गुणरत्नकोषः Shri Gunaratna Khoshah

श्रीपराशर भट्टार्यः श्रीरङ्गेशपुरोहितःश्रीवत्साङ्कसुतः श्रीमान् श्रेयसे मेऽस्तु भूयसे ।श्रियै समस्तचिदचिद्विधानव्यसनं हरेः ।अङ्गीकारिभिरालोकैः सार्थयन्त्यै कृतोऽञ्जलिः ॥ १॥

śrīparāśara bhaṭṭāryaḥ śrīraṅgeśapurohitaḥśrīvatsāṅkasutaḥ śrīmān śreyase me'stu bhūyase |śriyai samastacidacidvidhānavyasanaṃ hareḥ |aṅgīkāribhirālokaiḥ sārthayantyai kṛto'ñjaliḥ || 1||

उल्लासपल्लवितपालितसप्तलोकीनिर्वाहकोरकित नेमकटाक्षलीलाम् ।श्रीरङ्गहर्म्यतलमङ्गलदीपरेखांश्रीरङ्गराजमहिषीं श्रियमाश्रयामः ॥ २॥

ullāsapallavitapālitasaptalokīnirvāhakorakita nemakaṭākṣalīlām |śrīraṅgaharmyatalamaṅgaladīparekhāṃśrīraṅgarājamahiṣīṃ śriyamāśrayāmaḥ || 2||

अनुकलतनुकाण्डालिङ्गनारम्भशुम्भत्प्रतिदिशभुजशाखश्रीसखानोकहर्द्धिः ।स्तननयनगुलुच्छस्फारपुष्पद्विरेफाःरचयतु मयि लक्ष्मीकल्पवल्ली कटाक्षान् ॥ ३॥

anukalatanukāṇḍāliṅganārambhaśumbhatpratidiśabhujaśākhaśrīsakhānokaharddhiḥ |stananayanagulucchasphārapuṣpadvirephāḥracayatu mayi lakṣmīkalpavallī kaṭākṣān || 3||

यद्भ्रूभङ्गाः प्रमाणं स्थिरचररचनातारतम्ये मुरारेःवेदान्तास्तत्त्वचिन्तां मुरभिदुरसि यत्पादचिह्नैस्तरन्ति ।भोगोपोद्घातकेलीचुलकितभगवद्वैश्वरूप्यानुभावासा नः श्रीरास्तृणीताममृतलहरिधीलङ्घनीयैरपाङ्गैः ॥ ४॥

yadbhrūbhaṅgāḥ pramāṇaṃ sthiracararacanātāratamye murāreḥvedāntāstattvacintāṃ murabhidurasi yatpādacihnaistaranti |bhogopodghātakelīculakitabhagavadvaiśvarūpyānubhāvāsā naḥ śrīrāstṛṇītāmamṛtalaharidhīlaṅghanīyairapāṅgaiḥ || 4||

यद्यावत्तववैभवं तदुचितस्तोत्राय दूरे स्पृहास्तोतुं के वयमित्यदश्च जगृहुः प्राञ्चो विरिञ्चादयः ।अप्येवं तव देवि! वाङ्मनसयोर्भाषानभिज्ञं पदंका वाचः प्रयतामहे कवयितुं स्वस्ति प्रशस्त्यै गिराम् ॥ ५॥

yadyāvattavavaibhavaṃ taducitastotrāya dūre spṛhāstotuṃ ke vayamityadaśca jagṛhuḥ prāñco viriñcādayaḥ |apyevaṃ tava devi! vāṅmanasayorbhāṣānabhijñaṃ padaṃkā vācaḥ prayatāmahe kavayituṃ svasti praśastyai girām || 5||

स्तोतारं तमुशन्ति देवि! कवयो यो विस्तृणीते गुणान्स्तोतव्यस्य ततश्च ते स्तुतिधुरा मय्येव विश्राम्यति ।यस्मादस्मदमर्षणीयफणितिस्वीकारतस्ते गुणाःक्षान्त्यौदार्यदयादयो भगवति! स्वां प्रस्नुवीरन् प्रथाम् ॥ ६॥

stotāraṃ tamuśanti devi! kavayo yo vistṛṇīte guṇānstotavyasya tataśca te stutidhurā mayyeva viśrāmyati |yasmādasmadamarṣaṇīyaphaṇitisvīkārataste guṇāḥkṣāntyaudāryadayādayo bhagavati! svāṃ prasnuvīran prathām || 6||

सूक्तिं समग्रयतु नः स्वयमेव लक्ष्मीःश्रीरङ्गराजमहिषी मधुरैः कटाक्षैः ।वैदग्ध्यवर्णगुणगुम्भनगौरवैर्यांकण्डूलकर्णकुहराः कवयो धयन्ति ॥ ७॥

sūktiṃ samagrayatu naḥ svayameva lakṣmīḥśrīraṅgarājamahiṣī madhuraiḥ kaṭākṣaiḥ |vaidagdhyavarṇaguṇagumbhanagauravairyāṃkaṇḍūlakarṇakuharāḥ kavayo dhayanti || 7||

अनाघ्रातावद्यं बहुगुणपरीणाहि मनसोदुहानं सौहार्दं परिचितमिवाथापि गहनम् ।पदानां सौभ्रात्रादनिमिषनिषेव्यं श्रवणयोःत्वमेव श्रीर्मह्यं बहुमुखय वाणीविलसितम् ॥ ८॥

anāghrātāvadyaṃ bahuguṇaparīṇāhi manasoduhānaṃ sauhārdaṃ paricitamivāthāpi gahanam |padānāṃ saubhrātrādanimiṣaniṣevyaṃ śravaṇayoḥtvameva śrīrmahyaṃ bahumukhaya vāṇīvilasitam || 8||

श्रियः श्रीः श्रीरङ्गेशय! तव च हृद्यां भगवतींश्रियं त्वत्तोऽप्युच्चैर्वयमिह फणामः शृणुतराम् ।दृशौ ते भूयास्तां सुखतरलतारे श्रवणतःपुनर्हर्षोत्कर्षात् स्फुटतु भुजयोः कञ्चुकशतम् ॥ ९॥

śriyaḥ śrīḥ śrīraṅgeśaya! tava ca hṛdyāṃ bhagavatīṃśriyaṃ tvatto'pyuccairvayamiha phaṇāmaḥ śṛṇutarām |dṛśau te bhūyāstāṃ sukhataralatāre śravaṇataḥpunarharṣotkarṣāt sphuṭatu bhujayoḥ kañcukaśatam || 9||

देवि! श्रुतिं भगवतीं प्रथमे पुमांसःत्वत्सद्गुणौघमणिकोशगृहं गृणन्ति ।तद्।ह्द्वारपाटनपटूनि च सेतिहाससन्तर्कणस्मृतिपुराणपुरस्सराणि ॥ १०॥

devi! śrutiṃ bhagavatīṃ prathame pumāṃsaḥtvatsadguṇaughamaṇikośagṛhaṃ gṛṇanti |tad|hdvārapāṭanapaṭūni ca setihāsasantarkaṇasmṛtipurāṇapurassarāṇi || 10||

आहुर्वेदानमानं कतिचन कतिचाराजकं विश्वमेतत्राजन्वत्केचिदीशं गुणिनमपि गुणैस्तं दरिद्राणमन्ये ।भिक्षावन्ये सुराजम्भवमिति च जडास्ते तलातल्यकार्षुःये ते श्रीरङ्गहर्म्याङ्गणकनकलते! न क्षणं लक्ष्यमासन् ॥ ११॥

āhurvedānamānaṃ katicana katicārājakaṃ viśvametatrājanvatkecidīśaṃ guṇinamapi guṇaistaṃ daridrāṇamanye |bhikṣāvanye surājambhavamiti ca jaḍāste talātalyakārṣuḥye te śrīraṅgaharmyāṅgaṇakanakalate! na kṣaṇaṃ lakṣyamāsan || 11||

मनसि विलसताऽक्ष्णा भक्तिसिद्धाञ्जनेनश्रुतिशिरसिनिगूढं लक्ष्मि! ते वीक्षमाणाः ।निधिमिव महिमानं भुञ्जते येऽपि धन्याःननु भगवति! दैवीं सम्पदं तेऽभिजाताः ॥ १२॥

manasi vilasatā'kṣṇā bhaktisiddhāñjanenaśrutiśirasinigūḍhaṃ lakṣmi! te vīkṣamāṇāḥ |nidhimiva mahimānaṃ bhuñjate ye'pi dhanyāḥnanu bhagavati! daivīṃ sampadaṃ te'bhijātāḥ || 12||

अस्येशाना जगत इतितेऽधीमहे यां समृद्धिंश्रीः! श्रीसूक्तं बहुमुखयते तां च शाखानुशाखम् ।ईष्टे कश्चिज्जगत इति यः पौरुषे सूक्त उक्तःतं च त्वत्कं पतिमधिजगावुत्तरश्चानुवाकः ॥ १३॥

asyeśānā jagata itite'dhīmahe yāṃ samṛddhiṃśrīḥ! śrīsūktaṃ bahumukhayate tāṃ ca śākhānuśākham |īṣṭe kaścijjagata iti yaḥ pauruṣe sūkta uktaḥtaṃ ca tvatkaṃ patimadhijagāvuttaraścānuvākaḥ || 13||

उद्बाहुस्त्वामुपनिषदसावाह नैका नियन्त्रींश्रीमद्रामायणमपि परं प्राणिति त्वच्चरित्रे ।स्मर्तारोऽस्मज्जननि यतमे सेतिहासैः पुराणैःनित्युर्वेदानपि च ततमे त्वन्महिम्नि प्रमाणम् ॥ १४॥

udbāhustvāmupaniṣadasāvāha naikā niyantrīṃśrīmadrāmāyaṇamapi paraṃ prāṇiti tvaccaritre |smartāro'smajjanani yatame setihāsaiḥ purāṇaiḥnityurvedānapi ca tatame tvanmahimni pramāṇam || 14||

आकुग्रामनियामकादपि विभोरासर्वनिर्वाहकात्ऐश्वर्यं यदिहोत्तरोत्तरगुणं श्रीरङ्गभर्तुः प्रिये ।तुङ्गं मङ्गलमुज्ज्वलं गरिमवत् पुण्यं पुनः पावनंधन्यं यत्तददश्च वीक्षणभुवस्ते पञ्चषाः विप्रुषः ॥ १५॥

ākugrāmaniyāmakādapi vibhorāsarvanirvāhakātaiśvaryaṃ yadihottarottaraguṇaṃ śrīraṅgabhartuḥ priye |tuṅgaṃ maṅgalamujjvalaṃ garimavat puṇyaṃ punaḥ pāvanaṃdhanyaṃ yattadadaśca vīkṣaṇabhuvaste pañcaṣāḥ vipruṣaḥ || 15||

एको मुक्तातपत्रप्रचलमणिघणत्कारिमौलिर्मनुष्यःदृप्यद्दन्तावळस्थो न गणयतिनतान् यत्क्षणं क्षोणिपालान् ।यत्तस्मै तिष्ठतेऽन्यःकृपणमशरणो दर्शयन् दन्तपङ्क्तीतत्ते श्रीरङ्गराजप्रणयिनि नयनोदञ्चितान्यञ्चिताभ्याम् ॥ १६॥

eko muktātapatrapracalamaṇighaṇatkārimaulirmanuṣyaḥdṛpyaddantāvaḷastho na gaṇayatinatān yatkṣaṇaṃ kṣoṇipālān |yattasmai tiṣṭhate'nyaḥkṛpaṇamaśaraṇo darśayan dantapaṅktītatte śrīraṅgarājapraṇayini nayanodañcitānyañcitābhyām || 16||

रतिर्मतिसरस्वती धृतिसमृद्धिसिद्धिश्रियःसुधासखि! यतोमुखं चिचलिषेत्तव भ्रूलता ।ततोमुखमथेन्दिरे! बहुमुखीमहम्पूर्विकांविगाह्य च वशंवदाः परिवहन्ति कूलङ्कषाः ॥ १७॥

ratirmatisarasvatī dhṛtisamṛddhisiddhiśriyaḥsudhāsakhi! yatomukhaṃ cicaliṣettava bhrūlatā |tatomukhamathendire! bahumukhīmahampūrvikāṃvigāhya ca vaśaṃvadāḥ parivahanti kūlaṅkaṣāḥ || 17||

सह स्थिरपरित्रसव्रजविरिञ्चनाकिञ्चनैःअनोकहबृहस्पतिप्रबलविक्लवप्रक्रियम् ।इदं सदसदात्मना निखिलमेव निम्नोन्नतंकटाक्षतदुपेक्षयोस्तव हि लक्ष्मि! तत्ताण्डवम् ॥ १८॥

saha sthiraparitrasavrajaviriñcanākiñcanaiḥanokahabṛhaspatiprabalaviklavaprakriyam |idaṃ sadasadātmanā nikhilameva nimnonnataṃkaṭākṣatadupekṣayostava hi lakṣmi! tattāṇḍavam || 18||

काले शंसति योग्यतां चिदचितोरन्योन्यमालिङ्गतोःभूताहङ्कृतिबुद्धिपञ्चकरणीस्वान्तप्रवृत्तीन्द्रियैः ।अण्डानावरणैस्सहस्रमकरोत्तान्भूर्भुवस्सर्वतःश्रीरङ्गेश्वरदेवि! ते विहृतये सङ्कल्पमानः प्रियः ॥ १९॥

kāle śaṃsati yogyatāṃ cidacitoranyonyamāliṅgatoḥbhūtāhaṅkṛtibuddhipañcakaraṇīsvāntapravṛttīndriyaiḥ |aṇḍānāvaraṇaissahasramakarottānbhūrbhuvassarvataḥśrīraṅgeśvaradevi! te vihṛtaye saṅkalpamānaḥ priyaḥ || 19||

शब्दादीन् विषयान् प्रदर्श्य विभवं विस्मार्य दास्यात्मकंवैष्णव्या गुणमाययाऽऽत्मनिवहान् विप्लाव्य पूर्वः पुमान् ।पुंसा पण्यवधूविडम्बिवपुषा धूर्तानिवायासयन्श्रीरङ्गेश्वरि! कल्पते तव परीहासात्मने केलये ॥ २०॥

śabdādīn viṣayān pradarśya vibhavaṃ vismārya dāsyātmakaṃvaiṣṇavyā guṇamāyayā''tmanivahān viplāvya pūrvaḥ pumān |puṃsā paṇyavadhūviḍambivapuṣā dhūrtānivāyāsayanśrīraṅgeśvari! kalpate tava parīhāsātmane kelaye || 20||

यद्दूरे मनसो यदेव तमसः पारे यदत्यद्भुतंयत्कालादपचेलिमं सुरपुरी यद्गच्छ्तो दुर्गतिः ।सायुज्यस्य यदेव सूतिरथवा यद्दुर्ग्रहं मद्गिरांतद्विष्णोः परमं पदं तव कृते मातस्समाम्नासिषुः ॥ २१॥

yaddūre manaso yadeva tamasaḥ pāre yadatyadbhutaṃyatkālādapacelimaṃ surapurī yadgacchto durgatiḥ |sāyujyasya yadeva sūtirathavā yaddurgrahaṃ madgirāṃtadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ tava kṛte mātassamāmnāsiṣuḥ || 21||

हेलायामखिलं चराचरमिदं भोगे विभूतिः परापुण्यास्ते परिचारकर्मणि सदा पश्यन्ति ये सूरयः ।श्रीरङ्गेश्वरदेवि! केवलकृपानिर्वाह्यवर्गे वयंशेषित्वे परमः पुमान् परिकरा ह्येते तव स्फारणे ॥ २२॥

helāyāmakhilaṃ carācaramidaṃ bhoge vibhūtiḥ parāpuṇyāste paricārakarmaṇi sadā paśyanti ye sūrayaḥ |śrīraṅgeśvaradevi! kevalakṛpānirvāhyavarge vayaṃśeṣitve paramaḥ pumān parikarā hyete tava sphāraṇe || 22||

आज्ञानुग्रहभीमकोमलपुरीपाला फलं भेजुषांयाऽयोध्येत्यपराजितेति विदिता नाकं परेण स्थिता ।भावैरद्भुतभोगभूमगहनैस्सान्द्रा सुधास्यन्दिभिःश्रीरङ्गेश्वरगेहलक्ष्मि! युवयोस्तां राजधानीं विदुः ॥ २३॥

ājñānugrahabhīmakomalapurīpālā phalaṃ bhejuṣāṃyā'yodhyetyaparājiteti viditā nākaṃ pareṇa sthitā |bhāvairadbhutabhogabhūmagahanaissāndrā sudhāsyandibhiḥśrīraṅgeśvaragehalakṣmi! yuvayostāṃ rājadhānīṃ viduḥ || 23||

तस्यां च त्वत्कृपावन्निरवधिजनताविश्रमार्हावकाशंसङ्कीर्णं दास्यतृष्णाकलितपरिकरैः पुम्भिरानन्दनिघ्नैः ।स्नेहादास्थानरक्षाव्यसनिभिरभयं शार्ङ्गचक्रासिमुख्यैरानन्दैकार्णवं श्रीर्भगवति! युवयोराहुरास्थानरत्नम् ॥ २४॥

tasyāṃ ca tvatkṛpāvanniravadhijanatāviśramārhāvakāśaṃsaṅkīrṇaṃ dāsyatṛṣṇākalitaparikaraiḥ pumbhirānandanighnaiḥ |snehādāsthānarakṣāvyasanibhirabhayaṃ śārṅgacakrāsimukhyairānandaikārṇavaṃ śrīrbhagavati! yuvayorāhurāsthānaratnam || 24||

तत्र स्रक्स्पर्शगन्धं स्फुरदुपरिफणारत्नरोचिर्वितानंविस्तीर्यानन्तभोगं तदुपरि नयता विश्वमेकातपत्रम् ।तैस्तैः कान्तेन शान्तोदितगुणविभवैरर्हता त्वामसङ्ख्यैःअन्योन्याद्वैतनिष्ठाघनरसगहनान् देवि! बध्नासि भोगान् ॥ २५॥

tatra sraksparśagandhaṃ sphuradupariphaṇāratnarocirvitānaṃvistīryānantabhogaṃ tadupari nayatā viśvamekātapatram |taistaiḥ kāntena śāntoditaguṇavibhavairarhatā tvāmasaṅkhyaiḥanyonyādvaitaniṣṭhāghanarasagahanān devi! badhnāsi bhogān || 25||

भोग्या वामपि नान्तरीयकतया पुष्पाङ्गरागैस्समंनिर्वृत्तप्रणयातिवाहनविधौ नीताः परीवाहताम् ।देवि! त्वामनु नीलया सह महीदेव्यस्सहस्रं तथायाभिस्वं स्तनबाहुदृष्टिभिरिव स्वाभिः प्रियं श्लाघसे ॥ २६॥

bhogyā vāmapi nāntarīyakatayā puṣpāṅgarāgaissamaṃnirvṛttapraṇayātivāhanavidhau nītāḥ parīvāhatām |devi! tvāmanu nīlayā saha mahīdevyassahasraṃ tathāyābhisvaṃ stanabāhudṛṣṭibhiriva svābhiḥ priyaṃ ślāghase || 26||

ते साध्यास्सन्ति देवा जननि! गुणवपुर्वेषवृत्तस्वरूपैःभोगैर्वा निर्विशेषाः सवयस इव ये नित्यनिर्दोषगन्धाःहे श्रीः! श्रीरङ्गभर्तुस्तव च पदपरीचारवृत्त्यै सदाऽपिप्रेमप्रद्राणभावाविलहृदयहठात्कारकैङ्कर्यभोगाः ॥ २७॥

te sādhyāssanti devā janani! guṇavapurveṣavṛttasvarūpaiḥbhogairvā nirviśeṣāḥ savayasa iva ye nityanirdoṣagandhāḥhe śrīḥ! śrīraṅgabhartustava ca padaparīcāravṛttyai sadā'pipremapradrāṇabhāvāvilahṛdayahaṭhātkārakaiṅkaryabhogāḥ || 27||

स्वरूपं स्वातन्त्र्यं भगवत इदं चन्द्रवदने!त्वदाश्लेषोत्कर्षात् भवति खलु निष्कर्षसमये ।त्वमासीर्मातः! श्रीः! कमितुरिदमित्थं त्वविभवःतदन्तर्भावात्त्वां न पृथगभिदधत्ते श्रुतिरपि ॥ २८॥

svarūpaṃ svātantryaṃ bhagavata idaṃ candravadane!tvadāśleṣotkarṣāt bhavati khalu niṣkarṣasamaye |tvamāsīrmātaḥ! śrīḥ! kamituridamitthaṃ tvavibhavaḥtadantarbhāvāttvāṃ na pṛthagabhidadhatte śrutirapi || 28||

तव स्पर्शादीशं स्पृशति कमले! मङ्गलपदंतवेदं नोपाधेरुपनिपतितं श्रीरसि यतः ।प्रसूनं पुष्यन्तीमपि परिमलर्धिं जिगदिषुःन चैवं त्वा देवं स्वदत इति कश्चित्कवयते ॥ २९॥

tava sparśādīśaṃ spṛśati kamale! maṅgalapadaṃtavedaṃ nopādherupanipatitaṃ śrīrasi yataḥ |prasūnaṃ puṣyantīmapi parimalardhiṃ jigadiṣuḥna caivaṃ tvā devaṃ svadata iti kaścitkavayate || 29||

अपाङ्गा भूयांसो यदुपरि परं ब्रह्म तदभूदमी यत्र द्वित्रास्स च शतमखादिस्तदधरात् ।अतः श्रीराम्नायस्तदुभयमुशंस्त्वां प्रणिजगौप्रशस्तिस्सा राज्ञो यदपि च पुरीकोशकथनम् ॥ ३०॥

apāṅgā bhūyāṃso yadupari paraṃ brahma tadabhūdamī yatra dvitrāssa ca śatamakhādistadadharāt |ataḥ śrīrāmnāyastadubhayamuśaṃstvāṃ praṇijagaupraśastissā rājño yadapi ca purīkośakathanam || 30||

स्वतश्श्रीस्त्वं विष्णोस्स्वमसि तत एवैश भगवान्त्वदायत्तर्धित्वेऽप्यभवदपराधीनविभवः ।स्वया दीप्त्या रत्नं भवदपि महार्घं न विगुणंन कुण्ठस्वातन्त्र्यं भवति न चान्याहितगुणम् ॥ ३१॥

svataśśrīstvaṃ viṣṇossvamasi tata evaiśa bhagavāntvadāyattardhitve'pyabhavadaparādhīnavibhavaḥ |svayā dīptyā ratnaṃ bhavadapi mahārghaṃ na viguṇaṃna kuṇṭhasvātantryaṃ bhavati na cānyāhitaguṇam || 31||

प्रशकनबलज्योतिर्ज्ञानैश्वरीविजयप्रथाप्रणतवरणप्रेमक्षेमङ्करत्वपुरस्सराःअपि परिमलः कान्तिर्लावण्यमर्चिरितीन्दिरे!तव भगवतश्चैते साधारणाः गुणराशयः ॥ ३२॥

praśakanabalajyotirjñānaiśvarīvijayaprathāpraṇatavaraṇapremakṣemaṅkaratvapurassarāḥapi parimalaḥ kāntirlāvaṇyamarciritīndire!tava bhagavataścaite sādhāraṇāḥ guṇarāśayaḥ || 32||

अन्येऽपि यौवनमुखाः युवयोस्समानाःश्रीरङ्गमङ्गलविजृम्भणवैजयन्ति!तस्मिंस्तव त्वयि च तस्य परस्परेणसंस्तीर्य दर्पण इव प्रचुरं स्वदन्ते ॥ ३३॥

anye'pi yauvanamukhāḥ yuvayossamānāḥśrīraṅgamaṅgalavijṛmbhaṇavaijayanti!tasmiṃstava tvayi ca tasya paraspareṇasaṃstīrya darpaṇa iva pracuraṃ svadante || 33||

युवत्वादौ तुल्येऽप्यरवशताशत्रुशमनस्थिरत्वादीन्कृत्वा भगवति! गुणान् पुंस्त्वसुलभान् ।त्वयि स्त्रीत्वैकान्तान् म्रदिमपतिपारार्थ्यकरुणाक्षमादीन्वा भोक्तुं भवति युवयोरात्मनि भिदा ॥ ३४॥

yuvatvādau tulye'pyaravaśatāśatruśamanasthiratvādīnkṛtvā bhagavati! guṇān puṃstvasulabhān |tvayi strītvaikāntān mradimapatipārārthyakaruṇākṣamādīnvā bhoktuṃ bhavati yuvayorātmani bhidā || 34||

घनकनकद्युती युवदशामपि मुग्धदशांयुवतरुणत्वयोरुचितमाभरणादि परम् ।ध्रुवमसमानदेशविनिवेशि विभज्य हरौत्वयि च कुशेशयोदरविहारिणि निर्विशसि ॥ ३५॥

ghanakanakadyutī yuvadaśāmapi mugdhadaśāṃyuvataruṇatvayorucitamābharaṇādi param |dhruvamasamānadeśaviniveśi vibhajya harautvayi ca kuśeśayodaravihāriṇi nirviśasi || 35||

अङ्गं ते मृदुशीतमुग्धमधुरोदारैर्गुणैर्गुम्भतःक्षीराब्धेः किमृजीषतामुपगताः मन्ये महार्घास्ततः ।इन्दुः कल्पलता सुधामधुमुखा इत्याविलां वर्णनांश्रीरङ्गेश्वरि! शान्तकृत्रिमकथं दिव्यं वपुर्नार्हति ॥ ३६॥

aṅgaṃ te mṛduśītamugdhamadhurodārairguṇairgumbhataḥkṣīrābdheḥ kimṛjīṣatāmupagatāḥ manye mahārghāstataḥ |induḥ kalpalatā sudhāmadhumukhā ityāvilāṃ varṇanāṃśrīraṅgeśvari! śāntakṛtrimakathaṃ divyaṃ vapurnārhati || 36||

प्रणमदनुविधित्सावासनानम्रमग्रेप्रणयिपरिचिचीषाकुञ्चितं पार्श्वकेन ।कनकनिकषचञ्चच्चम्पकस्रक्समानप्रवरमिदमुदारं वर्ष्म वाचामभूमिः ॥ ३७॥

praṇamadanuvidhitsāvāsanānamramagrepraṇayiparicicīṣākuñcitaṃ pārśvakena |kanakanikaṣacañcaccampakasraksamānapravaramidamudāraṃ varṣma vācāmabhūmiḥ || 37||

एकं न्यञ्च्य नतिक्षमं मम परं चाकुञ्च्य पादाम्बुजंमध्ये विष्टरपुण्डरीकमभयं विन्यस्य हस्ताम्बुजम् ।त्वां पश्येम निषेदुषीं प्रतिकलं कारुण्यकूलङ्कषस्फारापाङ्गतरङ्गमम्ब! मधुरं मुग्धं मुखं बिभ्रतीम् ॥ ३८॥

ekaṃ nyañcya natikṣamaṃ mama paraṃ cākuñcya pādāmbujaṃmadhye viṣṭarapuṇḍarīkamabhayaṃ vinyasya hastāmbujam |tvāṃ paśyema niṣeduṣīṃ pratikalaṃ kāruṇyakūlaṅkaṣasphārāpāṅgataraṅgamamba! madhuraṃ mugdhaṃ mukhaṃ bibhratīm || 38||

सुरभितनिगमान्तं वन्दिषीयेन्दिरायाःतव कमलपलाशप्रक्रियं पादयुग्मम् ।वहति यदुपमर्दैर्वैजयन्ती हिमाम्भःप्लुतिरिव नवत्वं कान्तबाहान्तराले ॥ ३९॥

surabhitanigamāntaṃ vandiṣīyendirāyāḥtava kamalapalāśaprakriyaṃ pādayugmam |vahati yadupamardairvaijayantī himāmbhaḥplutiriva navatvaṃ kāntabāhāntarāle || 39||

त्वत्स्वीकारकलावलेपकलुषा राज्ञां दृशो दुर्वचाःनित्यं त्वन्मधुपानमत्तमधुपश्रीनिर्भराभ्यां पतिम् ।दृग्भ्यामेव हि पुण्डरीकनयनं वेदो विदामास तेसाक्षाल्लक्ष्मि! तवावलोकविभवः का क्वा कया वर्ण्यते ॥ ४०॥

tvatsvīkārakalāvalepakaluṣā rājñāṃ dṛśo durvacāḥnityaṃ tvanmadhupānamattamadhupaśrīnirbharābhyāṃ patim |dṛgbhyāmeva hi puṇḍarīkanayanaṃ vedo vidāmāsa tesākṣāllakṣmi! tavāvalokavibhavaḥ kā kvā kayā varṇyate || 40||

आनन्दात्मभिरीशमज्जनमदक्षीबालसैरागलप्रेमार्द्रैरपि कूलमुद्वहकृपासम्प्लावितास्मादृशैः ।पद्मे! ते प्रतिबिन्दुबद्धकलिकब्रह्मादिविष्कम्भकैःऐश्वर्योद्गमगद्गदैरशरणं मां पालयाऽऽलोकितैः ॥ ४१॥

ānandātmabhirīśamajjanamadakṣībālasairāgalapremārdrairapi kūlamudvahakṛpāsamplāvitāsmādṛśaiḥ |padme! te pratibindubaddhakalikabrahmādiviṣkambhakaiḥaiśvaryodgamagadgadairaśaraṇaṃ māṃ pālayā''lokitaiḥ || 41||

पादारुन्तुदमेवपङ्कजरजश्चेटीभृशालोकितैःअङ्गम्लानिरथाम्ब! साहसविधौ लीलारविन्दग्रहःडोला ते वनमालया हरिभुजे हा कष्टशब्दास्पदंकेन श्रीरतिकोमला तनुरियं वाचां विमर्दक्षमा ॥ ४२॥

pādāruntudamevapaṅkajarajaśceṭībhṛśālokitaiḥaṅgamlānirathāmba! sāhasavidhau līlāravindagrahaḥḍolā te vanamālayā haribhuje hā kaṣṭaśabdāspadaṃkena śrīratikomalā tanuriyaṃ vācāṃ vimardakṣamā || 42||

आमर्यादमकण्टकं स्तनयुगं नाद्यापि नालोकितभ्रूभेदस्मितविभ्रमा जहति वा नैसर्गिकत्वाऽयशः ।सूते शैशवयौवनव्यतिकरो गात्रेषु ते सौरभंभोगस्रोतसि कान्तदेशिककरग्राहेण गाहक्षमः ॥ ४३॥

āmaryādamakaṇṭakaṃ stanayugaṃ nādyāpi nālokitabhrūbhedasmitavibhramā jahati vā naisargikatvā'yaśaḥ |sūte śaiśavayauvanavyatikaro gātreṣu te saurabhaṃbhogasrotasi kāntadeśikakaragrāheṇa gāhakṣamaḥ || 43||

आमोदाद्भुतशालि यौवनदशाव्याकोचमम्लानिमत्सौन्दर्यामृतसेकशीतलमिदं लावण्यसूत्रार्पितम् ।श्रीरङ्गेश्वरि! कोमलाङ्गसुमनस्सन्दर्भणं देवि तेकान्तोरःप्रतियत्नमर्हति कविं धिङ्मामकाण्डाकुलम् ॥ ४४॥

āmodādbhutaśāli yauvanadaśāvyākocamamlānimatsaundaryāmṛtasekaśītalamidaṃ lāvaṇyasūtrārpitam |śrīraṅgeśvari! komalāṅgasumanassandarbhaṇaṃ devi tekāntoraḥpratiyatnamarhati kaviṃ dhiṅmāmakāṇḍākulam || 44||

मर्मस्पृशो रससिरा व्यतिविध्य वृत्तैःकान्तोपभोगललितैर्लुलिताङ्गयष्टिः ।पुष्पावलीव रसिकभ्रमरोपभुक्तात्वं देवि! नित्यमभिनन्दयसे मुकुन्दम् ॥ ४५॥

marmaspṛśo rasasirā vyatividhya vṛttaiḥkāntopabhogalalitairlulitāṅgayaṣṭiḥ |puṣpāvalīva rasikabhramaropabhuktātvaṃ devi! nityamabhinandayase mukundam || 45||

कनकरशनामुक्ताताटङ्कहारललाटिकामणिसरतुलाकोटिप्रायैर्जनार्दनजीविके!प्रकृतिमधुरं गात्रं जागर्ति मुग्धविभूषणैःवलयशकलैर्दुग्धं पुष्पैश्च कल्पलता यथा ॥ ४६॥

kanakaraśanāmuktātāṭaṅkahāralalāṭikāmaṇisaratulākoṭiprāyairjanārdanajīvike!prakṛtimadhuraṃ gātraṃ jāgarti mugdhavibhūṣaṇaiḥvalayaśakalairdugdhaṃ puṣpaiśca kalpalatā yathā || 46||

सामान्यभोग्यमपि कौस्तुभवैजयन्तीपञ्चायुधादि रमणः स्वयमेव बिभ्रत् ।तद्भारखेदमिव ते परिहर्तुकामःश्रीरङ्गधाममणिमञ्जरि! गाहते त्वाम् ॥ ४७॥

sāmānyabhogyamapi kaustubhavaijayantīpañcāyudhādi ramaṇaḥ svayameva bibhrat |tadbhārakhedamiva te parihartukāmaḥśrīraṅgadhāmamaṇimañjari! gāhate tvām || 47||

यदि मनुजतिरश्चां लीलया तुल्यवृत्तेःअनुजनुरनुरूपा देवि! नावातरिष्यः ।असरसमभविष्यन्नर्म नाथस्य मातःदरदलदरविन्दोदन्तकान्तायताक्षि ॥ ४८॥

yadi manujatiraścāṃ līlayā tulyavṛtteḥanujanuranurūpā devi! nāvātariṣyaḥ |asarasamabhaviṣyannarma nāthasya mātaḥdaradaladaravindodantakāntāyatākṣi || 48||

स्खलितकटकमाल्यैर्दोर्भिरब्धिं मुरारेःभगवति दधिमाथं मथ्नतः श्रान्तिशान्त्यै ।भ्रमदमृतरङ्गावर्ततः प्रादुरासीःस्मितनयनसुधाभिस्सिञ्चती चन्द्रिकेव ॥ ४९॥

skhalitakaṭakamālyairdorbhirabdhiṃ murāreḥbhagavati dadhimāthaṃ mathnataḥ śrāntiśāntyai |bhramadamṛtaraṅgāvartataḥ prādurāsīḥsmitanayanasudhābhissiñcatī candrikeva || 49||

मातर्मैथिलि राक्षसीस्त्वयि तदैवार्द्रापराधास्त्वयारक्षन्त्या पवनात्मजाल्लघुतरा रामस्य गोष्ठी कृताकाकं तं च विभीषणं शरणमित्युक्तिक्षमौ रक्षतःसा नस्सान्द्रमहागसस्सुखयतु क्षान्तिस्तवाकस्मिकी ॥ ५०॥

mātarmaithili rākṣasīstvayi tadaivārdrāparādhāstvayārakṣantyā pavanātmajāllaghutarā rāmasya goṣṭhī kṛtākākaṃ taṃ ca vibhīṣaṇaṃ śaraṇamityuktikṣamau rakṣataḥsā nassāndramahāgasassukhayatu kṣāntistavākasmikī || 50||

मातर्लक्ष्मि यथैव मैथिलजनस्तेनाध्वना ते वयंत्वद्दास्यैकरसाभिमानसुभगैर्भावैरिहामुत्र च ।जामाता दयितस्तवेति भवतीसम्बन्धदृष्ट्या हरिंपश्येम प्रतियाम याम च परीचारान् प्रहृष्येम च ॥ ५१॥

mātarlakṣmi yathaiva maithilajanastenādhvanā te vayaṃtvaddāsyaikarasābhimānasubhagairbhāvairihāmutra ca |jāmātā dayitastaveti bhavatīsambandhadṛṣṭyā hariṃpaśyema pratiyāma yāma ca parīcārān prahṛṣyema ca || 51||

पितेव त्वत्प्रेयान् जननि परिपूर्णागसि जनेहितस्रोतोवृत्त्या भवति च कदाचित् कलुषधीः ।किमेतन्निर्दोषः क इह जगतीतित्वमुचितैःउपायैर्विस्मार्य स्वजनयसि माता तदसि नः ॥ ५२॥

piteva tvatpreyān janani paripūrṇāgasi janehitasrotovṛttyā bhavati ca kadācit kaluṣadhīḥ |kimetannirdoṣaḥ ka iha jagatītitvamucitaiḥupāyairvismārya svajanayasi mātā tadasi naḥ || 52||

नेतुर्नित्यसहायिनी जननि नस्त्रातुं त्वमत्रागतालोके त्वन्महिमावबोधबधिरे प्राप्ता विमर्दं बहु ।क्लिष्टं ग्रावसु मालतीमृदुपदं विश्लिष्य वासो वनेजातो धिक्करुणां धिगस्तु युवयोः स्वातन्त्र्यमत्यङ्कुशम् ॥ ५३॥

neturnityasahāyinī janani nastrātuṃ tvamatrāgatāloke tvanmahimāvabodhabadhire prāptā vimardaṃ bahu |kliṣṭaṃ grāvasu mālatīmṛdupadaṃ viśliṣya vāso vanejāto dhikkaruṇāṃ dhigastu yuvayoḥ svātantryamatyaṅkuśam || 53||

अधिशयितवानब्धिं नाथो ममन्थ बबन्ध तंहरधनुरसौ वल्लीभञ्जं बभञ्ज च मैथिलि ।अपि दशमुखीं लूत्वा रक्षः कबन्धमनर्तयत्किमिव न पतिः कर्ता त्वच्चाटुचुञ्चुमनोरथः ॥ ५४॥

adhiśayitavānabdhiṃ nātho mamantha babandha taṃharadhanurasau vallībhañjaṃ babhañja ca maithili |api daśamukhīṃ lūtvā rakṣaḥ kabandhamanartayatkimiva na patiḥ kartā tvaccāṭucuñcumanorathaḥ || 54||

दशशतपाणिपादवदनाक्षिमुखैरखिलैःअपि निजवैश्वरूप्यविभवैरनुरूपगुणैः ।अवतरणैरतैश्च रसयन् कमिता कमलेक्वचन हि विभ्रमभ्रमिमुखे विनिमज्जति ते ॥ ५५॥

daśaśatapāṇipādavadanākṣimukhairakhilaiḥapi nijavaiśvarūpyavibhavairanurūpaguṇaiḥ |avataraṇairataiśca rasayan kamitā kamalekvacana hi vibhramabhramimukhe vinimajjati te || 55||

जननभवनप्रीत्या दुग्धार्णवं बहुमन्यसेजननि दयितप्रेम्णा पुष्णासि तत्परमं पदम् ।उदधिपरमव्योम्नोर्विस्मृत्य मादृशरक्षणक्षममिति धिया भूयः श्रीरङ्गधामनि मोदसे ॥ ५६॥

jananabhavanaprītyā dugdhārṇavaṃ bahumanyasejanani dayitapremṇā puṣṇāsi tatparamaṃ padam |udadhiparamavyomnorvismṛtya mādṛśarakṣaṇakṣamamiti dhiyā bhūyaḥ śrīraṅgadhāmani modase || 56||

औदार्यकारुणिकताश्रितवत्सलत्वपूर्वेषु सर्वमतिशायितमत्र मातः ।श्रीरङ्गधाम्नि यदुतान्यदुदाहरन्तिसीतावतारमुखमेतदमुष्य योग्या ॥ ५७॥

audāryakāruṇikatāśritavatsalatvapūrveṣu sarvamatiśāyitamatra mātaḥ |śrīraṅgadhāmni yadutānyadudāharantisītāvatāramukhametadamuṣya yogyā || 57||

ऐश्वर्यमक्षरगतिं परमं पदं वाकस्मै चिदञ्जलिभरं वहते वितीर्यअस्मै न किञ्चिदुचितं कृतमित्यथाम्ब!त्वं लज्जसे कथय कोऽयमुदारभावः ॥ ५८॥

aiśvaryamakṣaragatiṃ paramaṃ padaṃ vākasmai cidañjalibharaṃ vahate vitīryaasmai na kiñciducitaṃ kṛtamityathāmba!tvaṃ lajjase kathaya ko'yamudārabhāvaḥ || 58||

ज्ञानक्रियाभजनसम्पदकिञ्चनोऽहंइच्छाधिकारशकनानुशयानभिज्ञः ।आगांसि देवि युवयोरपि दुस्सहानिबध्नामि मूर्खचरितस्तव दुर्भरोऽस्मि ॥ ५९॥

jñānakriyābhajanasampadakiñcano'haṃicchādhikāraśakanānuśayānabhijñaḥ |āgāṃsi devi yuvayorapi dussahānibadhnāmi mūrkhacaritastava durbharo'smi || 59||

इत्युक्तिकैतवशतेन विडम्बयामितानम्ब! सत्यवचसः पुरुषान् पुराणान् ।यद्वा न मे भुजबलं तव पादपद्मलाभे त्वमेव शरणं विधितः कृताऽसि ॥ ६०॥

ityuktikaitavaśatena viḍambayāmitānamba! satyavacasaḥ puruṣān purāṇān |yadvā na me bhujabalaṃ tava pādapadmalābhe tvameva śaraṇaṃ vidhitaḥ kṛtā'si || 60||

श्रीरङ्गे शरदश्शतं सह सुहृद्वर्गेण निष्कण्टकंनिर्दुःखं सुसुखञ्च दास्यरसिकां भुक्त्वा समृद्धिं पराम् ।युष्मत्पादसरोरुहान्तररजस्स्याम त्वमम्बा पितासर्वं च त्वमसि त्वमेव भव नः स्वीकुर्वकस्मात्कृपाम् ॥ ६१॥

śrīraṅge śaradaśśataṃ saha suhṛdvargeṇa niṣkaṇṭakaṃnirduḥkhaṃ susukhañca dāsyarasikāṃ bhuktvā samṛddhiṃ parām |yuṣmatpādasaroruhāntararajassyāma tvamambā pitāsarvaṃ ca tvamasi tvameva bhava naḥ svīkurvakasmātkṛpām || 61||

इति श्रीपराशरभट्टार्यैरनुगृहीतः श्रीगुणरत्नकोशः समाप्तः ।

iti śrīparāśarabhaṭṭāryairanugṛhītaḥ śrīguṇaratnakośaḥ samāptaḥ |