सन्ध्योपासनम् Sandhyopasanam

(देवीभागवततः)सन्ध्योपासननिरूपणंश्रीनारायण उवाचअथातः श्रूयतां पुण्यं सन्ध्योपासनमुत्तमम् ।भस्मधारणमाहात्म्यं कथितं चैव विस्तरात् ॥ १॥

(devībhāgavatataḥ)sandhyopāsananirūpaṇaṃśrīnārāyaṇa uvācaathātaḥ śrūyatāṃ puṇyaṃ sandhyopāsanamuttamam |bhasmadhāraṇamāhātmyaṃ kathitaṃ caiva vistarāt || 1||

प्रातःसन्ध्याविधानं च कथयिष्यामि तेऽनघ ।प्रातःसन्ध्यां सनक्षत्रां मध्याह्ने मध्यभास्कराम् ॥ २॥

prātaḥsandhyāvidhānaṃ ca kathayiṣyāmi te'nagha |prātaḥsandhyāṃ sanakṣatrāṃ madhyāhne madhyabhāskarām || 2||

ससूर्यां पश्चिमां सन्ध्यां तिस्रः सन्ध्या उपासते ।तद्भेदानपि वक्ष्यामि शृणु देवर्षिसत्तम ॥ ३॥

sasūryāṃ paścimāṃ sandhyāṃ tisraḥ sandhyā upāsate |tadbhedānapi vakṣyāmi śṛṇu devarṣisattama || 3||

उत्तमा तारकोपेता मध्यमा लुप्ततारका ।अधमा सूर्यसहिता प्रातःसन्ध्या त्रिधा मता ॥ ४॥

uttamā tārakopetā madhyamā luptatārakā |adhamā sūryasahitā prātaḥsandhyā tridhā matā || 4||

उत्तमा सूर्यसहिता मध्यमास्तमिते रवौ ।अधमा तारकोपेता सायंसन्ध्या त्रिधा मता ॥ ५॥

uttamā sūryasahitā madhyamāstamite ravau |adhamā tārakopetā sāyaṃsandhyā tridhā matā || 5||

विप्रो वृक्षो मूलकान्यत्र सन्ध्यावेदः शाखा धर्मकर्माणि पत्रम् ।तस्मान्मूलं यत्नतो रक्षणीयंछिन्ने मूले नैव वृक्षो न शाखा ॥ ६॥

vipro vṛkṣo mūlakānyatra sandhyāvedaḥ śākhā dharmakarmāṇi patram |tasmānmūlaṃ yatnato rakṣaṇīyaṃchinne mūle naiva vṛkṣo na śākhā || 6||

सन्ध्या येन न विज्ञाता सन्ध्या येनानुपासिता ।जीवमानो भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चैव जायते ॥ ७॥

sandhyā yena na vijñātā sandhyā yenānupāsitā |jīvamāno bhavecchūdro mṛtaḥ śvā caiva jāyate || 7||

तस्मान्नित्यं प्रकर्तव्यं सन्ध्योपासनमुत्तमम् ।तदभावेऽन्यकर्मादावधिकारी भवेन्न हि ॥ ८॥

tasmānnityaṃ prakartavyaṃ sandhyopāsanamuttamam |tadabhāve'nyakarmādāvadhikārī bhavenna hi || 8||

उदयास्तमयादूर्ध्वं यावत्स्याद्घटिकात्रयम् ।तावत्सन्ध्यामुपासीत प्रायश्चित्तं ततः परम् ॥ ९॥

udayāstamayādūrdhvaṃ yāvatsyādghaṭikātrayam |tāvatsandhyāmupāsīta prāyaścittaṃ tataḥ param || 9||

कालातिक्रमणे जाते चतुर्थार्घ्यं प्रदापयेत् ।अथवाष्टशतं देवीं जप्त्वादौ तां समाचरेत् ॥ १०॥

kālātikramaṇe jāte caturthārghyaṃ pradāpayet |athavāṣṭaśataṃ devīṃ japtvādau tāṃ samācaret || 10||

यस्मिन्काले तु यत्कर्म तत्कालाधीश्वरीं च ताम् ।सन्ध्यामुपास्य पश्चात्तु तत्कालीनं समाचरेत् ॥ ११॥

yasminkāle tu yatkarma tatkālādhīśvarīṃ ca tām |sandhyāmupāsya paścāttu tatkālīnaṃ samācaret || 11||

गृहे साधारणा प्रोक्ता गोष्ठे वै मध्यमा भवेत् ।नदीतीरे चोत्तमा स्याद्देवीगेहे तदुत्तमा ॥ १२॥

gṛhe sādhāraṇā proktā goṣṭhe vai madhyamā bhavet |nadītīre cottamā syāddevīgehe taduttamā || 12||

यतो देव्या उपासेयं ततो देव्यास्तु सन्निधौ ।सन्ध्यात्रयं प्रकर्तव्यं तदानन्त्याय कल्पते ॥ १३॥

yato devyā upāseyaṃ tato devyāstu sannidhau |sandhyātrayaṃ prakartavyaṃ tadānantyāya kalpate || 13||

एतस्या अपरं दैवं ब्राह्मणानां च विद्यते ।न विष्णूपासना नित्या न शिवोपासना तथा ॥ १४॥

etasyā aparaṃ daivaṃ brāhmaṇānāṃ ca vidyate |na viṣṇūpāsanā nityā na śivopāsanā tathā || 14||

यथा भवेन्महादेव्या गायत्र्याः श्रुतिचोदिता ।सर्ववेदसारभूता गायत्र्यास्तु समर्चना ॥ १५॥

yathā bhavenmahādevyā gāyatryāḥ śruticoditā |sarvavedasārabhūtā gāyatryāstu samarcanā || 15||

ब्रह्मादयोऽपि सन्ध्यायां तां ध्यायन्ति जपन्ति च ।वेदा जपन्ति तां नित्यं वेदोपास्या ततः स्मृता ॥ १६॥

brahmādayo'pi sandhyāyāṃ tāṃ dhyāyanti japanti ca |vedā japanti tāṃ nityaṃ vedopāsyā tataḥ smṛtā || 16||

तस्मात्सर्वे द्विजाः शाक्ता न शैवा न च वैष्णवाः ।आदिशक्तिमुपासन्ते गायत्रीं वेदमातरम् ॥ १७॥

tasmātsarve dvijāḥ śāktā na śaivā na ca vaiṣṇavāḥ |ādiśaktimupāsante gāyatrīṃ vedamātaram || 17||

आचान्तः प्राणमायम्य केशवादिकनामभिः ।केशवश्च तथा नारायणो माधव एव च ॥ १८॥

ācāntaḥ prāṇamāyamya keśavādikanāmabhiḥ |keśavaśca tathā nārāyaṇo mādhava eva ca || 18||

गोविन्दो विष्णुरेवाथ मधुसूदन एव च ।त्रिविक्रमो वामनश्च श्रीधरोऽपि ततः परम् ॥ १९॥

govindo viṣṇurevātha madhusūdana eva ca |trivikramo vāmanaśca śrīdharo'pi tataḥ param || 19||

हृषीकेशः पद्मनाभो दामोदर अतः परम् ।सङ्कर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नोऽप्यनिरुद्धकः ॥ २०॥

hṛṣīkeśaḥ padmanābho dāmodara ataḥ param |saṅkarṣaṇo vāsudevaḥ pradyumno'pyaniruddhakaḥ || 20||

पुरुषोत्तमाधोक्षजौ च नारसिंहोऽप्युतस्तथा ।जनार्दन उपेन्द्रश्च हरिः कृष्णोऽन्तिमस्तथा ॥ २१॥

puruṣottamādhokṣajau ca nārasiṃho'pyutastathā |janārdana upendraśca hariḥ kṛṣṇo'ntimastathā || 21||

ओङ्कारपूर्वकं नाम चतुर्विंशतिसङ्ख्यया ।स्वाहान्तैः प्राशयेद्वारि नमोऽन्तैः स्पर्शयेत्तथा ॥ २२॥

oṅkārapūrvakaṃ nāma caturviṃśatisaṅkhyayā |svāhāntaiḥ prāśayedvāri namo'ntaiḥ sparśayettathā || 22||

केशवादित्रिभिः पीत्वा द्वाभ्यां प्रक्षालयेत्करौ ।मुखं प्रक्षालयेद्द्वाभ्यां द्वाभ्यामुन्मार्जनं तथा ॥ २३॥

keśavāditribhiḥ pītvā dvābhyāṃ prakṣālayetkarau |mukhaṃ prakṣālayeddvābhyāṃ dvābhyāmunmārjanaṃ tathā || 23||

एकेन पाणिं सम्प्रोक्ष्य पादावपि शिरोऽपि च ।सङ्कर्षणादिदेवानां द्वादशाङ्गानि संस्पृशेत् ॥ २४॥

ekena pāṇiṃ samprokṣya pādāvapi śiro'pi ca |saṅkarṣaṇādidevānāṃ dvādaśāṅgāni saṃspṛśet || 24||

दक्षिणेनोदकं पीत्वा वामेन संस्पृशेद्बुधः ।तावन्न शुध्यते तोयं यावद्वामेन न स्पृशेत् ॥ २५॥

dakṣiṇenodakaṃ pītvā vāmena saṃspṛśedbudhaḥ |tāvanna śudhyate toyaṃ yāvadvāmena na spṛśet || 25||

गोकर्णाकृतिहस्तेन माषमात्रं जलं पिबेत् ।ततो न्यूनाधिकं पीत्वा सुरापायी भवेद्द्विजः ॥ २६॥

gokarṇākṛtihastena māṣamātraṃ jalaṃ pibet |tato nyūnādhikaṃ pītvā surāpāyī bhaveddvijaḥ || 26||

संहताङ्गुलिना तोयं पाणिना दक्षिणेन तु ।मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां शेषेणाचमनं विदुः ॥ २७॥

saṃhatāṅgulinā toyaṃ pāṇinā dakṣiṇena tu |muktāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ śeṣeṇācamanaṃ viduḥ || 27||

प्राणायामं ततः कृत्वा प्रणवस्मृतिपूर्वकम् ।गायत्रीं शिरसा सार्धं तुरीयपदसंयुताम् ॥ २८॥

prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā praṇavasmṛtipūrvakam |gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃ turīyapadasaṃyutām || 28||

दक्षिणे रेचयेद्वायुं वामेन पूरितोदरम् ।कुम्भेन धारयेन्नित्यं प्राणायामं विदुर्बुधाः ॥ २९॥

dakṣiṇe recayedvāyuṃ vāmena pūritodaram |kumbhena dhārayennityaṃ prāṇāyāmaṃ vidurbudhāḥ || 29||

पीडयेद्दक्षिणां नाडीमङ्गुष्ठेन तथोत्तराम् ।कनिष्ठानामिकाभ्यां तु मध्यमां तर्जनीं त्यजेत् ॥ ३०॥

pīḍayeddakṣiṇāṃ nāḍīmaṅguṣṭhena tathottarām |kaniṣṭhānāmikābhyāṃ tu madhyamāṃ tarjanīṃ tyajet || 30||

रेचकः पूरकश्चैव प्राणायामोऽथ कुम्भकः ।प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसैः ॥ ३१॥

recakaḥ pūrakaścaiva prāṇāyāmo'tha kumbhakaḥ |procyate sarvaśāstreṣu yogibhiryatamānasaiḥ || 31||

रेचकः सृजते वायुं पूरकः पूरयेत्तु तम् ।साम्येन संस्थितिर्यत्तत्कुम्भकः परिकीर्तितः ॥ ३२॥

recakaḥ sṛjate vāyuṃ pūrakaḥ pūrayettu tam |sāmyena saṃsthitiryattatkumbhakaḥ parikīrtitaḥ || 32||

नीलोत्पलदलश्यामं नाभिमध्ये प्रतिष्ठितम् ।चतुर्भुजं महात्मानं पूरके चिन्तयेद्धरिम् ॥ ३३॥

nīlotpaladalaśyāmaṃ nābhimadhye pratiṣṭhitam |caturbhujaṃ mahātmānaṃ pūrake cintayeddharim || 33||

कुम्भके तु हृदि स्थाने ध्यायेत्तु कमलासनम् ।प्रजापतिं जगन्नाथं चतुर्वक्त्रं पितामहम् ॥ ३४॥

kumbhake tu hṛdi sthāne dhyāyettu kamalāsanam |prajāpatiṃ jagannāthaṃ caturvaktraṃ pitāmaham || 34||

रेचके शङ्करं ध्यायेल्ललाटस्थं महेश्वरम् ।शुद्धस्फटिकसङ्काशं निर्मलं पापनाशनम् ॥ ३५॥

recake śaṅkaraṃ dhyāyellalāṭasthaṃ maheśvaram |śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ nirmalaṃ pāpanāśanam || 35||

पूरके विष्णुसायुज्यं कुम्भके ब्रह्मणो गतिम् ।रेचकेन तृतीयं तु प्राप्नुयादीश्वरं परम् ॥ ३६॥

pūrake viṣṇusāyujyaṃ kumbhake brahmaṇo gatim |recakena tṛtīyaṃ tu prāpnuyādīśvaraṃ param || 36||

पौराणाचमनाद्यं च प्रोक्तं देवर्षिसत्तम ।श्रौतमाचमनाद्यं च शृणु पापापहं मुने ॥ ३७॥

paurāṇācamanādyaṃ ca proktaṃ devarṣisattama |śrautamācamanādyaṃ ca śṛṇu pāpāpahaṃ mune || 37||

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य गायत्रीं तु तदित्यृचम् ।पादादौ व्याहृतीस्तिस्रः श्रौताचमनमुच्यते ॥ ३८॥

praṇavaṃ pūrvamuccārya gāyatrīṃ tu tadityṛcam |pādādau vyāhṛtīstisraḥ śrautācamanamucyate || 38||

गायत्रीं शिरसा सार्धं जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् ।प्रतिप्रणवसंयुक्तां त्रितयं प्राणसंयमः ॥ ३९॥

gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃ japedvyāhṛtipūrvikām |pratipraṇavasaṃyuktāṃ tritayaṃ prāṇasaṃyamaḥ || 39||

(सलक्षणं तु प्राणानामायामं कीर्त्यतेऽधुना ।नानापापैकशमनं महापुण्यफलप्रदम् ॥)पञ्चाङ्गुलीभिर्नासाग्रं पीडयेत्प्रणवेन तु ।सर्वपापहरा मुद्रा वानप्रस्थगृहस्थयोः ॥ ४०॥

(salakṣaṇaṃ tu prāṇānāmāyāmaṃ kīrtyate'dhunā |nānāpāpaikaśamanaṃ mahāpuṇyaphalapradam ||)pañcāṅgulībhirnāsāgraṃ pīḍayetpraṇavena tu |sarvapāpaharā mudrā vānaprasthagṛhasthayoḥ || 40||

कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैर्यतेश्च ब्रह्मचारिणः ।आपो हि ष्ठेति तिसृभिः प्रोक्षणं स्यात्कुशोदकैः ॥ ४१॥

kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhairyateśca brahmacāriṇaḥ |āpo hi ṣṭheti tisṛbhiḥ prokṣaṇaṃ syātkuśodakaiḥ || 41||

ऋगन्ते मार्जनं कुर्यात्पादान्ते वा समाहितः ।नवप्रणवयुक्तेन आपो हि ष्ठेत्यनेन तु ॥ ४२॥

ṛgante mārjanaṃ kuryātpādānte vā samāhitaḥ |navapraṇavayuktena āpo hi ṣṭhetyanena tu || 42||

नश्येदघं मार्जनेन संवत्सरसमुद्भवम् ।तत आचमनं कृत्वा सूर्यश्चेति पिबेदपः ॥ ४३॥

naśyedaghaṃ mārjanena saṃvatsarasamudbhavam |tata ācamanaṃ kṛtvā sūryaśceti pibedapaḥ || 43||

अन्तःकरणसम्भिन्नं पापं तस्य विनश्यति ।प्रणवेन व्याहृतिभिर्गायत्र्या प्रणवाद्यया ॥ ४४॥

antaḥkaraṇasambhinnaṃ pāpaṃ tasya vinaśyati |praṇavena vyāhṛtibhirgāyatryā praṇavādyayā || 44||

आपो हि ष्ठेति सूक्तेन मार्जनं चैव कारयेत् ।उद्धृत्य दक्षिणे हस्ते जलं गोकर्णवत्कृते ॥ ४५॥

āpo hi ṣṭheti sūktena mārjanaṃ caiva kārayet |uddhṛtya dakṣiṇe haste jalaṃ gokarṇavatkṛte || 45||

नीत्वा तं नासिकाग्रं तु वामकुक्षौ स्मरेदघम् ।पुरुषं कृष्णवर्णं च ऋतं चेति पठेत्ततः ॥ ४६॥

nītvā taṃ nāsikāgraṃ tu vāmakukṣau smaredagham |puruṣaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ca ṛtaṃ ceti paṭhettataḥ || 46||

द्रुपदां वा ऋचं पश्चाद्दक्षनासापुटेन च ।श्वासमार्गेण तं पापमानयेत्करवारिणि ॥ ४७॥

drupadāṃ vā ṛcaṃ paścāddakṣanāsāpuṭena ca |śvāsamārgeṇa taṃ pāpamānayetkaravāriṇi || 47||

नावलोक्यैव तद्वारि वामभागेऽश्मनि क्षिपेत् ।निष्पापं तु शरीरं मे सञ्जातमिति भावयेत् ॥ ४८॥

nāvalokyaiva tadvāri vāmabhāge'śmani kṣipet |niṣpāpaṃ tu śarīraṃ me sañjātamiti bhāvayet || 48||

उत्थाय तु ततः पादौ द्वौ समौ सन्नियोजयेत् ।जलाञ्जलिं गृहीत्वा तु तर्जन्यङ्गुष्ठवर्जितम् ॥ ४९॥

utthāya tu tataḥ pādau dvau samau sanniyojayet |jalāñjaliṃ gṛhītvā tu tarjanyaṅguṣṭhavarjitam || 49||

वीक्ष्य भानुं क्षिपेद्वारि गायत्र्या चाभिमन्त्रितम् ।त्रिवारं मुनिशार्दूल विधिरेषोऽर्घ्यमोचने ॥ ५०॥

vīkṣya bhānuṃ kṣipedvāri gāyatryā cābhimantritam |trivāraṃ muniśārdūla vidhireṣo'rghyamocane || 50||

ततः प्रदक्षिणां कुर्यादसावादित्यमन्त्रतः ।मध्याह्ने सकृदेव स्यात्सन्ध्ययोस्तु त्रिवारतः ॥ ५१॥

tataḥ pradakṣiṇāṃ kuryādasāvādityamantrataḥ |madhyāhne sakṛdeva syātsandhyayostu trivārataḥ || 51||

ईषन्नग्रः प्रभाते तु मध्याह्ने दण्डवत्स्थितः ।आसने चोपविष्टस्तु द्विजः सायं क्षिपेदपः ॥ ५२॥

īṣannagraḥ prabhāte tu madhyāhne daṇḍavatsthitaḥ |āsane copaviṣṭastu dvijaḥ sāyaṃ kṣipedapaḥ || 52||

उदकं प्रक्षिपेद्यस्मात्तत्कारणमतः शृणु ।त्रिंशत्कोट्यो महावीरा मन्देहा नाम राक्षसाः ॥ ५३॥

udakaṃ prakṣipedyasmāttatkāraṇamataḥ śṛṇu |triṃśatkoṭyo mahāvīrā mandehā nāma rākṣasāḥ || 53||

कृतघ्ना दारुणा घोराः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम् ।ततो देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः ॥ ५४॥

kṛtaghnā dāruṇā ghorāḥ sūryamicchanti khāditum |tato devagaṇāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ || 54||

उपासते महासन्ध्यां प्रक्षिपन्त्युदकाञ्जलिम् ।दह्यन्ते तेन दैत्यास्ते वज्रीभूतेन वारिणा ॥ ५५॥

upāsate mahāsandhyāṃ prakṣipantyudakāñjalim |dahyante tena daityāste vajrībhūtena vāriṇā || 55||

एतस्मात्कारणाद्विप्राः सन्ध्यां नित्यमुपासते ।महापुण्यस्य जननं सन्ध्योपासनमीरितम् ॥ ५६॥

etasmātkāraṇādviprāḥ sandhyāṃ nityamupāsate |mahāpuṇyasya jananaṃ sandhyopāsanamīritam || 56||

अर्घ्याङ्गभूतमन्त्रोऽयं प्रोच्यते शृणु नारद ।यदुच्चारणमात्रेण साङ्गं सन्ध्याफलं भवेत् ॥ ५७॥

arghyāṅgabhūtamantro'yaṃ procyate śṛṇu nārada |yaduccāraṇamātreṇa sāṅgaṃ sandhyāphalaṃ bhavet || 57||

सोऽहमर्कोऽस्म्यहं ज्योतिरात्मा ज्योतिरहं शिवः ।आत्मज्योतिरहं शुक्लः सर्वज्योती रसोऽस्म्यहम् ॥ ५८॥

so'hamarko'smyahaṃ jyotirātmā jyotirahaṃ śivaḥ |ātmajyotirahaṃ śuklaḥ sarvajyotī raso'smyaham || 58||

आगच्छ वरदे देवि गायत्रि ब्रह्मरूपिणि ।जपानुष्ठानसिद्।ह्ध्यर्थं प्रविश्य हृदयं मम ॥ ५९॥

āgaccha varade devi gāyatri brahmarūpiṇi |japānuṣṭhānasid|hdhyarthaṃ praviśya hṛdayaṃ mama || 59||

उत्तिष्ठ देवि गन्तव्यं पुनरागमनाय च ।अर्घ्येषु देवि गन्तव्यं प्रविश्य हृदयं मम ॥ ६०॥

uttiṣṭha devi gantavyaṃ punarāgamanāya ca |arghyeṣu devi gantavyaṃ praviśya hṛdayaṃ mama || 60||

ततः शुद्धस्थले नैजमासनं स्थापयेद्बुधः ।तत्रारुह्य जपेत्पश्चाद्गायत्रीं वेदमातरम् ॥ ६१॥

tataḥ śuddhasthale naijamāsanaṃ sthāpayedbudhaḥ |tatrāruhya japetpaścādgāyatrīṃ vedamātaram || 61||

अत्रैव खेचरी मुद्रा प्राणायामोत्तरं मुने ।प्रातःसन्ध्याविधाने च कीर्तिता मुनिपुङ्गव ॥ ६२॥

atraiva khecarī mudrā prāṇāyāmottaraṃ mune |prātaḥsandhyāvidhāne ca kīrtitā munipuṅgava || 62||

तन्नामार्थं प्रवक्ष्यामि सादरं शृणु नारद ।चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा चरति खे गता ॥ ६३॥

tannāmārthaṃ pravakṣyāmi sādaraṃ śṛṇu nārada |cittaṃ carati khe yasmājjihvā carati khe gatā || 63||

भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ।न चासनं सिद्धसमं न कुम्भसदृशोऽनिलः ॥ ६४॥

bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī |na cāsanaṃ siddhasamaṃ na kumbhasadṛśo'nilaḥ || 64||

न खेचरीसमा मुद्रा सत्यं सत्यं च नारद ।घण्टावत्पणवोच्चाराद्वायुं निर्जित्य यत्नतः ॥ ६५॥

na khecarīsamā mudrā satyaṃ satyaṃ ca nārada |ghaṇṭāvatpaṇavoccārādvāyuṃ nirjitya yatnataḥ || 65||

स्थिरासने स्थिरो भूत्वा निरहङ्कारनिर्ममः ।लक्षणं नारद मुने शृणु सिद्धासनस्य च ॥ ६६॥

sthirāsane sthiro bhūtvā nirahaṅkāranirmamaḥ |lakṣaṇaṃ nārada mune śṛṇu siddhāsanasya ca || 66||

योनिस्थानकमङ्घ्रिमूलघटितं कृत्वा दृढं विन्यसेन्मेढ्रे पादमथैकमेव हृदयं कृत्वा समं विग्रहम् ।स्थाणुः संयमितेन्द्रियोऽचलदृशा पश्यन्भ्रुवोरन्तरंतिष्ठत्येतदतीव योगिसुखदं सिद्धासनं प्रोच्यते ॥ ६७॥

yonisthānakamaṅghrimūlaghaṭitaṃ kṛtvā dṛḍhaṃ vinyasenmeḍhre pādamathaikameva hṛdayaṃ kṛtvā samaṃ vigraham |sthāṇuḥ saṃyamitendriyo'caladṛśā paśyanbhruvorantaraṃtiṣṭhatyetadatīva yogisukhadaṃ siddhāsanaṃ procyate || 67||

आयातु वरदा देवी अक्षरं ब्रह्मसम्मितम् ।गायत्री छन्दसां मातरिदं ब्रह्म जुषस्व मे ॥ ६८॥

āyātu varadā devī akṣaraṃ brahmasammitam |gāyatrī chandasāṃ mātaridaṃ brahma juṣasva me || 68||

यदह्ना कुरुते पापं तदह्ना प्रतिमुच्यते ।यद्रात्र्या कुरुते पापं तद्रात्र्या प्रतिमुच्यते ॥ ६९॥

yadahnā kurute pāpaṃ tadahnā pratimucyate |yadrātryā kurute pāpaṃ tadrātryā pratimucyate || 69||

सर्ववर्णे महादेवि सन्ध्याविद्ये सरस्वति ।अजरे अमरे देवि सर्वदेवि नमोऽस्तु ते ॥ ७०॥

sarvavarṇe mahādevi sandhyāvidye sarasvati |ajare amare devi sarvadevi namo'stu te || 70||

तेजोऽसीत्यादिमन्त्रेण देवीमावाहयेत्ततः ।यत्कृतं त्वदनुष्ठानं तत्सर्वं पूर्णमस्तु मे ॥ ७१॥

tejo'sītyādimantreṇa devīmāvāhayettataḥ |yatkṛtaṃ tvadanuṣṭhānaṃ tatsarvaṃ pūrṇamastu me || 71||

ततः शापविमोक्षाय विधानं सम्यगाचरेत् ।ब्रह्मशापस्ततो विश्वामित्रस्य च तथैव च ॥ ७२॥

tataḥ śāpavimokṣāya vidhānaṃ samyagācaret |brahmaśāpastato viśvāmitrasya ca tathaiva ca || 72||

वसिष्ठशाप इत्येतत्त्रिविधं शापलक्षणम् ।ब्रह्मणः स्मरणेनैव ब्रह्मशापो निवर्तते ॥ ७३॥

vasiṣṭhaśāpa ityetattrividhaṃ śāpalakṣaṇam |brahmaṇaḥ smaraṇenaiva brahmaśāpo nivartate || 73||

विश्वामित्रस्मरणतो विश्वामित्रस्य शापतः ।वसिष्ठस्मरणादेव तस्य शापो विनश्यति ॥ ७४॥

viśvāmitrasmaraṇato viśvāmitrasya śāpataḥ |vasiṣṭhasmaraṇādeva tasya śāpo vinaśyati || 74||

हृत्पद्ममध्ये पुरुषं प्रमाणंसत्यात्मकं सर्वजगत्स्वरूपम् ।ध्यायामि नित्यं परमात्मसंज्ञंचिद्रूपमेकं वचसामगम्यम् ॥ ७५॥

hṛtpadmamadhye puruṣaṃ pramāṇaṃsatyātmakaṃ sarvajagatsvarūpam |dhyāyāmi nityaṃ paramātmasaṃjñaṃcidrūpamekaṃ vacasāmagamyam || 75||

अथ न्यासविधिं वक्ष्ये सन्ध्याया अङ्गसम्भवम् ।ओङ्कारं पूर्ववद्योज्यं ततो मन्त्रानुदीरयेत् ॥ ७६॥

atha nyāsavidhiṃ vakṣye sandhyāyā aṅgasambhavam |oṅkāraṃ pūrvavadyojyaṃ tato mantrānudīrayet || 76||

भूरित्युक्त्वा च पादाभ्यां नम इत्येव चोच्चरेत् ।भुवः पूर्वं तु जानुभ्यां स्वः कटिभ्यां नमो वदेत् ॥ ७७॥

bhūrityuktvā ca pādābhyāṃ nama ityeva coccaret |bhuvaḥ pūrvaṃ tu jānubhyāṃ svaḥ kaṭibhyāṃ namo vadet || 77||

महर्नाभ्यै जनश्चैव हदयाय ततस्तपः ।कण्ठाय च ततः सत्यं ललाटे परिकीर्तयेत् ॥ ७८॥

maharnābhyai janaścaiva hadayāya tatastapaḥ |kaṇṭhāya ca tataḥ satyaṃ lalāṭe parikīrtayet || 78||

अङ्गुष्ठाभ्यां तत्सवितुस्तर्जनीभ्यां वरेण्यकम् ।भर्गो देवस्य मध्याभ्यां धीमहीत्येव कीर्तयेत् ॥ ७९॥

aṅguṣṭhābhyāṃ tatsavitustarjanībhyāṃ vareṇyakam |bhargo devasya madhyābhyāṃ dhīmahītyeva kīrtayet || 79||

अनामाभ्यां कनिष्ठाभ्यां धियो यो नः पदं वदेत् ।प्रचोदयात्करपृष्ठतलयोर्विन्यसेत्सुधीः ॥ ८०॥

anāmābhyāṃ kaniṣṭhābhyāṃ dhiyo yo naḥ padaṃ vadet |pracodayātkarapṛṣṭhatalayorvinyasetsudhīḥ || 80||

ब्रह्मात्मने तत्सवितुर्हृदयाय नमस्तथा ।विष्ण्वात्मने वरेण्यं च शिरसे नम इत्यपि ॥ ८१॥

brahmātmane tatsaviturhṛdayāya namastathā |viṣṇvātmane vareṇyaṃ ca śirase nama ityapi || 81||

भर्गो देवस्थ रुद्रात्मने शिखायै प्रकीर्तितम् ।शक्त्यात्मने धीमहीति कवचाय ततः परम् ॥ ८२॥

bhargo devastha rudrātmane śikhāyai prakīrtitam |śaktyātmane dhīmahīti kavacāya tataḥ param || 82||

कालात्मने धियो यो नो नेत्रत्रय उदीरितम् ।प्रचोदयाच्च सर्वात्मनेऽस्त्राय परिकीर्तितम् ॥ ८३॥

kālātmane dhiyo yo no netratraya udīritam |pracodayācca sarvātmane'strāya parikīrtitam || 83||

अक्षरन्यासमेवाग्रे कथयामि महामुने ।गायत्रीवर्णसम्भूतन्यासः पापहरः परः ॥ ८४॥

akṣaranyāsamevāgre kathayāmi mahāmune |gāyatrīvarṇasambhūtanyāsaḥ pāpaharaḥ paraḥ || 84||

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य वर्णन्यासः प्रकीर्तितः ।तत्कारमादावुच्चार्य पादाङ्गुष्ठद्वये न्यसेत् ॥ ८५॥

praṇavaṃ pūrvamuccārya varṇanyāsaḥ prakīrtitaḥ |tatkāramādāvuccārya pādāṅguṣṭhadvaye nyaset || 85||

सकारं गुल्फयोस्तद्वद्विकारं जङ्घयोर्न्यसेत् ।जान्वोस्तुकारं विन्यस्य ऊर्वोश्चैव वकारकम् ॥ ८६॥

sakāraṃ gulphayostadvadvikāraṃ jaṅghayornyaset |jānvostukāraṃ vinyasya ūrvoścaiva vakārakam || 86||

रेकारं च गुदे न्यस्य णिकारं लिङ्ग एव च ।कट्यां यकारमेवात्र भकारं नाभिमण्डले ॥ ८७॥

rekāraṃ ca gude nyasya ṇikāraṃ liṅga eva ca |kaṭyāṃ yakāramevātra bhakāraṃ nābhimaṇḍale || 87||

गोकारं हृदये न्यस्य देकारं स्तनयोर्द्वयोः ।वकारं हृदि विन्यस्य स्यकारं कण्ठकूपके ॥ ८८॥

gokāraṃ hṛdaye nyasya dekāraṃ stanayordvayoḥ |vakāraṃ hṛdi vinyasya syakāraṃ kaṇṭhakūpake || 88||

धीकारं मुखदेशे तु मकारं तालुदेशके ।हिकारं नासिकाग्रे तुधिकारं नेत्रमण्डले ॥ ८९॥

dhīkāraṃ mukhadeśe tu makāraṃ tāludeśake |hikāraṃ nāsikāgre tudhikāraṃ netramaṇḍale || 89||

भ्रूमध्ये चैव योकारं योकारं च ललाटके ।नकारं वै पूर्वमुखे प्रकारं दक्षिणे मुखे ॥ ९०॥

bhrūmadhye caiva yokāraṃ yokāraṃ ca lalāṭake |nakāraṃ vai pūrvamukhe prakāraṃ dakṣiṇe mukhe || 90||

चोकारं पश्चिममुखे दकारं चोत्तरे मुखे ।याकारं मूर्ध्नि विन्यस्य तकारं व्यापकं न्यसेत् ॥ ९१॥

cokāraṃ paścimamukhe dakāraṃ cottare mukhe |yākāraṃ mūrdhni vinyasya takāraṃ vyāpakaṃ nyaset || 91||

एतन्न्यासविधिं केचिन्नेच्छन्ति जपतत्पराः ।ततो ध्यायेन्महादेवीं जगन्मातरमम्बिकाम् ॥ ९२॥

etannyāsavidhiṃ kecinnecchanti japatatparāḥ |tato dhyāyenmahādevīṃ jaganmātaramambikām || 92||

भास्वज्जपाप्रसूनाभां कुमारीं परमेश्वरीम् ।रक्ताम्बुजासनारूढां रक्तगन्धानुलेपनाम् ॥ ९३॥

bhāsvajjapāprasūnābhāṃ kumārīṃ parameśvarīm |raktāmbujāsanārūḍhāṃ raktagandhānulepanām || 93||

रक्तमाल्याम्बरधरां चतुरास्यां चतुर्भुजाम् ।द्विनेत्रां स्रुक्स्रुवो मालां कुण्डिकां चैव बिभ्रतीम् ॥ ९४॥

raktamālyāmbaradharāṃ caturāsyāṃ caturbhujām |dvinetrāṃ sruksruvo mālāṃ kuṇḍikāṃ caiva bibhratīm || 94||

सर्वाभरणसन्दीप्तामृग्वेदाध्यायिनीं पराम् ।हंसपत्रामाहवनीयमध्यस्थां ब्रह्मदेवताम् ॥ ९५॥

sarvābharaṇasandīptāmṛgvedādhyāyinīṃ parām |haṃsapatrāmāhavanīyamadhyasthāṃ brahmadevatām || 95||

चतुष्पदामष्टकुक्षिं सप्तशीर्षां महेश्वरीम् ।अग्निवक्त्रां रुद्रशिखां विष्णुचित्तां तु भावयेत् ॥ ९६॥

catuṣpadāmaṣṭakukṣiṃ saptaśīrṣāṃ maheśvarīm |agnivaktrāṃ rudraśikhāṃ viṣṇucittāṃ tu bhāvayet || 96||

ब्रह्मा तु कवचं यस्या गोत्रं साङ्ख्यायनं स्मृतम् ।आदित्यमण्डलान्तःस्थां ध्यायेद्देवीं महेश्वरीम् ॥ ९७॥

brahmā tu kavacaṃ yasyā gotraṃ sāṅkhyāyanaṃ smṛtam |ādityamaṇḍalāntaḥsthāṃ dhyāyeddevīṃ maheśvarīm || 97||

एवं ध्यात्वा विधानेन गायत्रीं वेदमातरम् ।ततो मुद्राः प्रकुर्वीत देव्याः प्रीतिकराः शुभाः ॥ ९८॥

evaṃ dhyātvā vidhānena gāyatrīṃ vedamātaram |tato mudrāḥ prakurvīta devyāḥ prītikarāḥ śubhāḥ || 98||

सुमुखं सपुटं चैव विततं विस्तृतं तथा ।द्विमुखं त्रिमुखं चैव चतुष्कं पञ्चकं तथा ॥ ९९॥

sumukhaṃ sapuṭaṃ caiva vitataṃ vistṛtaṃ tathā |dvimukhaṃ trimukhaṃ caiva catuṣkaṃ pañcakaṃ tathā || 99||

षण्मुखाधोमुखं चैव व्यापकाञ्जलिकं तथा ।शकटं यमपाशं च ग्रथितं सन्मुखोन्मुखम् ॥ १००॥

ṣaṇmukhādhomukhaṃ caiva vyāpakāñjalikaṃ tathā |śakaṭaṃ yamapāśaṃ ca grathitaṃ sanmukhonmukham || 100||

विलम्बं मुष्टिकं चैव मत्स्यं कूर्मं वराहकम् ।सिंहाक्रान्तं महाक्रान्तं मुद्गरं पल्लवं तथा ॥ १०१॥

vilambaṃ muṣṭikaṃ caiva matsyaṃ kūrmaṃ varāhakam |siṃhākrāntaṃ mahākrāntaṃ mudgaraṃ pallavaṃ tathā || 101||

चतुर्विंशतिमुद्राश्च गायत्र्याः सम्प्रदर्शयेत् ।शताक्षरां च गायत्रीं सकृदावर्तयेत्सुधीः ॥ १०२॥

caturviṃśatimudrāśca gāyatryāḥ sampradarśayet |śatākṣarāṃ ca gāyatrīṃ sakṛdāvartayetsudhīḥ || 102||

चतुर्विंशत्यक्षराणि गायत्र्या कीर्तितानि हि ।जातवेदसनाम्नीं च ऋचमुच्चारयेत्ततः ॥ १०३॥

caturviṃśatyakṣarāṇi gāyatryā kīrtitāni hi |jātavedasanāmnīṃ ca ṛcamuccārayettataḥ || 103||

त्र्यम्बकस्यर्चमावृत्य गायत्री शतवर्णका ।भवतीयं महापुण्या सकृज्जप्या बुधैरियम् ॥ १०४॥

tryambakasyarcamāvṛtya gāyatrī śatavarṇakā |bhavatīyaṃ mahāpuṇyā sakṛjjapyā budhairiyam || 104||

ओङ्कारं पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवः स्वस्तथैव च ।चतुर्विंशत्यक्षरां च गायत्रीं प्रोच्चरेत्ततः ॥ १०५॥

oṅkāraṃ pūrvamuccārya bhūrbhuvaḥ svastathaiva ca |caturviṃśatyakṣarāṃ ca gāyatrīṃ proccarettataḥ || 105||

एवं नित्यं जपं कुर्याद्ब्राह्मणो विप्रपुङ्गवः ।स समग्रं फलं प्राप्य सन्ध्यायाः सुखमेधते ॥ १०६॥

evaṃ nityaṃ japaṃ kuryādbrāhmaṇo viprapuṅgavaḥ |sa samagraṃ phalaṃ prāpya sandhyāyāḥ sukhamedhate || 106||

इति श्रीमद्देवीभागवते एकादशस्कन्धेषोडशाध्यायान्तर्गतंसन्ध्योपासननिरूपणं समाप्तम् ॥

iti śrīmaddevībhāgavate ekādaśaskandheṣoḍaśādhyāyāntargataṃsandhyopāsananirūpaṇaṃ samāptam ||