच मद्देहे ब्रह्माण्डान्तर्गतंविलोकय तथाविधामेव कुरु सृष्टिम् ।अथ ब्रह्मा जन्मद्वारेण ब्रह्माण्डान्तर्गतं विलोकयति स्म ।समुद्रान् सरितः पर्वतान् वनानि महीं दिवं पातालं चनरान् पशून्मृगान्नागान् हयान् गोव्रजान् सूर्याचन्द्रमसोनक्षत्राण्यग्नीन् वायुन्दिशस्ततो व सृष्टिमचीकरत् ।ततश्चात्मानमिति मन्यते स्म । न वै मत्तः परंकिञ्चिदहमेव सर्वस्येश इति यावद्वदति तावत्क्रूरा अजायेरन् ।महद्देहा जिह्वया भुवं लिहाना दंष्ट्राव्याप्ताकाशामहच्छब्दा ब्रह्माणं हन्तुमुद्युक्ताः । तान्दृष्ट्वाबिभ्यत्तत्सस्मार । ततश्चाग्रे कोटिसूर्यप्रतीकाशमानन्दरूपंगजवक्त्रं विलोकयति स्म । तुष्टावाथ गणेश्वरम् । त्वंनिर्माता क्ष्माभृतां सरितां सागराणां स्थावराणांजङ्गमानां च । त्वत्तः परतरं किञ्चिन्नैवास्ति जगतःप्रभो । कर्ता सर्वस्य विश्वस्य पातसंहारकारकः ।भवानिदं जगत्सर्वं व्याप्यैव परितिष्ठति ॥ इति स्तुत्वाब्रह्माणं तदुवाच ब्रह्मस्तपस्व तपस्वेत्युक्त्वाऽन्तर्हितेअस्मिन् ब्रह्मा तपश्चचार । कियत्स्वतीतेष्वनेहःसु तपसिस्थिते ब्रह्मणि पुरो भूत्वोवाच । प्रसन्नोऽहं प्रसन्नोऽहंवरान् वरय । श्रुत्वैवं वचोन्मील्य नयने यावत्पुरः पश्यतितावद्गणेशं ददर्श । स्तौति स्म । त्वं ब्रह्मा त्वंविष्णुस्त्वं हरस्त्वं प्रजापतिस्त्वमिन्द्रस्त्वं सूर्यस्त्वंसोमस्त्वं गणेशः । त्वया व्याप्तं चराचरं त्वदृते नहि किञ्चन । ततश्च गणेश उवाच । त्वं चाहं च न वैभिन्नौ कुरु सृष्टिं प्रजापते । शक्तिं गृहाण मद्दत्तांजगत्सर्जनकर्मणि ॥ ततो वै गृहीतायां शत्वा ब्रह्मणःसृष्टिरजायत । ब्राह्मणो वै मुखाज्जज्ञे बाह्वोःक्षत्रमूर्वोर्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रश्चक्षुषो वै सूर्योमनश्चन्द्रमा अग्निर्वै मुखात्प्राणाद्वायुर्नाभेर्व्योमशीर्ष्णो द्यौः पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथालोकानकल्पयन्निति । ततो वै सत्त्वमुवाच त्वं वै विष्णुः पाहिपाहि जगत्सर्वम् । विष्णुरुवाच न मे शक्तिः । सोवाचगृहानेमां विद्याम् । ततो वै सत्त्वं तामादाय जगत्पाति स्म ।हरमुवाच कुरु हर संहारम् । जगद्धरणाद्धरो भव ।हरश्चात्मानमित्यवैति स्म न वै मत्परं किञ्चिद्विश्वस्यादिरहं हर इति गर्वं दधौ यावत्तावद्व्याप्तं व्योम गजवक्त्रैर्महच्छब्दैर्हरं हर्तुमुद्युक्तैः । हरो वै विलोक्य रुदति स्म ।रोदनाद्रुद्रसञ्ज्ञः । ततस्तं पुरुषं स्मृत्वा तुष्टावत्वं ब्रह्मा त्वं कर्ता त्वं प्रधानं त्वं लोकान् सृजसिरक्षसि हरसि । विश्वाधारस्त्वमनाधारोऽनाधेयोऽनिर्देश्योऽप्रतर्क्यो व्याप्येदं सर्वं तिष्ठसीति स्तवनाद्विनायकंददर्श । ततश्च तं ननाम । गणेश उवाच कुरु हरहरणम् । तद्वै संहर्ताऽभूद्रुद्रः । य एवं वेद स गणेशोभवति । इत्युपनिषत् ॥इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु तृतीयोपनिषत् ॥ ३॥

oṃ || gaṇeśo vai brahma tadvidyāt | yadidaṃ kiñca sarvaṃbhūtaṃ bhavyaṃ jāyamānaṃ ca tatsarvamityācakṣate |asmānnātaḥ paraṃ kiñcit | yo vai veda sa veda brahmabrahmaivopāpnoti | tatsarvamityācakṣate | brahmaviṣṇvādigaṇānāmīśabhūtamityāha tadgaṇeśa iti | tatparamityāhayamete nāpnuvanti pṛthivī suvarcā yuvatiḥ sajoṣāḥ | yadvaivāṅ nākrāmati manasā saha nāgnirna pṛthvī na tejo navāyurna vyoma na jalamityāha | nendriyaṃ na śarīraṃ na nāmana rūpam | na śuklaṃ na raktaṃ na pītaṃ na kṛṣṇamiti | najāgranna svapno na suṣuptirna vai turīyā | tacchuddhamaprāpyamaprāpyaṃ ca | ajñeyaṃ cājñeyaṃ ca | vikalpāsahiṣṇutatsaśaktikaṃ gajavaktraṃ gajākāraṃ jagadevāvarundhe |divamanantaśīrṣairdiśamanantakarairvyomānantajaṭharairmahīmanantapādaiḥ svatejasā bāhyāntarīyānvyāpya tiṣṭhatītyāha |tadvai paraṃ brahma gaṇeśa ityātmānaṃ manyante | tadvaisarvataḥ paśyati sma na kiñciddadarśa | tato vai so'hamabhūt |naikākitā yukteti guṇānnirmame | nāme rajaḥ sa vai brahmā |mukhātsattvaṃ sa vai viṣṇuḥ | nayanāttamaḥ sa vai haraḥ |brahmāṇamupadiśati sma brahman kuru sṛṣṭim | brahmovācanāhaṃ vedmi | gaṇeśa uvāca maddehe brahmāṇḍāntargataṃvilokaya tathāvidhāmeva kuru sṛṣṭim |atha brahmā janmadvāreṇa brahmāṇḍāntargataṃ vilokayati sma |samudrān saritaḥ parvatān vanāni mahīṃ divaṃ pātālaṃ canarān paśūnmṛgānnāgān hayān govrajān sūryācandramasonakṣatrāṇyagnīn vāyundiśastato va sṛṣṭimacīkarat |tataścātmānamiti manyate sma | na vai mattaḥ paraṃkiñcidahameva sarvasyeśa iti yāvadvadati tāvatkrūrā ajāyeran |mahaddehā jihvayā bhuvaṃ lihānā daṃṣṭrāvyāptākāśāmahacchabdā brahmāṇaṃ hantumudyuktāḥ | tāndṛṣṭvābibhyattatsasmāra | tataścāgre koṭisūryapratīkāśamānandarūpaṃgajavaktraṃ vilokayati sma | tuṣṭāvātha gaṇeśvaram | tvaṃnirmātā kṣmābhṛtāṃ saritāṃ sāgarāṇāṃ sthāvarāṇāṃjaṅgamānāṃ ca | tvattaḥ parataraṃ kiñcinnaivāsti jagataḥprabho | kartā sarvasya viśvasya pātasaṃhārakārakaḥ |bhavānidaṃ jagatsarvaṃ vyāpyaiva paritiṣṭhati || iti stutvābrahmāṇaṃ taduvāca brahmastapasva tapasvetyuktvā'ntarhiteasmin brahmā tapaścacāra | kiyatsvatīteṣvanehaḥsu tapasisthite brahmaṇi puro bhūtvovāca | prasanno'haṃ prasanno'haṃvarān varaya | śrutvaivaṃ vaconmīlya nayane yāvatpuraḥ paśyatitāvadgaṇeśaṃ dadarśa | stauti sma | tvaṃ brahmā tvaṃviṣṇustvaṃ harastvaṃ prajāpatistvamindrastvaṃ sūryastvaṃsomastvaṃ gaṇeśaḥ | tvayā vyāptaṃ carācaraṃ tvadṛte nahi kiñcana | tataśca gaṇeśa uvāca | tvaṃ cāhaṃ ca na vaibhinnau kuru sṛṣṭiṃ prajāpate | śaktiṃ gṛhāṇa maddattāṃjagatsarjanakarmaṇi || tato vai gṛhītāyāṃ śatvā brahmaṇaḥsṛṣṭirajāyata | brāhmaṇo vai mukhājjajñe bāhvoḥkṣatramūrvorvaiśyaḥ padbhyāṃ śūdraścakṣuṣo vai sūryomanaścandramā agnirvai mukhātprāṇādvāyurnābhervyomaśīrṣṇo dyauḥ padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāt | tathālokānakalpayanniti | tato vai sattvamuvāca tvaṃ vai viṣṇuḥ pāhipāhi jagatsarvam | viṣṇuruvāca na me śaktiḥ | sovācagṛhānemāṃ vidyām | tato vai sattvaṃ tāmādāya jagatpāti sma |haramuvāca kuru hara saṃhāram | jagaddharaṇāddharo bhava |haraścātmānamityavaiti sma na vai matparaṃ kiñcidviśvasyādirahaṃ hara iti garvaṃ dadhau yāvattāvadvyāptaṃ vyoma gajavaktrairmahacchabdairharaṃ hartumudyuktaiḥ | haro vai vilokya rudati sma |rodanādrudrasañjñaḥ | tatastaṃ puruṣaṃ smṛtvā tuṣṭāvatvaṃ brahmā tvaṃ kartā tvaṃ pradhānaṃ tvaṃ lokān sṛjasirakṣasi harasi | viśvādhārastvamanādhāro'nādheyo'nirdeśyo'pratarkyo vyāpyedaṃ sarvaṃ tiṣṭhasīti stavanādvināyakaṃdadarśa | tataśca taṃ nanāma | gaṇeśa uvāca kuru haraharaṇam | tadvai saṃhartā'bhūdrudraḥ | ya evaṃ veda sa gaṇeśobhavati | ityupaniṣat ||iti gaṇeśottaratāpinyupaniṣatsu tṛtīyopaniṣat || 3||

ॐ ॥ गणेशो वै सदजायत तद्वै परं ब्रह्म । तद्विदाप्नोतिपरम् । तदेषाभ्युक्ता यदनादिभूतं यदनन्तरूपंयद्विज्ञानरूपं यद्देवाः सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते नवै कार्यं करणं न तत्समश्चाधिकश्च दृश्यः ।सूर्योऽस्माद्भीत उदेति । वातोऽस्माद्भीतः पवते । अग्निर्वैभीतस्तिष्ठति । तच्चित्स्वरूपं निर्विकारमद्वैतं च ।तन्मायाशबलमजनीत्याह । अनेन यथा तमस्ततश्चोमितिध्वनिरभूत् । स वै गजाकारः । अनिर्वचनीया सैव मायाजगद्बीजमित्याह । सैव प्रकृतिरिति गणेश इति प्रधानमिति चमायाशबलमिति च । एतस्माद्वै महत्तत्त्वमजायत । ततःकराग्रेणाहङ्कारं सृष्टवान् । स वै त्रिविधः सात्त्विकोराजसतामसश्चेति । सात्त्विकी ज्ञानशक्तिः । राजसीक्रियाशक्तिः । तामसी द्रव्यशक्तिः । तामस्याः पञ्चतन्मात्रा अजायन्त पञ्चभूतान्यजायन्त । राजस्याःपञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्चवायवश्चाजायन्त । सात्त्विक्या दिशो वायुः सूर्योवरुणोऽश्विनाविति ज्ञानेन्द्रियदेवता अग्निरिन्द्रो विष्णुःप्रजापतिर्मित्र इति कर्मेन्द्रियदेवताः । इदमादिपुरुषरूपम् ।परमात्मनः सूक्ष्मशरीरमिदमेवोच्यते । अथ द्वितीयम् ।पञ्चतन्मात्राः पञ्चसूक्ष्मभूतान्युपादायपञ्चीकरणे कृते पञ्चमहाभूतान्यजायन्त ।अवशिष्टानां पञ्चपञ्चाशानां कल्पारम्भसमयेभूतविभागे चैतन्यप्रवेशादहमित्यभिमानः ।तस्मादादिगणेशो भवानुच्यते । ततो वै भूतेभ्यश्चतुर्दशलोक अजायेरन् । तदन्तर्गतजीवराशयः स्थूलशरीरैः सहविराडित्युच्यते । इति द्वितीयम् । राजसो ब्रह्मा सात्त्विकोविष्णुस्तामसो वै हरः । त्रयं मिलित्वा परस्परमुवाचअहमेव सर्वस्येश इति । ततो वै परस्परमसहमानाश्चोर्ध्वंजग्मुः । तत्र न किञ्चिद्ददृशुः । ततश्चाधःप्रदेशेदशदिक्षु भ्रमन्तो न किञ्चित्पश्यन्ति स्म । ततो वैध्यानस्थिता अभूवन् । ततश्च हृद्देशे महान्तंपुरुषं गजवक्त्रमसङ्ख्यशीर्षमसङ्ख्यपादमनन्तकरं तेजसा व्याप्ताखिललोकं ब्रह्ममूर्धानंदिक्श्रवणं ब्रह्माण्डगण्डं चिद्व्योमतालुकं सत्यजननंच जगदुत्पत्त्यपायोन्मेषनिमेषं सोमार्काग्निनेत्रंपर्वतेशरदं पुण्यापुण्योष्ठं ग्रहोडुदशनंभारतीजिह्वं शक्रघ्राणं कुलगोत्रांसं सोमेन कण्ठंहरशिरोरुहं सरिन्नदभुजमुरगाङ्गुलिकमृक्षनखंश्रीहृत्कामाकाशनाभिकं सागरोदरं महीकटिदेशंसृष्टिलिङ्गकं पर्वतेशोरुं दस्रजानुकं जठरान्तःस्थितयक्षगन्धर्वरक्षःकिन्नरमानुषं पातालजङ्घकंमुनिचरणं कालाङ्गुष्ठकं तारकाजाललाङ्गुलंदृष्ट्वा स्तुवन्ति स्म । यतो वा इमानि भूतानि जायन्तेयतोऽग्निः पृथिव्यप्तेजो वायुर्यत्कराग्राद्ब्रह्मविष्णुरुद्राअजायन्त यतो वै समुद्राः सरितः पर्वताश्च यतो वैचराचरमिति स्तवनात्प्रसन्नो भूत्वोवाचाऽहं सर्वस्येशोमत्तः सर्वाणि भूतानि मत्तः सर्वं चराचरं भवन्तोवै न मद्भिन्ना गुणा मे वै न संशयः । गुणेशं मांहृदि सञ्चिन्त्य राजस त्वं जगत्कुरु सात्विक त्वं पालयतामस त्वं हरेत्युक्त्वान्तर्हितः । स वै गणेशः । सर्वात्माविज्ञेयः सर्वदेवात्मा वै स एकः । य एवं वेद स गणेशोभवति । इत्युपनिषत् ।इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु चतुर्थोपनिषत् ॥ ४॥

oṃ || gaṇeśo vai sadajāyata tadvai paraṃ brahma | tadvidāpnotiparam | tadeṣābhyuktā yadanādibhūtaṃ yadanantarūpaṃyadvijñānarūpaṃ yaddevāḥ sarve brahma jyeṣṭhamupāsate navai kāryaṃ karaṇaṃ na tatsamaścādhikaśca dṛśyaḥ |sūryo'smādbhīta udeti | vāto'smādbhītaḥ pavate | agnirvaibhītastiṣṭhati | taccitsvarūpaṃ nirvikāramadvaitaṃ ca |tanmāyāśabalamajanītyāha | anena yathā tamastataścomitidhvanirabhūt | sa vai gajākāraḥ | anirvacanīyā saiva māyājagadbījamityāha | saiva prakṛtiriti gaṇeśa iti pradhānamiti camāyāśabalamiti ca | etasmādvai mahattattvamajāyata | tataḥkarāgreṇāhaṅkāraṃ sṛṣṭavān | sa vai trividhaḥ sāttvikorājasatāmasaśceti | sāttvikī jñānaśaktiḥ | rājasīkriyāśaktiḥ | tāmasī dravyaśaktiḥ | tāmasyāḥ pañcatanmātrā ajāyanta pañcabhūtānyajāyanta | rājasyāḥpañca jñānendriyāṇi pañca karmendriyāṇi pañcavāyavaścājāyanta | sāttvikyā diśo vāyuḥ sūryovaruṇo'śvināviti jñānendriyadevatā agnirindro viṣṇuḥprajāpatirmitra iti karmendriyadevatāḥ | idamādipuruṣarūpam |paramātmanaḥ sūkṣmaśarīramidamevocyate | atha dvitīyam |pañcatanmātrāḥ pañcasūkṣmabhūtānyupādāyapañcīkaraṇe kṛte pañcamahābhūtānyajāyanta |avaśiṣṭānāṃ pañcapañcāśānāṃ kalpārambhasamayebhūtavibhāge caitanyapraveśādahamityabhimānaḥ |tasmādādigaṇeśo bhavānucyate | tato vai bhūtebhyaścaturdaśaloka ajāyeran | tadantargatajīvarāśayaḥ sthūlaśarīraiḥ sahavirāḍityucyate | iti dvitīyam | rājaso brahmā sāttvikoviṣṇustāmaso vai haraḥ | trayaṃ militvā parasparamuvācaahameva sarvasyeśa iti | tato vai parasparamasahamānāścordhvaṃjagmuḥ | tatra na kiñciddadṛśuḥ | tataścādhaḥpradeśedaśadikṣu bhramanto na kiñcitpaśyanti sma | tato vaidhyānasthitā abhūvan | tataśca hṛddeśe mahāntaṃpuruṣaṃ gajavaktramasaṅkhyaśīrṣamasaṅkhyapādamanantakaraṃ tejasā vyāptākhilalokaṃ brahmamūrdhānaṃdikśravaṇaṃ brahmāṇḍagaṇḍaṃ cidvyomatālukaṃ satyajananaṃca jagadutpattyapāyonmeṣanimeṣaṃ somārkāgninetraṃparvateśaradaṃ puṇyāpuṇyoṣṭhaṃ grahoḍudaśanaṃbhāratījihvaṃ śakraghrāṇaṃ kulagotrāṃsaṃ somena kaṇṭhaṃharaśiroruhaṃ sarinnadabhujamuragāṅgulikamṛkṣanakhaṃśrīhṛtkāmākāśanābhikaṃ sāgarodaraṃ mahīkaṭideśaṃsṛṣṭiliṅgakaṃ parvateśoruṃ dasrajānukaṃ jaṭharāntaḥsthitayakṣagandharvarakṣaḥkinnaramānuṣaṃ pātālajaṅghakaṃmunicaraṇaṃ kālāṅguṣṭhakaṃ tārakājālalāṅgulaṃdṛṣṭvā stuvanti sma | yato vā imāni bhūtāni jāyanteyato'gniḥ pṛthivyaptejo vāyuryatkarāgrādbrahmaviṣṇurudrāajāyanta yato vai samudrāḥ saritaḥ parvatāśca yato vaicarācaramiti stavanātprasanno bhūtvovācā'haṃ sarvasyeśomattaḥ sarvāṇi bhūtāni mattaḥ sarvaṃ carācaraṃ bhavantovai na madbhinnā guṇā me vai na saṃśayaḥ | guṇeśaṃ māṃhṛdi sañcintya rājasa tvaṃ jagatkuru sātvika tvaṃ pālayatāmasa tvaṃ haretyuktvāntarhitaḥ | sa vai gaṇeśaḥ | sarvātmāvijñeyaḥ sarvadevātmā vai sa ekaḥ | ya evaṃ veda sa gaṇeśobhavati | ityupaniṣat |iti gaṇeśottaratāpinyupaniṣatsu caturthopaniṣat || 4||

ॐ ॥ देवा ह वै रुद्रमब्रुवन् कथमेतस्योपासनम् । सहोवाच रुद्रो गणको निचृद्गायत्री श्रीगणपतेरेनंमन्त्रराजमन्योन्याभावात्प्रणवस्वरूपस्यास्य परमात्मनोऽङ्गानि जानीते स जानाति सोऽमृतत्वं च गच्छति ।योऽधीते स सर्वं तरति । य एनं मन्त्रराजं गणपतेःसर्वदं नित्यं जपति सोऽग्निं स्तम्भयति स उदकंस्तम्भयति स वायुं स्तम्भयति स सूर्यं स्तम्भयति ससर्वान्देवान्स्तम्भयति स विषं स्तम्भयति स सर्वोपद्रवान्स्तम्भयति । इत्युपनिषत् । य एनं मन्त्रराजं नित्यमधीतेस विघ्नानाकर्षयति देवान्यक्षान् रोगान् ग्रहान्मनुष्यान्सर्वानाकर्षयति । स भूर्लोकं जयति स भुवर्लोकं जयतिस स्वर्लोकं स महर्लोकं स जनोलोकं स तपोलोकं ससत्यलोकं स सप्तलोकं स सर्वलोकं जयति । सोऽग्निष्टोमेनयजते सोऽत्यग्निष्टोमेन स उक्थ्येन स षोडशीयेन सवाजपेयेन सोऽतिरात्रेण सोऽप्तोर्यामेण स सर्वैःक्रतुभिर्यजते । य एनं मन्त्रराजं वैघ्नराजंनित्यमधीते स ऋचोऽधीते स यजूंष्यधीते ससामान्यधीते सोऽथर्वणमधीते सोऽङ्गिरसमधीते सशाखा अधीते स पुराणान्यधीते स कल्पानधीते स गाथाअधीते स नाराशंसीरधीते स प्रणवमधीते । य एनंमन्त्रराजं गाणेशं वेद स सर्वं वेद स सर्वं वेद ।स वेदसमः स मुनिसमः स नागसमः स सूर्यसमःसोऽग्निसम इति । उपनीतैकाधिकशतं गृहस्थैकाधिकशतंवानप्रस्थकाधिकशतं रुद्रजापकसमम् ।यतीनामेकाधिकशतमथर्वशिरःशिखाध्यापकसमम् ।रुद्रजापकैकाधिकशतमथर्वशिरःशिखाध्यापकैकाधिकशतंगाणेशतापनीयोपनिषदध्यापकसमम् । मन्त्रराजजापकस्ययत्र रविसोमौ न तपतो यत्र वायुर्नक्षत्राणि न वातिभान्ति यत्राग्निर्मृत्युर्न दहति प्रविशति यत्र मोहो नदुःखं सदानन्दं परानन्दं समं शाश्वतंसदाशिवं परं ब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं परमंपदं चिन्मात्रं ब्रह्मणस्पतिमेकाक्षरमेवंपरमात्मानं बाह्यान्ते लब्धांशं हृदि समावेश्यकिञ्चिज्जप्त्वा ततो न जपो न माला नासनं नध्यानावाहनादि । स्वयमवतीर्णो ह्ययमात्मा ब्रह्मसोऽहमात्मा चतुष्पात् । बहिःप्रज्ञः प्रविविक्तभुक्तैजसः । यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते नकञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम् । तत्रैकीभूतःप्रज्ञानघन एवानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञः । एषसर्वेश्वरः सर्वान्तर्यामी एष योनिः सर्वभूतानाम् । नबहिःप्रज्ञं नान्तःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं नप्रज्ञानघनमव्यपदेश्यमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमैकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमंशिवमद्वैतमेवं चतुष्पादं ध्यायन् स एवात्माभवति । स आत्मा विज्ञेयः सदोज्ज्वलोऽविद्यातत्कार्यहीनःस्वात्मबन्धरहितो द्वैतरहितो निरस्ताविद्यातमोमोहाहङ्कारप्रधानमहमेव सर्वमिति सम्भाव्य विघ्नराजब्रह्मण्यमृते तेजोमये परञ्ज्योतिर्मये सदानन्दमयेस्वप्रकाशे सदोदिते नित्ये शुद्धे मुक्ते ज्ञेश्वरे परे ब्रह्मणिरमते रमते रमते रमते । य एवं गणेशतापनीयोपनिषदं वेद स संसारं तरति घोरं तरति दुःखंतरति विघ्नांस्तरति महोपसर्गं तरति । आनन्दो भवति सनित्यो भवति स शुद्धो भवति स मुक्तो भवति स स्वप्रकाशोभवति स ईश्वरो भवति स मुख्यो भवति स वैश्वानरोभवति स तैजसो भवति स प्राज्ञो भवति स साक्षी भवतिस एव भवति स सर्वो भवति स सर्वो भवतीति । इत्युपनिषत् ।ॐ स ह नाववतु ॥इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु पञ्चमोपनिषत् ॥ ५॥

oṃ || devā ha vai rudramabruvan kathametasyopāsanam | sahovāca rudro gaṇako nicṛdgāyatrī śrīgaṇapaterenaṃmantrarājamanyonyābhāvātpraṇavasvarūpasyāsya paramātmano'ṅgāni jānīte sa jānāti so'mṛtatvaṃ ca gacchati |yo'dhīte sa sarvaṃ tarati | ya enaṃ mantrarājaṃ gaṇapateḥsarvadaṃ nityaṃ japati so'gniṃ stambhayati sa udakaṃstambhayati sa vāyuṃ stambhayati sa sūryaṃ stambhayati sasarvāndevānstambhayati sa viṣaṃ stambhayati sa sarvopadravānstambhayati | ityupaniṣat | ya enaṃ mantrarājaṃ nityamadhītesa vighnānākarṣayati devānyakṣān rogān grahānmanuṣyānsarvānākarṣayati | sa bhūrlokaṃ jayati sa bhuvarlokaṃ jayatisa svarlokaṃ sa maharlokaṃ sa janolokaṃ sa tapolokaṃ sasatyalokaṃ sa saptalokaṃ sa sarvalokaṃ jayati | so'gniṣṭomenayajate so'tyagniṣṭomena sa ukthyena sa ṣoḍaśīyena savājapeyena so'tirātreṇa so'ptoryāmeṇa sa sarvaiḥkratubhiryajate | ya enaṃ mantrarājaṃ vaighnarājaṃnityamadhīte sa ṛco'dhīte sa yajūṃṣyadhīte sasāmānyadhīte so'tharvaṇamadhīte so'ṅgirasamadhīte saśākhā adhīte sa purāṇānyadhīte sa kalpānadhīte sa gāthāadhīte sa nārāśaṃsīradhīte sa praṇavamadhīte | ya enaṃmantrarājaṃ gāṇeśaṃ veda sa sarvaṃ veda sa sarvaṃ veda |sa vedasamaḥ sa munisamaḥ sa nāgasamaḥ sa sūryasamaḥso'gnisama iti | upanītaikādhikaśataṃ gṛhasthaikādhikaśataṃvānaprasthakādhikaśataṃ rudrajāpakasamam |yatīnāmekādhikaśatamatharvaśiraḥśikhādhyāpakasamam |rudrajāpakaikādhikaśatamatharvaśiraḥśikhādhyāpakaikādhikaśataṃgāṇeśatāpanīyopaniṣadadhyāpakasamam | mantrarājajāpakasyayatra ravisomau na tapato yatra vāyurnakṣatrāṇi na vātibhānti yatrāgnirmṛtyurna dahati praviśati yatra moho naduḥkhaṃ sadānandaṃ parānandaṃ samaṃ śāśvataṃsadāśivaṃ paraṃ brahmādivanditaṃ yogidhyeyaṃ paramaṃpadaṃ cinmātraṃ brahmaṇaspatimekākṣaramevaṃparamātmānaṃ bāhyānte labdhāṃśaṃ hṛdi samāveśyakiñcijjaptvā tato na japo na mālā nāsanaṃ nadhyānāvāhanādi | svayamavatīrṇo hyayamātmā brahmaso'hamātmā catuṣpāt | bahiḥprajñaḥ praviviktabhuktaijasaḥ | yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayate nakañcana svapnaṃ paśyati tatsuṣuptam | tatraikībhūtaḥprajñānaghana evānandabhuk cetomukhaḥ prājñaḥ | eṣasarveśvaraḥ sarvāntaryāmī eṣa yoniḥ sarvabhūtānām | nabahiḥprajñaṃ nāntaḥprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ naprajñānaghanamavyapadeśyamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamacintyamaikātmyapratyayasāraṃ prapañcopaśamaṃśivamadvaitamevaṃ catuṣpādaṃ dhyāyan sa evātmābhavati | sa ātmā vijñeyaḥ sadojjvalo'vidyātatkāryahīnaḥsvātmabandharahito dvaitarahito nirastāvidyātamomohāhaṅkārapradhānamahameva sarvamiti sambhāvya vighnarājabrahmaṇyamṛte tejomaye parañjyotirmaye sadānandamayesvaprakāśe sadodite nitye śuddhe mukte jñeśvare pare brahmaṇiramate ramate ramate ramate | ya evaṃ gaṇeśatāpanīyopaniṣadaṃ veda sa saṃsāraṃ tarati ghoraṃ tarati duḥkhaṃtarati vighnāṃstarati mahopasargaṃ tarati | ānando bhavati sanityo bhavati sa śuddho bhavati sa mukto bhavati sa svaprakāśobhavati sa īśvaro bhavati sa mukhyo bhavati sa vaiśvānarobhavati sa taijaso bhavati sa prājño bhavati sa sākṣī bhavatisa eva bhavati sa sarvo bhavati sa sarvo bhavatīti | ityupaniṣat |oṃ sa ha nāvavatu ||iti gaṇeśottaratāpinyupaniṣatsu pañcamopaniṣat || 5||

ॐ ॥ अथोवाच भगवती गौरी ह वै रुद्रमेतस्यमन्त्रराजस्यानुष्ठानविधिं मे ब्रूहीति । स होवाचरुद्रो विधिं लब्धांशं गुरुदेवतयोरालभ्य मनसापुष्पं निवेद्योपक्रम्य भूतोत्सारणमासनबन्धाद्यात्मरक्षासुनियमभूतशुद्धिप्राणस्थापनप्रणवावर्तनमातृपूजनान्तर्मातृकान्तर्यागादि सम्पाद्यात्रकेचन समन्त्रं मूलवैदिककल्परुपक्रमं ग्रहणसमर्पणनिवेदनानि बाह्येऽन्यथेति महार्थ्यं शङ्खंत्रिपाद्योर्गन्धादिना पूजितयोः स्थाप्य पात्रासादनंदक्षिणोपक्रमेण पाद्यार्घ्याचमनमधुपर्कपुनराचमननिवेदनपात्राणि संस्थासु यथोपदिष्टंचतुर्थ्योः पर्वणि संस्थासु यथाविधि स्थाप्य निवेदनेप्रक्षालनमेव ततोऽर्वाक् पञ्चामृतपात्राणि रिक्तंच मूलेनालभ्य निवेदिनार्घ्योदकेनात्मानं पात्राणिसम्भारं च प्रोक्ष्य पात्रातिरिक्तानि महार्घ्योदकेनसर्वनिवेदनं करशुद्धिं मूलासुनियमं यथोक्तर्षिच्छन्दोदैवतं स्मृत्वा विनियोगश्च नित्ये पूजाङ्गोजपो जपाङ्गा पूजा जप इत्यङ्गुष्ठव्यापकस्यान्ताष्टाङ्गदण्डिमुण्डिन्यासादि कृत्वा मुखमवेक्ष्यात्मानं देवरूपिणं सम्भाव्य मूर्ध्नि पुष्पं दत्त्वापीठं सम्पूज्यासनं दत्त्वा ऋष्यादि कृत्वा ध्यात्वाहृदयाम्भोजे योगिनोऽत्र जपन्ति । स्वान्ताम्भोजाद्देवमावाह्य मुद्रां दर्शयित्वा देवस्य सकलीकरणाङ्गुष्ठहृदयार्पिन्या स्वान्ते मुद्रां निवेद्य पात्राणि चमूलेन दत्त्वा रिक्ते पञ्चामृतं संयोज्य तेनपञ्चवारं सकृद्वाऽभिषिच्य नित्येन सन्तर्प्यकल्पस्तवनादिपुरुषसूक्तरुद्राध्यायघोषशान्त्यादिनामूलेन चाभिषिच्य सर्वपूजां निवेद्य दीपं त्रिर्भ्राम्यसव्येनाप्लाव्य महानैवेद्यपीठावरणान्युपसंहृत्यदर्शयेत् । ताम्बूलान्ते किञ्चिन्मूलमावर्त्य पुनर्धूपादित्रयभक्ष्यादि निवेद्य मुद्राः सर्वोपचारस्यदर्शयित्वा निवेदनमिदमासनं नमः पाद्ये एषोऽर्घ्यःस्वाहेति दक्षिणकरेऽर्घ्ये इदं स्वधेति पुरस्त्रिके मुखे नमइति स्नानेष्वेष गन्धो नमोऽक्षतेषु ॐ पुष्पाणि नमःपुष्पेष्वेष धूपो दीपो नमो धूपदीपयोः समर्पयामीतिनैवेद्यफलताम्बूलेषु निवेदयामि नमो हिरण्ये एषपुष्पाञ्जलिर्नम इति मालायामिति परमं रहस्यमप्रकाश्यं बीजं य एवं वेद स सर्वं वेद स सर्वं वेद ।वर्णार्थं लब्धांशेन मन्त्रार्थेन च पीठावरणदेवतावधानेन वा जपति स जपति । मुख्यं लब्धांशमासनं मृदुलं भुक्तरिक्तवासःकौसुम्भमाञ्जिष्ठरक्तकम्बलचित्रमृगव्याघ्राजिनं वा यथोक्तमुक्तान्यतरैरासनान्तरयोजनास्फटिककमलभद्राक्षमणिमुक्ताप्रवालरुद्राक्षकुशग्रन्थिषु वा जपति स जपति ।कुशमयी नित्याक्षालनं चन्दनालेपो धूपेनाभिमन्त्रयपृथगभिमन्त्रणं सद्योजातैः पञ्चभिः प्राणस्थापनजीवनतर्पणगुप्तानि च स्वमूले गुह्यं वामेनस्पृशेन्न दर्शयेत् । एवं श्रावणे पवित्रेण मधौदमनेन जपमालया महानवम्यां तापस्यां चतुर्थ्यांतिललड्डुकैः सप्तम्यां शीतलचन्दनेन शिवरात्र्यांबिल्वदलमालयाऽन्यस्मिपर्वणि महत्यार्चयन्ति तेऽर्चयन्ति ।मोदकपृथुकलाजसक्तुरम्भाफलेक्षुनारीकेलापूपानन्यानि च यथोपदिष्टमाहुतिभिर्जुहोति । जपश्चप्राक्प्रवणे होमोऽन्यथोपास्यः । एवं यः करोतिसोऽमृतत्वं विन्दति स प्रतिष्ठां प्राप्नोति मुक्तिं विन्दतिभुक्तिं भुनक्ति वाचं वदति यशो लभते । इदं रहस्यंयो जानाति स जानाति योऽधीते सोऽधीते स आनन्दो भवति सनित्यो भवति स विशुद्धो भवति स मुक्तो भवति स प्रकाशोभवति स दयावान्भवति ज्ञानवान्भवत्यानन्दवान्भवतिविज्ञानवान्भवति विज्ञानानन्दो भवति सोऽमृतत्वंभवत्यमृतत्वं भवतीति ।ॐ स ह नाववत्विति शान्तिः ॥इति गणेशोत्तरतापिन्युपनिषत्सु षष्ठोपनिषत् ॥ ६॥

oṃ || athovāca bhagavatī gaurī ha vai rudrametasyamantrarājasyānuṣṭhānavidhiṃ me brūhīti | sa hovācarudro vidhiṃ labdhāṃśaṃ gurudevatayorālabhya manasāpuṣpaṃ nivedyopakramya bhūtotsāraṇamāsanabandhādyātmarakṣāsuniyamabhūtaśuddhiprāṇasthāpanapraṇavāvartanamātṛpūjanāntarmātṛkāntaryāgādi sampādyātrakecana samantraṃ mūlavaidikakalparupakramaṃ grahaṇasamarpaṇanivedanāni bāhye'nyatheti mahārthyaṃ śaṅkhaṃtripādyorgandhādinā pūjitayoḥ sthāpya pātrāsādanaṃdakṣiṇopakrameṇa pādyārghyācamanamadhuparkapunarācamananivedanapātrāṇi saṃsthāsu yathopadiṣṭaṃcaturthyoḥ parvaṇi saṃsthāsu yathāvidhi sthāpya nivedaneprakṣālanameva tato'rvāk pañcāmṛtapātrāṇi riktaṃca mūlenālabhya nivedinārghyodakenātmānaṃ pātrāṇisambhāraṃ ca prokṣya pātrātiriktāni mahārghyodakenasarvanivedanaṃ karaśuddhiṃ mūlāsuniyamaṃ yathoktarṣicchandodaivataṃ smṛtvā viniyogaśca nitye pūjāṅgojapo japāṅgā pūjā japa ityaṅguṣṭhavyāpakasyāntāṣṭāṅgadaṇḍimuṇḍinyāsādi kṛtvā mukhamavekṣyātmānaṃ devarūpiṇaṃ sambhāvya mūrdhni puṣpaṃ dattvāpīṭhaṃ sampūjyāsanaṃ dattvā ṛṣyādi kṛtvā dhyātvāhṛdayāmbhoje yogino'tra japanti | svāntāmbhojāddevamāvāhya mudrāṃ darśayitvā devasya sakalīkaraṇāṅguṣṭhahṛdayārpinyā svānte mudrāṃ nivedya pātrāṇi camūlena dattvā rikte pañcāmṛtaṃ saṃyojya tenapañcavāraṃ sakṛdvā'bhiṣicya nityena santarpyakalpastavanādipuruṣasūktarudrādhyāyaghoṣaśāntyādināmūlena cābhiṣicya sarvapūjāṃ nivedya dīpaṃ trirbhrāmyasavyenāplāvya mahānaivedyapīṭhāvaraṇānyupasaṃhṛtyadarśayet | tāmbūlānte kiñcinmūlamāvartya punardhūpāditrayabhakṣyādi nivedya mudrāḥ sarvopacārasyadarśayitvā nivedanamidamāsanaṃ namaḥ pādye eṣo'rghyaḥsvāheti dakṣiṇakare'rghye idaṃ svadheti purastrike mukhe namaiti snāneṣveṣa gandho namo'kṣateṣu oṃ puṣpāṇi namaḥpuṣpeṣveṣa dhūpo dīpo namo dhūpadīpayoḥ samarpayāmītinaivedyaphalatāmbūleṣu nivedayāmi namo hiraṇye eṣapuṣpāñjalirnama iti mālāyāmiti paramaṃ rahasyamaprakāśyaṃ bījaṃ ya evaṃ veda sa sarvaṃ veda sa sarvaṃ veda |varṇārthaṃ labdhāṃśena mantrārthena ca pīṭhāvaraṇadevatāvadhānena vā japati sa japati | mukhyaṃ labdhāṃśamāsanaṃ mṛdulaṃ bhuktariktavāsaḥkausumbhamāñjiṣṭharaktakambalacitramṛgavyāghrājinaṃ vā yathoktamuktānyatarairāsanāntarayojanāsphaṭikakamalabhadrākṣamaṇimuktāpravālarudrākṣakuśagranthiṣu vā japati sa japati |kuśamayī nityākṣālanaṃ candanālepo dhūpenābhimantrayapṛthagabhimantraṇaṃ sadyojātaiḥ pañcabhiḥ prāṇasthāpanajīvanatarpaṇaguptāni ca svamūle guhyaṃ vāmenaspṛśenna darśayet | evaṃ śrāvaṇe pavitreṇa madhaudamanena japamālayā mahānavamyāṃ tāpasyāṃ caturthyāṃtilalaḍḍukaiḥ saptamyāṃ śītalacandanena śivarātryāṃbilvadalamālayā'nyasmiparvaṇi mahatyārcayanti te'rcayanti |modakapṛthukalājasakturambhāphalekṣunārīkelāpūpānanyāni ca yathopadiṣṭamāhutibhirjuhoti | japaścaprākpravaṇe homo'nyathopāsyaḥ | evaṃ yaḥ karotiso'mṛtatvaṃ vindati sa pratiṣṭhāṃ prāpnoti muktiṃ vindatibhuktiṃ bhunakti vācaṃ vadati yaśo labhate | idaṃ rahasyaṃyo jānāti sa jānāti yo'dhīte so'dhīte sa ānando bhavati sanityo bhavati sa viśuddho bhavati sa mukto bhavati sa prakāśobhavati sa dayāvānbhavati jñānavānbhavatyānandavānbhavativijñānavānbhavati vijñānānando bhavati so'mṛtatvaṃbhavatyamṛtatvaṃ bhavatīti |oṃ sa ha nāvavatviti śāntiḥ ||iti gaṇeśottaratāpinyupaniṣatsu ṣaṣṭhopaniṣat || 6||

इत्याथर्वणीया गणेशतापिन्युपनिषत्समाप्ता ॥

ityātharvaṇīyā gaṇeśatāpinyupaniṣatsamāptā ||