आत्मतत्त्वनिरूपणम् Atmatattvanirupanam

(देवीभागवततः देवीगीतायां प्रथमोऽध्यायः)श्रीदेव्युवाचशृण्वन्तु निर्जराः सर्वे व्याहरन्त्या वचो मम ।यस्य श्रवणमात्रेण मद्रूपत्वं प्रपद्यते ॥ १॥

(devībhāgavatataḥ devīgītāyāṃ prathamo'dhyāyaḥ)śrīdevyuvācaśṛṇvantu nirjarāḥ sarve vyāharantyā vaco mama |yasya śravaṇamātreṇa madrūpatvaṃ prapadyate || 1||

अहमेवास पूर्वं तु नान्यत्किञ्चिन्नगाधिप ।तदात्मरूपं चित्संवित्परब्रह्मैकनामकम् ॥ २॥

ahamevāsa pūrvaṃ tu nānyatkiñcinnagādhipa |tadātmarūpaṃ citsaṃvitparabrahmaikanāmakam || 2||

अप्रतर्क्यमनिर्देश्यमनौपम्यमनामयम् ।तस्य काचित्स्वतः सिद्धा शक्तिर्मायेति विश्रुता ॥ ३॥

apratarkyamanirdeśyamanaupamyamanāmayam |tasya kācitsvataḥ siddhā śaktirmāyeti viśrutā || 3||

न सती सा नासती सा नोभयात्मा विरोधतः ।एतद्विलक्षणा काचिद्वस्तुभूतास्ति सर्वदा ॥ ४॥

na satī sā nāsatī sā nobhayātmā virodhataḥ |etadvilakṣaṇā kācidvastubhūtāsti sarvadā || 4||

पावकस्योष्णतेवेयमुष्णांशोरिव दीधितिः ।चन्द्रस्य चन्द्रिकेवेयं ममेयं सहजा ध्रुवा ॥ ५॥

pāvakasyoṣṇateveyamuṣṇāṃśoriva dīdhitiḥ |candrasya candrikeveyaṃ mameyaṃ sahajā dhruvā || 5||

तस्यां कर्माणि जीवानां जीवाः कालाश्च सञ्चरे ।अभेदेन विलीनाः स्युः सुषुप्तौ व्यवहारवत् ॥ ६॥

tasyāṃ karmāṇi jīvānāṃ jīvāḥ kālāśca sañcare |abhedena vilīnāḥ syuḥ suṣuptau vyavahāravat || 6||

स्वशक्तेश्च समायोगादहं बीजात्मतां गता ।स्वाधारावरणात्तस्या दोषत्वं च समागतम् ॥ ७॥

svaśakteśca samāyogādahaṃ bījātmatāṃ gatā |svādhārāvaraṇāttasyā doṣatvaṃ ca samāgatam || 7||

चैतन्यस्य समायोगान्निमित्तत्वं च कथ्यते ।प्रपञ्चपरिणामाच्च समवायित्वमुच्यते ॥ ८॥

caitanyasya samāyogānnimittatvaṃ ca kathyate |prapañcapariṇāmācca samavāyitvamucyate || 8||

केचित्तां तप इत्याहुस्तमः केचिज्जडं परे ।ज्ञानं मायां प्रधानं च प्रकृतिं शक्तिमप्यजाम् ॥ ९॥

kecittāṃ tapa ityāhustamaḥ kecijjaḍaṃ pare |jñānaṃ māyāṃ pradhānaṃ ca prakṛtiṃ śaktimapyajām || 9||

विमर्श इति तां प्राहुः शैवशास्त्रविशारदाः ।अविद्यामितरे प्राहुर्वेदतत्त्वार्थचिन्तकाः ॥ १०॥

vimarśa iti tāṃ prāhuḥ śaivaśāstraviśāradāḥ |avidyāmitare prāhurvedatattvārthacintakāḥ || 10||

एवं नानाविधानि स्युर्नामानि निगमादिषु ।तस्या जडत्वं दृश्यत्वाज्ज्ञाननाशात्ततोऽसती ॥ ११॥

evaṃ nānāvidhāni syurnāmāni nigamādiṣu |tasyā jaḍatvaṃ dṛśyatvājjñānanāśāttato'satī || 11||

चैतन्यस्य न दृश्यत्वं दृश्यत्वे जडमेव तत् ।स्वप्रकाशं च चैतन्यं न परेण प्रकाशितम् ॥ १२॥

caitanyasya na dṛśyatvaṃ dṛśyatve jaḍameva tat |svaprakāśaṃ ca caitanyaṃ na pareṇa prakāśitam || 12||

अनवस्थादोषसत्त्वान्न स्वेनापि प्रकाशितम् ।कर्मकर्त्रीविरोधः स्यात्तस्मात्तद्दीपवत्स्वयम् ॥ १३॥

anavasthādoṣasattvānna svenāpi prakāśitam |karmakartrīvirodhaḥ syāttasmāttaddīpavatsvayam || 13||

प्रकाशमानमन्येषां भासकं विद्धि पर्वत ।अत एव च नित्यत्वं सिद्धसंवित्तनोर्मम ॥ १४॥

prakāśamānamanyeṣāṃ bhāsakaṃ viddhi parvata |ata eva ca nityatvaṃ siddhasaṃvittanormama || 14||

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादौ दृश्यस्य व्यभिचारतः ।संविदो व्यभिचारश्च नानुभूतोऽस्ति कर्हिचित् ॥ १५॥

jāgratsvapnasuṣuptyādau dṛśyasya vyabhicārataḥ |saṃvido vyabhicāraśca nānubhūto'sti karhicit || 15||

यदि तस्याप्यनुभवस्तर्ह्ययं येन साक्षिणा ।अनुभूतः स एवात्र शिष्टः संविद्वपुः पुरा ॥ १६॥

yadi tasyāpyanubhavastarhyayaṃ yena sākṣiṇā |anubhūtaḥ sa evātra śiṣṭaḥ saṃvidvapuḥ purā || 16||

अत एव च नित्यत्वं प्रोक्तं सच्छास्त्रकोविदैः ।आनन्दरूपता चास्याः परप्रेमास्पदत्वतः ॥ १७॥

ata eva ca nityatvaṃ proktaṃ sacchāstrakovidaiḥ |ānandarūpatā cāsyāḥ parapremāspadatvataḥ || 17||

मा न भूवं हि भूयासमिति प्रेमात्मनि स्थितम् ।सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वादसङ्गत्वं स्फुटं मम ॥ १८॥

mā na bhūvaṃ hi bhūyāsamiti premātmani sthitam |sarvasyānyasya mithyātvādasaṅgatvaṃ sphuṭaṃ mama || 18||

अपरिच्छिन्नताप्येवमत एव मता मम ।तच्च ज्ञानं नात्मधर्मो धर्मत्वे जडताऽऽत्मनः ॥ १९॥

aparicchinnatāpyevamata eva matā mama |tacca jñānaṃ nātmadharmo dharmatve jaḍatā''tmanaḥ || 19||

ज्ञानस्य जडशेषत्वं न दृष्टं न च सम्भवि ।चिद्धर्मत्वं तथा नास्ति चितश्चिन्न हि भिद्यते ॥ २०॥

jñānasya jaḍaśeṣatvaṃ na dṛṣṭaṃ na ca sambhavi |ciddharmatvaṃ tathā nāsti citaścinna hi bhidyate || 20||

तस्मादात्मा ज्ञानरूपः सुखरूपश्च सर्वदा ।सत्यः पूर्णोऽप्यसङ्गश्च द्वैतजालविवर्जितः ॥ २१॥

tasmādātmā jñānarūpaḥ sukharūpaśca sarvadā |satyaḥ pūrṇo'pyasaṅgaśca dvaitajālavivarjitaḥ || 21||

स पुनः कामकर्मादियुक्तया स्वीयमायया ।पूर्वानुभूतसंस्कारात् कालकर्मविपाकतः ॥ २२॥

sa punaḥ kāmakarmādiyuktayā svīyamāyayā |pūrvānubhūtasaṃskārāt kālakarmavipākataḥ || 22||

अविवेकाच्च तत्त्वस्य सिसृक्षावान्प्रजायते ।अबुद्धिपूर्वः सर्गोऽयं कथितस्ते नगाधिप ॥ २३॥

avivekācca tattvasya sisṛkṣāvānprajāyate |abuddhipūrvaḥ sargo'yaṃ kathitaste nagādhipa || 23||

एतद्धि यन्मया प्रोक्तं मम रूपमलौकिकम् ।अव्याकृतं तदव्यक्तं मायाशबलमित्यपि ॥ २४॥

etaddhi yanmayā proktaṃ mama rūpamalaukikam |avyākṛtaṃ tadavyaktaṃ māyāśabalamityapi || 24||

प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु सर्वकारणकारणम् ।तत्त्वानामादिभूतं च सच्चिदानन्दविग्रहम् ॥ २५॥

procyate sarvaśāstreṣu sarvakāraṇakāraṇam |tattvānāmādibhūtaṃ ca saccidānandavigraham || 25||

सर्वकर्मघनीभूतमिच्छाज्ञानक्रियाश्रयम् ।ह्रीङ्कारमन्त्रवाच्यं तदादितत्त्वं तदुच्यते ॥ २६॥

sarvakarmaghanībhūtamicchājñānakriyāśrayam |hrīṅkāramantravācyaṃ tadāditattvaṃ taducyate || 26||

तस्मादाकाश उत्पन्नः शब्दतन्मात्ररूपकः ।भवेत्स्पर्शात्मको वायुस्तेजोरूपात्मकं पुनः ॥ २७॥

tasmādākāśa utpannaḥ śabdatanmātrarūpakaḥ |bhavetsparśātmako vāyustejorūpātmakaṃ punaḥ || 27||

जलं रसात्मकं पश्चात्ततो गन्धात्मिका धरा ।शब्दैकगुण आकाशो वायुः स्पर्शरवान्वितः ॥ २८॥

jalaṃ rasātmakaṃ paścāttato gandhātmikā dharā |śabdaikaguṇa ākāśo vāyuḥ sparśaravānvitaḥ || 28||

शब्दस्पर्शरूपगुणं तेज इत्युच्यते बुधैः ।शब्दस्पर्शरूपरसैरापो वेदगुणाः स्मृताः ॥ २९॥

śabdasparśarūpaguṇaṃ teja ityucyate budhaiḥ |śabdasparśarūparasairāpo vedaguṇāḥ smṛtāḥ || 29||

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैः पञ्चगुणा धरा ।तेभ्योऽभवन्महत्सूत्रं यल्लिङ्गं परिचक्षते ॥ ३०॥

śabdasparśarūparasagandhaiḥ pañcaguṇā dharā |tebhyo'bhavanmahatsūtraṃ yalliṅgaṃ paricakṣate || 30||

सर्वात्मकं तत्सम्प्रोक्तं सूक्ष्मदेहोऽयमात्मनः ।अव्यक्तं कारणो देहः स चोक्तः पूर्वमेव हि ॥ ३१॥

sarvātmakaṃ tatsamproktaṃ sūkṣmadeho'yamātmanaḥ |avyaktaṃ kāraṇo dehaḥ sa coktaḥ pūrvameva hi || 31||

यस्मिञ्जगद्बीजरूपं स्थितं लिङ्गोद्भवो यतः ।ततः स्थूलानि भूतानि पञ्चीकरणमार्गतः ॥ ३२॥

yasmiñjagadbījarūpaṃ sthitaṃ liṅgodbhavo yataḥ |tataḥ sthūlāni bhūtāni pañcīkaraṇamārgataḥ || 32||

पञ्चसङ्ख्यानि जायन्ते तत्प्रकारस्त्वथोच्यते ।पूर्वोक्तानि च भूतानि प्रत्येकं विभजेद्द्विधा ॥ ३३॥

pañcasaṅkhyāni jāyante tatprakārastvathocyate |pūrvoktāni ca bhūtāni pratyekaṃ vibhajeddvidhā || 33||

एकैकं भागमेकस्य चतुर्धा विभजेद्गिरे ।स्वस्वेतरद्वितीयांशे योजनात्पञ्च पञ्च ते ॥ ३४॥

ekaikaṃ bhāgamekasya caturdhā vibhajedgire |svasvetaradvitīyāṃśe yojanātpañca pañca te || 34||

तत्कार्यं च विराड्देहः स्थूलदेहोऽयमात्मनः ।पञ्चभूतस्थसत्त्वांशैः श्रोत्रादीनां समुद्भवः ॥ ३५॥

tatkāryaṃ ca virāḍdehaḥ sthūladeho'yamātmanaḥ |pañcabhūtasthasattvāṃśaiḥ śrotrādīnāṃ samudbhavaḥ || 35||

ज्ञानेन्द्रियाणां राजेन्द्र प्रत्येकं मिलितैस्तु तैः ।अन्तःकरणमेकं स्याद्वृत्तिभेदाच्चतुर्विधम् ॥ ३६॥

jñānendriyāṇāṃ rājendra pratyekaṃ militaistu taiḥ |antaḥkaraṇamekaṃ syādvṛttibhedāccaturvidham || 36||

यदा तु सङ्कल्पविकल्पकृत्यंतदा भवेत्तन्मन इत्यभिख्यम् ।स्याद्बुद्धिसंज्ञं च यदा प्रवेत्तिसुनिश्चितं संशयहीनरूपम् ॥ ३७॥

yadā tu saṅkalpavikalpakṛtyaṃtadā bhavettanmana ityabhikhyam |syādbuddhisaṃjñaṃ ca yadā pravettisuniścitaṃ saṃśayahīnarūpam || 37||

अनुसन्धानरूपं तच्चित्तं च परिकीर्तितम् ।अहङ्कृत्यात्मवृत्त्या तु तदहङ्कारतां गतम् ॥ ३८॥

anusandhānarūpaṃ taccittaṃ ca parikīrtitam |ahaṅkṛtyātmavṛttyā tu tadahaṅkāratāṃ gatam || 38||

तेषां रजोंशैर्जातानि क्रमात्कर्मेन्द्रियाणि च ।प्रत्येकं मिलितैस्तैस्तु प्राणो भवति पञ्चधा ॥ ३९॥

teṣāṃ rajoṃśairjātāni kramātkarmendriyāṇi ca |pratyekaṃ militaistaistu prāṇo bhavati pañcadhā || 39||

हृदि प्राणो गुदेऽपानो नाभिस्थस्तु समानकः ।कण्ठदेशेऽप्युदानः स्याद्व्यानः सर्वशरीरगः ॥ ४०॥

hṛdi prāṇo gude'pāno nābhisthastu samānakaḥ |kaṇṭhadeśe'pyudānaḥ syādvyānaḥ sarvaśarīragaḥ || 40||

ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च ।प्राणादिपञ्चकं चैव धिया च सहितं मनः ॥ ४१॥

jñānendriyāṇi pañcaiva pañcakarmendriyāṇi ca |prāṇādipañcakaṃ caiva dhiyā ca sahitaṃ manaḥ || 41||

एतत्सूक्ष्मशरीरं स्यान्मम लिङ्गं यदुच्यते ।तत्र या प्रकृतिः प्रोक्ता सा राजन्द्विविधा स्मृता ॥ ४२॥

etatsūkṣmaśarīraṃ syānmama liṅgaṃ yaducyate |tatra yā prakṛtiḥ proktā sā rājandvividhā smṛtā || 42||

सत्त्वात्मिका तु माया स्यादविद्या गुणमिश्रिता ।स्वाश्रयं या तु संरक्षेत्सा मायेति निगद्यते ॥ ४३॥

sattvātmikā tu māyā syādavidyā guṇamiśritā |svāśrayaṃ yā tu saṃrakṣetsā māyeti nigadyate || 43||

तस्यां यत्प्रतिबिम्बं स्याद्बिम्बभूतस्य चेशितुः ।स ईश्वरः समाख्यातः स्वाश्रयज्ञानवान्परः ॥ ४४॥

tasyāṃ yatpratibimbaṃ syādbimbabhūtasya ceśituḥ |sa īśvaraḥ samākhyātaḥ svāśrayajñānavānparaḥ || 44||

सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वानुग्रहकारकः ।अविद्यायां तु यत्किञ्चित्प्रतिबिम्बं नगाधिप ॥ ४५॥

sarvajñaḥ sarvakartā ca sarvānugrahakārakaḥ |avidyāyāṃ tu yatkiñcitpratibimbaṃ nagādhipa || 45||

तदेव जीवसंज्ञं स्यात्सर्वदुःखाश्रयं पुनः ।द्वयोरपीह सम्प्रोक्तं देहत्रयमविद्यया ॥ ४६॥

tadeva jīvasaṃjñaṃ syātsarvaduḥkhāśrayaṃ punaḥ |dvayorapīha samproktaṃ dehatrayamavidyayā || 46||

देहत्रयाभिमानाच्चाप्यभून्नामत्रयं पुनः ।प्राज्ञस्तु कारणात्मा स्यात्सूक्ष्मदेही तु तैजसः ॥ ४७॥

dehatrayābhimānāccāpyabhūnnāmatrayaṃ punaḥ |prājñastu kāraṇātmā syātsūkṣmadehī tu taijasaḥ || 47||

स्थूलदेही तु विश्वाख्यस्त्रिविधः परिकीर्तितः ।एवमीशोऽपि सम्प्रोक्त ईशसूत्रविराट्पदैः ॥ ४८॥

sthūladehī tu viśvākhyastrividhaḥ parikīrtitaḥ |evamīśo'pi samprokta īśasūtravirāṭpadaiḥ || 48||

प्रथमो व्यष्टिरूपस्तु समष्ट्यात्मा परः स्मृतः ।स हि सर्वेश्वरः साक्षाज्जीवानुग्रहकाम्यया ॥ ४९॥

prathamo vyaṣṭirūpastu samaṣṭyātmā paraḥ smṛtaḥ |sa hi sarveśvaraḥ sākṣājjīvānugrahakāmyayā || 49||

करोति विविधं विश्वं नानाभोगाश्रयं पुनः ।मच्छक्तिप्रेरितो नित्यं मयि राजन्प्रकल्पितः ॥ ५०॥

karoti vividhaṃ viśvaṃ nānābhogāśrayaṃ punaḥ |macchaktiprerito nityaṃ mayi rājanprakalpitaḥ || 50||

इति देवीभागवते सप्तमस्कन्धेद्वात्रिंशाध्यायान्तर्गतंदेव्याः आत्मतत्त्वनिरूपणं समाप्तम् ।इति श्रीदेवीभागवते देवीगीतायां प्रथमोऽध्यायः ।

iti devībhāgavate saptamaskandhedvātriṃśādhyāyāntargataṃdevyāḥ ātmatattvanirūpaṇaṃ samāptam |iti śrīdevībhāgavate devīgītāyāṃ prathamo'dhyāyaḥ |