षट्त्रिंशत्तत्त्व सन्दोहः Shat Htrimshattattva Sandohah

यदयमनुत्तरमूर्तिर्निजेच्छयाखिलमिदं जगत्स्रष्टुं ।पस्पन्दे स स्पन्दः प्रथमश्शिवतत्त्वमुच्यते तज्ज्ञैः ॥ १॥

yadayamanuttaramūrtirnijecchayākhilamidaṃ jagatsraṣṭuṃ |paspande sa spandaḥ prathamaśśivatattvamucyate tajjñaiḥ || 1||

इह हि स्वतंत्रशिवाद्वयदर्शनेपरमेश्वरस्स्वतंत्रश्चिद्घनसंवित्स्वभावस्स्वयास्वातंत्र्याख्ययाशक्त्या सततं शिवादिधरण्यन्ततत्तद्भुवनभूततत्त्वात्मनाक्रीडनादिशीलत्वात् कृत्यपञ्चकविधायी वस्तुतःक्रमराहित्येऽपिविश्वसृष्टौ आभासनमात्रसारेणपारमार्थिककार्यकारणभावेनक्रममपि उद्भावयन् अनाख्यत्वेऽपि स्वेच्छयैव स्वात्मभित्तौतत्तच्छिवादितत्त्वाभिख्यामवभासयति । तथात्वेऽपिषट्त्रिंशत्तत्त्वमयकुलस्वरूपपरामर्शनाताखण्ड्येनस्वचमत्कारविमर्शसारामनुत्तर आनंदधनावस्थान्नोज्झतीतिवास्तवाशयावबोधनाय कश्चिंमहामाहेश्वरःपरमेशशक्तिपातानुगृहीतःतत्त्वक्रमप्रक्रियामार्याभिरेकविंशत्यासमुपनिबबन्ध यदयमित्यादिना । अनुत्तरमूर्तेभगवतःपरमेश्वरस्यप्रकाशघनस्वात्मैकात्भ्येनावस्थितं विश्वं सिसृक्षोःदर्पणनगरवत स्वेच्छयैव स्वात्मन्याद्याप्रोंमिमीलयिषावस्थाशिवतत्त्वव्यपदेश्या पञ्चशक्तिनिर्भरत्वात्स्वातंत्रियात्चिदादिप्राधान्येन क्रमशः शुद्धाध्वनितत्त्वसृष्ट्यवभासनंमायाविद्यादेस् संवित्प्रकाशघनपरमशिवात्व्यतिरेकानतिरेकविकल्पैरुपहतत्वात्स्वतंत्रियमेव केवलं विश्वोत्पत्तिसंहरणादौमूर्धाभिषिक्तंतत्तदनन्तशक्तिनियमानां क्रोडीकारित्वात् वक्ष्यमाणेऽपितत्तद्रूपोपग्रहणे स्वतंत्र्यामुक्तत्वान्नप्राच्यस्वभावापायः ॥ १॥

iha hi svataṃtraśivādvayadarśaneparameśvarassvataṃtraścidghanasaṃvitsvabhāvassvayāsvātaṃtryākhyayāśaktyā satataṃ śivādidharaṇyantatattadbhuvanabhūtatattvātmanākrīḍanādiśīlatvāt kṛtyapañcakavidhāyī vastutaḥkramarāhitye'piviśvasṛṣṭau ābhāsanamātrasāreṇapāramārthikakāryakāraṇabhāvenakramamapi udbhāvayan anākhyatve'pi svecchayaiva svātmabhittautattacchivāditattvābhikhyāmavabhāsayati | tathātve'piṣaṭtriṃśattattvamayakulasvarūpaparāmarśanātākhaṇḍyenasvacamatkāravimarśasārāmanuttara ānaṃdadhanāvasthānnojjhatītivāstavāśayāvabodhanāya kaściṃmahāmāheśvaraḥparameśaśaktipātānugṛhītaḥtattvakramaprakriyāmāryābhirekaviṃśatyāsamupanibabandha yadayamityādinā | anuttaramūrtebhagavataḥparameśvarasyaprakāśaghanasvātmaikātbhyenāvasthitaṃ viśvaṃ sisṛkṣoḥdarpaṇanagaravata svecchayaiva svātmanyādyāproṃmimīlayiṣāvasthāśivatattvavyapadeśyā pañcaśaktinirbharatvātsvātaṃtriyātcidādiprādhānyena kramaśaḥ śuddhādhvanitattvasṛṣṭyavabhāsanaṃmāyāvidyādes saṃvitprakāśaghanaparamaśivātvyatirekānatirekavikalpairupahatatvātsvataṃtriyameva kevalaṃ viśvotpattisaṃharaṇādaumūrdhābhiṣiktaṃtattadanantaśaktiniyamānāṃ kroḍīkāritvāt vakṣyamāṇe'pitattadrūpopagrahaṇe svataṃtryāmuktatvānnaprācyasvabhāvāpāyaḥ || 1||

इच्छा सैवस्वच्छा संततसमवायिनी सती शक्तिः ।सचराचरस्य जगतो बीजं निखिलस्य निजनिलीनस्य ॥ २॥

icchā saivasvacchā saṃtatasamavāyinī satī śaktiḥ |sacarācarasya jagato bījaṃ nikhilasya nijanilīnasya || 2||

तस्य स्वाभिन्ना स्वतंत्रेच्छाशक्तिरेवोद्भविष्यतो विश्वस्यस्वांतर्निलीनत्वात्बीजभूता शक्तितत्त्वतांयाति शक्तेश्शक्तिमद्धर्मत्वेऽपिनांयदर्शनाभिमतवत्तस्मात्व्यतिरेकःनैष्कर्म्येणात्रेच्छायास्स्वच्छत्वात्हृदयसारोर्मिप्रभृतिभिः संज्ञाभि तत्तद्दर्शनेषु अभिधानं ।परमेश्वर एव हि स्वैश्वर्योच्छलत्तयापूर्णाहन्ताचमत्कारतारतम्येनशक्तिदर्शामधिशेते इत्यत्रानन्दशक्तिप्राधान्यं ॥ २॥

tasya svābhinnā svataṃtrecchāśaktirevodbhaviṣyato viśvasyasvāṃtarnilīnatvātbījabhūtā śaktitattvatāṃyāti śakteśśaktimaddharmatve'pināṃyadarśanābhimatavattasmātvyatirekaḥnaiṣkarmyeṇātrecchāyāssvacchatvāthṛdayasārormiprabhṛtibhiḥ saṃjñābhi tattaddarśaneṣu abhidhānaṃ |parameśvara eva hi svaiśvaryocchalattayāpūrṇāhantācamatkāratāratamyenaśaktidarśāmadhiśete ityatrānandaśaktiprādhānyaṃ || 2||

स्वेच्छाशक्त्युद्गीर्णं जगदात्मतया समाच्छाद्य ।निवसन्स एव निखिलानुग्रहनिरतस्सदाशिवोऽमिहितः ॥ ३॥

svecchāśaktyudgīrṇaṃ jagadātmatayā samācchādya |nivasansa eva nikhilānugrahaniratassadāśivo'mihitaḥ || 3||

तस्यैव परमेश्वरस्य स्वस्वातन्त्र्योद्भासितस्य विश्वस्यविशुद्धसंविन्मात्राधिकरण्येन स्वात्मन्येवसमुल्लासनात्सदित्याख्यानात्सदाशिवतत्त्वावस्थातस्सभाविनस्समस्तभावराशेस्सम्यक्बहिरवबिभासयिषालक्षणक्रीडारसिकत्वातनुग्रहनिरततद्भूमिकांगृह्णातीत्यतो निवसन्नित्युक्तं ॥ ३॥

tasyaiva parameśvarasya svasvātantryodbhāsitasya viśvasyaviśuddhasaṃvinmātrādhikaraṇyena svātmanyevasamullāsanātsadityākhyānātsadāśivatattvāvasthātassabhāvinassamastabhāvarāśessamyakbahiravabibhāsayiṣālakṣaṇakrīḍārasikatvātanugrahaniratatadbhūmikāṃgṛhṇātītyato nivasannityuktaṃ || 3||

विश्वं पश्चात्पश्यन् इदन्तया निखिलमीश्वरो जातः ।सा भवति शुद्धविद्या येदन्ताहन्तयोरभेदमतिः ॥ ४॥

viśvaṃ paścātpaśyan idantayā nikhilamīśvaro jātaḥ |sā bhavati śuddhavidyā yedantāhantayorabhedamatiḥ || 4||

एवं क्रमावभासनात्विश्वस्य शुद्धसंविन्मात्राधिकरणएव स्फुटतया परामृश्यमानस्याहमंशेअभिषेचनात्स एव परमेश्वर ईश्वरतत्त्वदशामधिश्रयत्यत्रवेद्यजातस्य स्फुटावभासनाज्ज्ञानशक्त्युद्रेकः ।आन्तरदशाय उद्रिक्तत्वात्सदाशिवावस्थाबर्हिभावपरतोद्रेकात् तु ईश्वरावस्था इत्यनयोर्विशेषः ।प्ररूढभेदस्य इदन्तांशस्यसमधृततुलापुटन्यायेनाहमंशस्फुरणायांशुद्धविद्यातत्त्वं ।अत्र विश्वस्य स्फुटतरं परामर्शनात्क्रियाशक्तिः प्रधाना ।इयति च शुद्धस्वातंत्र्यमेव तत्तद्वैचित्र्येण प्रस्फुरतीतिशुद्धोध्वा ॥ ४॥

evaṃ kramāvabhāsanātviśvasya śuddhasaṃvinmātrādhikaraṇaeva sphuṭatayā parāmṛśyamānasyāhamaṃśeabhiṣecanātsa eva parameśvara īśvaratattvadaśāmadhiśrayatyatravedyajātasya sphuṭāvabhāsanājjñānaśaktyudrekaḥ |āntaradaśāya udriktatvātsadāśivāvasthābarhibhāvaparatodrekāt tu īśvarāvasthā ityanayorviśeṣaḥ |prarūḍhabhedasya idantāṃśasyasamadhṛtatulāpuṭanyāyenāhamaṃśasphuraṇāyāṃśuddhavidyātattvaṃ |atra viśvasya sphuṭataraṃ parāmarśanātkriyāśaktiḥ pradhānā |iyati ca śuddhasvātaṃtryameva tattadvaicitryeṇa prasphuratītiśuddhodhvā || 4||

माया विभेद बुद्धिर्निजांशजातेषु निखिलजीवेषु ।नित्यं तस्य निरङ्कुशविभवं वेलेव वारिधे रुन्धे ॥ ५॥

māyā vibheda buddhirnijāṃśajāteṣu nikhilajīveṣu |nityaṃ tasya niraṅkuśavibhavaṃ veleva vāridhe rundhe || 5||

अशुद्धे पुनरध्वनि परमेश्वरैवस्वात्मप्रच्छादनसामक्रीषयाधोरभट्टारकभूमिंमन्त्रमहेश्वररूपां गृहीत्वा दुर्घटसम्पादनसामर्थ्येनमायाशक्त्या स्वतोऽन्योन्यतश्च भिन्नमणुनां भोगसिद्धयेकलादिक्षित्यन्तं जडाजडवर्गं क्रमतोऽक्रमतोऽप्यवभासयतितत्र भिन्नभिन्नप्रथात्मकमयीयमलेन स्वाङ्गकल्पेष्वपिजडवेद्यवर्गेषु विभिन्नतया बुद्धिरेव मायाख्यं तत्त्वं येनतस्यनिरर्गलं स्वातंत्र्यं प्रतिहंयते वेलयेवाब्धितरङ्गाणांवैभवं ॥ ५॥

aśuddhe punaradhvani parameśvaraivasvātmapracchādanasāmakrīṣayādhorabhaṭṭārakabhūmiṃmantramaheśvararūpāṃ gṛhītvā durghaṭasampādanasāmarthyenamāyāśaktyā svato'nyonyataśca bhinnamaṇunāṃ bhogasiddhayekalādikṣityantaṃ jaḍājaḍavargaṃ kramato'kramato'pyavabhāsayatitatra bhinnabhinnaprathātmakamayīyamalena svāṅgakalpeṣvapijaḍavedyavargeṣu vibhinnatayā buddhireva māyākhyaṃ tattvaṃ yenatasyanirargalaṃ svātaṃtryaṃ pratihaṃyate velayevābdhitaraṅgāṇāṃvaibhavaṃ || 5||

स तया परिमितमूर्तिस्सङ्कुचितसमस्तशक्तिरेष पुमान् ।रविरिव संध्यारक्तस्संहृतशक्तिस्स्वभासनेऽप्यपटुः ॥ ६॥

sa tayā parimitamūrtissaṅkucitasamastaśaktireṣa pumān |raviriva saṃdhyāraktassaṃhṛtaśaktissvabhāsane'pyapaṭuḥ || 6||

अविकार्यस्यापि तस्य चिदात्मनः स्वशक्तीनांसङ्कोचनपुरः सरं शक्तिदारिद्र्यमापन्नस्याण्वपरपर्याया पुरुषसंज्ञा संहृतशक्तित्वेन परिमितात्मास स्वात्मैश्वर्यामपि प्रत्यभिज्ञातुमपटुः सञ्चरतिविभिन्नयोनिषु ।यदापुनश्शक्तिपाततारतंयात्विज्ञापितैश्वर्यस्स्वाङ्गकल्पमेवविश्वं प्रत्यभिजानीयात् तदा जीवत् शिवभावं प्रत्यापद्यते ॥ ६॥

avikāryasyāpi tasya cidātmanaḥ svaśaktīnāṃsaṅkocanapuraḥ saraṃ śaktidāridryamāpannasyāṇvaparaparyāyā puruṣasaṃjñā saṃhṛtaśaktitvena parimitātmāsa svātmaiśvaryāmapi pratyabhijñātumapaṭuḥ sañcarativibhinnayoniṣu |yadāpunaśśaktipātatārataṃyātvijñāpitaiśvaryassvāṅgakalpamevaviśvaṃ pratyabhijānīyāt tadā jīvat śivabhāvaṃ pratyāpadyate || 6||

सम्पूर्णकर्तृताद्या बह्व्यस्सन्त्यस्य शक्तयस्तस्य ।सङ्कोचात्सङ्कुचिताः कलादिरूपेण रूढयन्त्येवं ॥ ७॥

sampūrṇakartṛtādyā bahvyassantyasya śaktayastasya |saṅkocātsaṅkucitāḥ kalādirūpeṇa rūḍhayantyevaṃ || 7||

शत्तयन्तरक्रोडीकारिण्या स्वातन्त्रशक्त्यावियुक्तत्वादेवपरमेश्वरस्य बहुशक्तित्वं सङ्कोचग्रहणादेवसर्वास्तच्छक्तयस्सङ्कुचितीभूय कलादितत्त्वपञ्चकेनप्ररोहमुपगच्छन्ती । ता यथासर्ता सर्वज्ञता तृप्तिः नित्यता स्वातन्त्र्यमित्येतत्पञ्चकंशुद्धाशुद्धभेदेन द्विधा परमेशविषयतया शुद्धंसंसारविषयतया तु अशुद्धं ॥ ७॥

śattayantarakroḍīkāriṇyā svātantraśaktyāviyuktatvādevaparameśvarasya bahuśaktitvaṃ saṅkocagrahaṇādevasarvāstacchaktayassaṅkucitībhūya kalāditattvapañcakenaprarohamupagacchantī | tā yathāsartā sarvajñatā tṛptiḥ nityatā svātantryamityetatpañcakaṃśuddhāśuddhabhedena dvidhā parameśaviṣayatayā śuddhaṃsaṃsāraviṣayatayā tu aśuddhaṃ || 7||

तत्सर्वकर्तृता सा सङ्कुचिता कतिपयार्थमात्रपरा ।किञ्चित्कर्तारममुं कलयन्ति कीर्त्यते कला नाम ॥ ८॥

tatsarvakartṛtā sā saṅkucitā katipayārthamātraparā |kiñcitkartāramamuṃ kalayanti kīrtyate kalā nāma || 8||

गोपितस्वरूपत्वान्निरुद्धशक्तेः परमेश्वरस्यसर्वकर्तृताशक्तिः प्राणादिपरिमितप्रमातृभावे किञ्चित्कर्तृतोद्वलनात्मना कलनेन कलातत्त्वात्मतां यातियद्वशात्किञ्चिदेव कर्तुमुत्सहते अणुः न सर्वत्र कर्तृत्वमिति ॥ ८॥

gopitasvarūpatvānniruddhaśakteḥ parameśvarasyasarvakartṛtāśaktiḥ prāṇādiparimitapramātṛbhāve kiñcitkartṛtodvalanātmanā kalanena kalātattvātmatāṃ yātiyadvaśātkiñcideva kartumutsahate aṇuḥ na sarvatra kartṛtvamiti || 8||

सर्वज्ञतास्य शक्तिः परिमिततनुरल्पवेद्यमात्रपरा ।ज्ञानमुत्पादयन्ती विद्येति निगद्यते बुधैराद्यैः ॥ ९॥

sarvajñatāsya śaktiḥ parimitatanuralpavedyamātraparā |jñānamutpādayantī vidyeti nigadyate budhairādyaiḥ || 9||

एवं तस्यैव सर्वज्ञताशक्तिस्सङ्कोचं गृहीतवतीकिञ्चिज्ज्ञेयमात्रपरत्वेन ज्ञानोत्पादनात्विद्यातत्त्वंविद्ययैव बुद्धिदर्पणे प्रतिफलिता भावा विविच्यंतेगुणसङ्कीर्णनतया तस्य विवेक्तुमक्षमत्वात्तस्मात्विद्ययैवार्थविवेकः ॥ ९॥

evaṃ tasyaiva sarvajñatāśaktissaṅkocaṃ gṛhītavatīkiñcijjñeyamātraparatvena jñānotpādanātvidyātattvaṃvidyayaiva buddhidarpaṇe pratiphalitā bhāvā vivicyaṃteguṇasaṅkīrṇanatayā tasya vivektumakṣamatvāttasmātvidyayaivārthavivekaḥ || 9||

नित्यपरिपूर्णतृप्तिः शक्तिस्तस्यैव परमिता तु सती ।भोगेषु रज्जयन्ती सततममुं रागतत्त्वतां याता ॥ १०॥

nityaparipūrṇatṛptiḥ śaktistasyaiva paramitā tu satī |bhogeṣu rajjayantī satatamamuṃ rāgatattvatāṃ yātā || 10||

परमेश्वरस्य नित्यपरिपूर्णतृप्तिर्नाम शक्तिः पारमित्ययाता यत्र क्वचन उपादेयाद्यभिमतेकिञ्चन्मे भूयात् इति सामान्येन अभिष्वङ्गमात्रादापद्यतेरागतत्त्वं ।विशेषाभिष्वङ्गस्तु अस्यैव पल्लवितप्रायेत्येतदेव कलाविद्ययोःप्रागुक्तयोः किञ्चिद्भागे निमित्तं ॥ १०॥

parameśvarasya nityaparipūrṇatṛptirnāma śaktiḥ pāramityayātā yatra kvacana upādeyādyabhimatekiñcanme bhūyāt iti sāmānyena abhiṣvaṅgamātrādāpadyaterāgatattvaṃ |viśeṣābhiṣvaṅgastu asyaiva pallavitaprāyetyetadeva kalāvidyayoḥprāguktayoḥ kiñcidbhāge nimittaṃ || 10||

सा नित्यतास्य शक्तिर्निकृष्य निधनोदयप्रदानेन ।नियतपरिच्छेदकरी क्लृप्ता स्यात्कालतत्त्वरूपेण ॥ ११॥

sā nityatāsya śaktirnikṛṣya nidhanodayapradānena |niyataparicchedakarī klṛptā syātkālatattvarūpeṇa || 11||

अकालकलितस्य चिदात्मनो नित्यत्वाख्याशक्तिन्यग्भावमाश्रित्य कार्यारूषितकर्तृत्वकलनयआणुं तुट्यादिक्रमाभासनात्मना कालेन संयोज्यकालतत्त्वव्यपदेश्या कल्प्यते येनायमणुःभूतादिक्रियाक्रमकलितःकालवशतामपद्यते ॥ ११॥

akālakalitasya cidātmano nityatvākhyāśaktinyagbhāvamāśritya kāryārūṣitakartṛtvakalanayaāṇuṃ tuṭyādikramābhāsanātmanā kālena saṃyojyakālatattvavyapadeśyā kalpyate yenāyamaṇuḥbhūtādikriyākramakalitaḥkālavaśatāmapadyate || 11||

यास्य स्वतन्त्रताख्या शक्तिस्सङ्कोचशालिनी सैव ।कृत्याकृत्येष्ववशं नियतममुं नियमन्त्यभून्नियतिः ॥ १२॥

yāsya svatantratākhyā śaktissaṅkocaśālinī saiva |kṛtyākṛtyeṣvavaśaṃ niyatamamuṃ niyamantyabhūnniyatiḥ || 12||

स्वतंत्र्यमेवास्य परप्रमातुस्सङ्कुचन्नियतितत्त्व तामाभासयतियतः कार्याकार्येषु नियमाधानात्विशिष्टे कार्ये विशिष्तं कारणं एवादध्यान् नानियतं इति ।एतेन कलादिना कञ्चुकेना वृतोऽयं शक्तिदारिद्र्यमनुभूयकलादिमुखेनैव स्ववैभवात् प्रतिवितीर्णकिञ्चिदंशः पशुरित्युच्यते ॥ १२॥

svataṃtryamevāsya parapramātussaṅkucanniyatitattva tāmābhāsayatiyataḥ kāryākāryeṣu niyamādhānātviśiṣṭe kārye viśiṣtaṃ kāraṇaṃ evādadhyān nāniyataṃ iti |etena kalādinā kañcukenā vṛto'yaṃ śaktidāridryamanubhūyakalādimukhenaiva svavaibhavāt prativitīrṇakiñcidaṃśaḥ paśurityucyate || 12||

इच्छादित्रिसमष्टिश्शक्तिश्शान्तास्य सङ्कुचद्रूपा ।सङ्कलितेच्छाद्यात्यकसत्त्वादिक साम्यरूपिणी तु सती ॥ १३॥

icchāditrisamaṣṭiśśaktiśśāntāsya saṅkucadrūpā |saṅkalitecchādyātyakasattvādika sāmyarūpiṇī tu satī || 13||

बुद्ध्यादिसामरस्यस्वरूपचित्तात्मिका गता प्रकृतिः ।इच्छास्य रजोरूपाहङ्कृतिरासीदहं प्रतीतिकरी ॥ १४॥

buddhyādisāmarasyasvarūpacittātmikā gatā prakṛtiḥ |icchāsya rajorūpāhaṅkṛtirāsīdahaṃ pratītikarī || 14||

अस्य शान्ताख्याशक्तिरक्षुब्धत्वातिच्छादीनांशक्तीनां गर्भीकरणात्समष्टिरूपा पारमित्यग्रहणाच्चगुणानामविभागावस्था प्रकृतितत्त्वं ।गुणानामिच्छादिशक्तित्रिकेनान्वारब्धत्वात्त्रित्वं यत्प्रक्षोभात्प्रकृतिकसर्गस्य प्रसरः । तत्र चित्तात्मके बुद्धयकृन्मनांसिसम्यावस्थामधिश्रियन्ति । अत्र तत्त्वक्रमप्रसरेशिवादिसकलान्तेषुप्रभातृवर्गेषु ज्ञानक्रियाशक्ती एव मुख्यमुपकरणं ते एवसङ्कुचिद्रूपे ईश्वरशुद्धविद्ये सङ्कुचिते विद्याकलेअत्यन्तसङ्कुचितेबुद्धिकर्मेन्द्रियाणि क्रियायाः सङ्कोचसीम्नि भूतसूक्ष्मादि इतिविज्ञेयं । अणोः रजः परिणामिनी इच्छशक्तिअहमित्याभिमानलक्षणा अहङ्कृतिः ॥ १३-१४॥

asya śāntākhyāśaktirakṣubdhatvāticchādīnāṃśaktīnāṃ garbhīkaraṇātsamaṣṭirūpā pāramityagrahaṇāccaguṇānāmavibhāgāvasthā prakṛtitattvaṃ |guṇānāmicchādiśaktitrikenānvārabdhatvāttritvaṃ yatprakṣobhātprakṛtikasargasya prasaraḥ | tatra cittātmake buddhayakṛnmanāṃsisamyāvasthāmadhiśriyanti | atra tattvakramaprasareśivādisakalānteṣuprabhātṛvargeṣu jñānakriyāśaktī eva mukhyamupakaraṇaṃ te evasaṅkucidrūpe īśvaraśuddhavidye saṅkucite vidyākaleatyantasaṅkucitebuddhikarmendriyāṇi kriyāyāḥ saṅkocasīmni bhūtasūkṣmādi itivijñeyaṃ | aṇoḥ rajaḥ pariṇāminī icchaśaktiahamityābhimānalakṣaṇā ahaṅkṛtiḥ || 13-14||

ज्ञानापि सत्त्वरूपा निर्णयबोधस्य कारणं बुद्धिः ।तस्य क्रिया तमोमयमूर्तिर्मनोच्यते विकल्पकरी ॥ १५॥

jñānāpi sattvarūpā nirṇayabodhasya kāraṇaṃ buddhiḥ |tasya kriyā tamomayamūrtirmanocyate vikalpakarī || 15||

सत्त्वपरिणामिनी ज्ञानशक्तिरेवार्थाध्यवसायलक्षणाबुद्धिः । तमः परिणामिनी क्रियाशक्तिः ।विकल्पकरणलक्षणंमनस्तत्त्वमुच्यते ॥ १५॥

sattvapariṇāminī jñānaśaktirevārthādhyavasāyalakṣaṇābuddhiḥ | tamaḥ pariṇāminī kriyāśaktiḥ |vikalpakaraṇalakṣaṇaṃmanastattvamucyate || 15||

वामादिपञ्चभेदस्सैव सङ्कुचितविग्रहो देवः ।ज्ञानक्रियोपरागप्राधान्याद्विविधविषरूपोऽभूत् ॥ १६॥

vāmādipañcabhedassaiva saṅkucitavigraho devaḥ |jñānakriyoparāgaprādhānyādvividhaviṣarūpo'bhūt || 16||

सैव क्रीडासतत्त्वो वामोदेवादिपञ्चमूर्तितत्त्वात् सङ्कुचितोभूत्वा ज्ञानशक्त्युपरञ्जनप्रधानतयाज्ञानेन्द्रियतद्विषयशरीरतां क्रियाशक्त्युपाधिप्राधान्यात्कर्मेन्द्रियव्यापारवत्त्वं च उपादत्ते । शक्तिपञ्चकोपादानात्करणानां पञ्चधात्वं बोध्यं ॥ १६॥

saiva krīḍāsatattvo vāmodevādipañcamūrtitattvāt saṅkucitobhūtvā jñānaśaktyuparañjanapradhānatayājñānendriyatadviṣayaśarīratāṃ kriyāśaktyupādhiprādhānyātkarmendriyavyāpāravattvaṃ ca upādatte | śaktipañcakopādānātkaraṇānāṃ pañcadhātvaṃ bodhyaṃ || 16||

श्रोत्रं चक्षुस्स्पर्शनजिह्वाघ्राणानि बोधकरणानि ।शद्बस्पर्शरूपरसगन्धौ चेति भूतसुक्ष्माणि ॥ १७॥

śrotraṃ cakṣussparśanajihvāghrāṇāni bodhakaraṇāni |śadbasparśarūparasagandhau ceti bhūtasukṣmāṇi || 17||

श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि शब्दादीनि तन्मात्राणि ॥ १७॥

śrotrādīni jñānendriyāṇi śabdādīni tanmātrāṇi || 17||

अयमेवातिनिकृष्टो जातो भूतात्मनापि भूतेशः ।गगनमनिलश्च तेजस्सलिलं भूमिश्च पञ्चभूतानि ॥ १८॥

ayamevātinikṛṣṭo jāto bhūtātmanāpi bhūteśaḥ |gaganamanilaśca tejassalilaṃ bhūmiśca pañcabhūtāni || 18||

अत्यन्तसङ्कोचग्रहणातचिद्रूपतामवभास्याकाशदीनिपञ्चभूतानि ॥ १८॥

atyantasaṅkocagrahaṇātacidrūpatāmavabhāsyākāśadīnipañcabhūtāni || 18||

श्रोत्रादिकरणवेद्याश्शब्दाद्यास्तानि वेदकान्येषां ।वचनकरी वागासीत् पाणिस्स्यात्करणभूतादाने ॥ १९॥

śrotrādikaraṇavedyāśśabdādyāstāni vedakānyeṣāṃ |vacanakarī vāgāsīt pāṇissyātkaraṇabhūtādāne || 19||

शब्दादिज्ञानसाधनानि श्रोत्रादिकरणानिवचनादिक्रियासाधनानिवागादीनि कर्मेंद्रियाणि ॥ १९॥

śabdādijñānasādhanāni śrotrādikaraṇānivacanādikriyāsādhanānivāgādīni karmeṃdriyāṇi || 19||

गमनविसर्गानन्दत्रितये पादादिकं करणं ।गन्धवती भूमिस्स्यादापस्सांसिद्धिकद्रवास्तेजः ॥ २०॥

gamanavisargānandatritaye pādādikaṃ karaṇaṃ |gandhavatī bhūmissyādāpassāṃsiddhikadravāstejaḥ || 20||

उष्णस्पर्शमरूपस्पर्शो वायुरम्बरं सशब्दं ।षट्त्रिंशत्तत्त्वमयं वन्दे कुलातिगं शंभुं ॥ २१॥

uṣṇasparśamarūpasparśo vāyurambaraṃ saśabdaṃ |ṣaṭtriṃśattattvamayaṃ vande kulātigaṃ śaṃbhuṃ || 21||

आदिना पायूपस्थौ गृह्येते । गंधवत्त्वं भूमेर्लक्षणंसांसिद्धिकद्रवत्वमब्लक्षणमुष्ण स्पर्शेन तेजोलक्ष्यते अरूपस्पर्शो वायुलक्षणं शब्दाकशस्येति प्रत्येकंमुख्यगुणनिर्देशः । तत्त्वानामुत्तरोत्तरं व्याप्यव्यापकभावेनभूमिर्व्याप्या जलादिशिवान्तं व्यापकानि पञ्चत्रिंशतेवंभूतसृष्टौ व्योमादिगुणा व्यामकत्वेनानुगतास्संति ।परमशिवतत्त्वस्यसर्वत्रानुगतत्वात्विश्वमयतदुत्तीर्णयामलकौलस्वरूपमेवभक्तानामिति वन्दनोपसंहारोक्ययोपक्षिप्तमिति शिवं ॥ २० – २१॥

ādinā pāyūpasthau gṛhyete | gaṃdhavattvaṃ bhūmerlakṣaṇaṃsāṃsiddhikadravatvamablakṣaṇamuṣṇa sparśena tejolakṣyate arūpasparśo vāyulakṣaṇaṃ śabdākaśasyeti pratyekaṃmukhyaguṇanirdeśaḥ | tattvānāmuttarottaraṃ vyāpyavyāpakabhāvenabhūmirvyāpyā jalādiśivāntaṃ vyāpakāni pañcatriṃśatevaṃbhūtasṛṣṭau vyomādiguṇā vyāmakatvenānugatāssaṃti |paramaśivatattvasyasarvatrānugatatvātviśvamayataduttīrṇayāmalakaulasvarūpamevabhaktānāmiti vandanopasaṃhārokyayopakṣiptamiti śivaṃ || 20 – 21||

॥ इति षट्।ह्त्रिशत्तत्त्वसंदोहश्श्रीमद्राजानकानन्दाचार्यविरचितविवरणोपेतः समाप्तः ॥

|| iti ṣaṭ|htriśattattvasaṃdohaśśrīmadrājānakānandācāryaviracitavivaraṇopetaḥ samāptaḥ ||