भक्तियोग Bhagavad Gītā Chapter 12: The Yoga of Devotion
bhaktiyoga
All 20 verses of Chapter 12, The Yoga of Devotion, in Devanagari and IAST with English and Hindi meaning.
- Scripture
- Kṛṣṇa
- Bhagavad Gītā · Chapter 12
अर्जुन उवाचएवं सततयुक्ता ये भक्तास् त्वां पर्युपासते।ये चाप्य् अक्षरम् अव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः।।12.1।।
arjuna uvācaevaṃ satatayuktā ye bhaktās tvāṃ paryupāsate|ye cāpy akṣaram avyaktaṃ teṣāṃ ke yogavittamāḥ||12.1||
Arjuna asked, “My Lord, which are the better devotees who worship You: those who try to know You as a Personal God, or those who worship You as Impersonal and Indestructible?”
Commentary
श्री भगवान् उवाचमय्य् आवेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते।श्रद्धया परयोपेतास् ते मे युक्ततमा मताः।।12.2।।
śrī bhagavān uvācamayy āveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate|śraddhayā parayopetās te me yuktatamā matāḥ||12.2||
Lord Shri Krishna replied: Those who keep their minds fixed on Me, who worship Me always with unwavering faith and concentration, are the very best.
Commentary
हिन्दी अर्थ
श्रीभगवान् बोले, जो अपने मन को मुझमें भलीभाँति लगाकर, सदा मुझसे युक्त रहकर तथा परम श्रद्धा से युक्त होकर मेरी उपासना करते हैं, उन्हें मैं योगियों में सर्वश्रेष्ठ मानता हूँ।
ये त्व् अक्षरम् अनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासते।सर्वत्रगम् अचिन्त्यं च कूटस्थम् अचलं ध्रुवम्।।12.3।।
ye tv akṣaram anirdeśyam avyaktaṃ paryupāsate|sarvatragam acintyaṃ ca kūṭastham acalaṃ dhruvam||12.3||
Those who worship Me as the Indestructible, the Undefinable, the Omnipresent, the Unthinkable, the Primal, the Immutable, and the Eternal;
Commentary
हिन्दी अर्थ
किन्तु जो उस अविनाशी, अनिर्वचनीय (वाणी से न कही जा सकने वाली), निराकार, सर्वव्यापी, अचिन्त्य (मन से न सोची जा सकने वाली), कूटस्थ (निर्विकार), अचल तथा सनातन ब्रह्म की उपासना करते हैं,
संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः।ते प्राप्नुवन्ति माम् एव सर्वभूतहिते रताः।।12.4।।
saṃniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ|te prāpnuvanti mām eva sarvabhūtahite ratāḥ||12.4||
Subduing their senses, viewing all conditions of life with an equal eye, and working for the welfare of all beings, they assuredly come to Me.
Commentary
हिन्दी अर्थ
वे अपनी समस्त इन्द्रियों को भलीभाँति वश में करके, सर्वत्र समबुद्धि रखते हुए तथा सब प्राणियों के हित में रत रहते हुए मुझे ही प्राप्त होते हैं।
क्लेशो ऽधिकतरस् तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम्।अव्यक्ता हि गतिर् दुःखं देहवद्भिर् अवाप्यते।।12.5।।
kleśo 'dhikataras teṣām avyaktāsaktacetasām|avyaktā hi gatir duḥkhaṃ dehavadbhir avāpyate||12.5||
But they who fix their attention on the Absolute and Impersonal encounter greater hardships, for it is difficult for those who have a body to realize Me as without one.
Commentary
हिन्दी अर्थ
किन्तु जिनका चित्त उस अव्यक्त (निराकार) में आसक्त है, उन्हें अधिक क्लेश उठाना पड़ता है; क्योंकि देहधारियों के लिए अव्यक्त की वह गति बड़े कष्ट से प्राप्त होती है।
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः।अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते।।12.6।।
ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparāḥ|ananyenaiva yogena māṃ dhyāyanta upāsate||12.6||
Verily, those who surrender their actions to Me, who contemplate Me, worship Me, and meditate on Me alone, with no thought other than Me.
Commentary
हिन्दी अर्थ
परन्तु जो अपने समस्त कर्म मुझे अर्पित करके, मुझे ही परम लक्ष्य मानकर, अनन्य योग से मेरा ही ध्यान करते हुए मेरी उपासना करते हैं,
तेषाम् अहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्।भवामि न चिरात् पार्थ मय्य् आवेशितचेतसाम्।।12.7।।
teṣām ahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt|bhavāmi na cirāt pārtha mayy āveśitacetasām||12.7||
O Arjuna! I rescue them from the ocean of life and death, for their minds are fixed upon Me.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे पार्थ (पृथापुत्र अर्जुन)! जिनका चित्त मुझमें ही लीन है, उन भक्तों का मैं शीघ्र ही मृत्यु रूपी संसार-सागर से उद्धार करने वाला बन जाता हूँ।
मय्य् एव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय।निवसिष्यसि मय्य् एव अत ऊर्ध्वं न संशयः।।12.8।।
mayy eva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya|nivasiṣyasi mayy eva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ||12.8||
Then let your mind cling only to Me, let your intellect abide in Me; and without doubt, you will live hereafter in Me alone.
Commentary
हिन्दी अर्थ
अतः तू अपने मन को मुझमें ही स्थिर कर और अपनी बुद्धि को भी मुझमें ही लगा दे; तब इसके पश्चात तू निःसन्देह मुझमें ही निवास करेगा।
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्।अभ्यासयोगेन ततो माम् इच्छाप्तुं धनञ्जय।।12.9।।
atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram|abhyāsayogena tato mām icchāptuṃ dhanañjaya||12.9||
But if you cannot fix your mind firmly on Me, then, my beloved friend, try to do so through constant practice.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे धनंजय (अर्जुन)! यदि तू अपने चित्त को मुझमें स्थिर रूप से नहीं लगा सकता, तो अभ्यासयोग के द्वारा मुझे प्राप्त करने की इच्छा कर।
अभ्यासे ऽप्य् असमर्थो ऽसि मत्कर्मपरमो भव।मदर्थम् अपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिम् अवाप्स्यसि।।12.10।।
abhyāse 'py asamartho 'si matkarmaparamo bhava|madartham api karmāṇi kurvan siddhim avāpsyasi||12.10||
And if you are not strong enough to practise concentration, then devote yourself to My service, do all your acts for My sake, and you will still attain the goal.
Commentary
हिन्दी अर्थ
यदि तू अभ्यास में भी असमर्थ है, तो मेरे लिए कर्म करने को ही परम साधन बना ले; मेरे निमित्त कर्म करता हुआ भी तू सिद्धि को प्राप्त कर लेगा।
अथैतद् अप्य् अशक्तो ऽसि कर्तुं मद्योगम् आश्रितः।सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्।।12.11।।
athaitad apy aśakto 'si kartuṃ madyogam āśritaḥ|sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān||12.11||
And if thou art too weak to do even this, then seek refuge in union with Me, and with perfect self-control renounce the fruits of thy actions.
Commentary
हिन्दी अर्थ
और यदि मेरे इस योग का आश्रय लेकर इतना भी करने में तू असमर्थ है, तो मन को वश में करके अपने समस्त कर्मों के फल का त्याग कर दे।
श्रेयो हि ज्ञानम् अभ्यासाज् ज्ञानाद् ध्यानं विशिष्यते।ध्यानात् कर्मफलत्यागस् त्यागाच् छान्तिर् अनन्तरम्।।12.12।।
śreyo hi jñānam abhyāsāj jñānād dhyānaṃ viśiṣyate|dhyānāt karmaphalatyāgas tyāgāc chāntir anantaram||12.12||
Knowledge is superior to blind action, meditation is superior to knowledge, renunciation of the fruit of action is superior to meditation, and peace follows from renunciation.
Commentary
हिन्दी अर्थ
विवेकहीन अभ्यास की अपेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ है, ज्ञान से ध्यान श्रेष्ठ है, ध्यान से कर्मफल का त्याग श्रेष्ठ है; और ऐसे त्याग से तत्काल ही परम शान्ति प्राप्त होती है।
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च।निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी।।12.13।।
adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca|nirmamo nirahaṅkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī||12.13||
He who is incapable of hatred towards any being, who is kind and compassionate, free from selfishness, without pride, equable in pleasure and pain, and forgiving,
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो किसी भी प्राणी से द्वेष नहीं करता, सबके प्रति मैत्रीभाव तथा करुणा रखता है, ममता और अहंकार से रहित है, सुख-दुःख में समान रहता है तथा क्षमाशील है,
सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः।मय्य् अर्पितमनोबुद्धिर् यो मद्भक्तः स मे प्रियः।।12.14।।
santuṣṭaḥ satataṃ yogī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ|mayy arpitamanobuddhir yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ||12.14||
Always content, self-centred, self-controlled, resolute, with mind and reason dedicated to Me, such a devotee of Mine is beloved to Me.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो सदा सन्तुष्ट रहता है, मन तथा इन्द्रियों को वश में रखने वाला योगी है, दृढ़ निश्चय वाला है, और जिसने अपना मन तथा बुद्धि मुझे अर्पित कर दी है, ऐसा मेरा भक्त मुझे प्रिय है।
यस्मान् नोद्विजते लोको लोकान् नोद्विजते च यः।हर्षामर्षभयोद्वेगैर् मुक्तो यः स च मे प्रियः।।12.15।।
yasmān nodvijate loko lokān nodvijate ca yaḥ|harṣāmarṣabhayodvegair mukto yaḥ sa ca me priyaḥ||12.15||
He who does not harm the world, and whom the world cannot harm, who is not carried away by any impulse of joy, anger, or fear; such a one is My beloved.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिससे कोई प्राणी उद्विग्न नहीं होता, और जो स्वयं भी किसी प्राणी से उद्विग्न नहीं होता, तथा जो हर्ष, क्रोध, भय एवं उद्वेग से मुक्त है, वह भी मुझे प्रिय है।
अनपेक्षः शुचिर् दक्ष उदासीनो गतव्यथः।सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः।।12.16।।
anapekṣaḥ śucir dakṣa udāsīno gatavyathaḥ|sarvārambhaparityāgī yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ||12.16||
He who expects nothing, is pure, watchful, indifferent, unruffled, and renounces all initiative, such a one is My beloved.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो किसी अपेक्षा (इच्छा) से रहित है, भीतर-बाहर से पवित्र है, कार्यकुशल है, उदासीन (पक्षपातरहित), व्यथारहित तथा सब कर्मों के आरम्भ के अभिमान का त्यागी है, ऐसा मेरा भक्त मुझे प्रिय है।
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति।शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः।।12.17।।
yo na hṛṣyati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati|śubhāśubhaparityāgī bhaktimān yaḥ sa me priyaḥ||12.17||
He who is beyond joy and hate, who neither laments nor desires, to whom good and evil fortunes are the same, such a one is beloved to Me.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो न हर्षित होता है, न द्वेष करता है, न शोक करता है और न किसी वस्तु की कामना करता है, तथा जो शुभ और अशुभ दोनों का परित्याग कर देता है, ऐसा भक्तियुक्त पुरुष मुझे प्रिय है।
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः।शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः।।12.18।।
samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ|śītoṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ||12.18||
He to whom friend and foe are alike, who welcomes equally honour and dishonour, heat and cold, pleasure and pain, and who is enamoured of nothing,
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो शत्रु और मित्र में, तथा मान और अपमान में समान रहता है, जो सर्दी-गर्मी और सुख-दुःख में समभाव रखता है तथा आसक्ति से रहित है,
तुल्यनिन्दास्तुतिर् मौनी सन्तुष्टो येन केनचित्।अनिकेतः स्थिरमतिर् भक्तिमान् मे प्रियो नरः।।12.19।।
tulyanindāstutir maunī santuṣṭo yena kenacit|aniketaḥ sthiramatir bhaktimān me priyo naraḥ||12.19||
Who is indifferent to praise and censure, enjoys silence, is content with every fate, has no fixed abode, is steadfast in mind, and filled with devotion, such a one is My beloved.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो निन्दा और स्तुति को समान मानता है, मननशील (मौनी) है, जो कुछ भी प्राप्त हो उसी में सन्तुष्ट रहता है, किसी निश्चित निवास-स्थान में आसक्त नहीं है, स्थिर बुद्धि वाला है, ऐसा भक्तिमान पुरुष मुझे प्रिय है।
ये तु धर्म्यामृतम् इदं यथोक्तं पर्युपासते।श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास् ते ऽतीव मे प्रियाः।।12.20।।
ye tu dharmyāmṛtam idaṃ yathoktaṃ paryupāsate|śraddadhānā matparamā bhaktās te 'tīva me priyāḥ||12.20||
Verily, those who love the spiritual wisdom as I have taught, whose faith never wavers, and who focus their entire being on Me, they are indeed My most beloved.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो श्रद्धावान भक्त मुझे ही परम लक्ष्य मानकर पूर्वोक्त इस धर्ममय अमृत-रूप उपदेश का भलीभाँति सेवन (अनुसरण) करते हैं, वे मुझे अत्यन्त प्रिय हैं।
- Meaning
- Grammar
हिन्दी अर्थ
अर्जुन बोले, हे प्रभो! जो भक्त इस प्रकार निरन्तर आपसे युक्त रहकर सगुण रूप में आपकी उपासना करते हैं, और जो अविनाशी एवं निराकार (अव्यक्त) ब्रह्म की उपासना करते हैं, इन दोनों में से योग को भली प्रकार जानने वाले श्रेष्ठ कौन हैं?