ज्ञानस्यमोक्षहेतुत्ववर्णनम् Jnanasya Mokshahetutvavarnanam

(देवीभागवततः देवीगीतायां तृतीयोऽध्यायः)श्रीदेव्युवाचक्व यूयं मन्दभाग्या वै क्वेदं रूपं महाद्भुतम् ।तथापि भक्तवात्सल्यादीदृशं दर्शितं मया ॥ १॥

(devībhāgavatataḥ devīgītāyāṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ)śrīdevyuvācakva yūyaṃ mandabhāgyā vai kvedaṃ rūpaṃ mahādbhutam |tathāpi bhaktavātsalyādīdṛśaṃ darśitaṃ mayā || 1||

न वेदाध्ययनैर्योगैर्न दानैस्तपसेज्यया ।रूपं द्रष्टुमिदं शक्यं केवलं मत्कृपां विना ॥ २॥

na vedādhyayanairyogairna dānaistapasejyayā |rūpaṃ draṣṭumidaṃ śakyaṃ kevalaṃ matkṛpāṃ vinā || 2||

प्रकृतं शृणु राजेन्द्र परमात्मात्र जीवताम् ।उपाधियोगात्सम्प्राप्तः कर्तृत्वादिकमप्युत ॥ ३॥

prakṛtaṃ śṛṇu rājendra paramātmātra jīvatām |upādhiyogātsamprāptaḥ kartṛtvādikamapyuta || 3||

क्रियाः करोति विविधा धर्माधर्मैकहेतवः ।नाना योनीस्ततः प्राप्य सुखदुःखैश्च युज्यते ॥ ४॥

kriyāḥ karoti vividhā dharmādharmaikahetavaḥ |nānā yonīstataḥ prāpya sukhaduḥkhaiśca yujyate || 4||

पुनस्तत्संस्कृतिवशान्नानाकर्मरतः सदा ।नानादेहान्समाप्नोति सुखदुःखैश्च युज्यते ॥ ५॥

punastatsaṃskṛtivaśānnānākarmarataḥ sadā |nānādehānsamāpnoti sukhaduḥkhaiśca yujyate || 5||

घटीयन्त्रवदेतस्य न विरामः कदापि हि ।अज्ञानमेव मूलं स्यात्ततः कामः क्रियास्ततः ॥ ६॥

ghaṭīyantravadetasya na virāmaḥ kadāpi hi |ajñānameva mūlaṃ syāttataḥ kāmaḥ kriyāstataḥ || 6||

तस्मादज्ञाननाशाय यतेत नियतं नरः ।एतद्धि जन्मसाफल्यं यदज्ञानस्य नाशनम् ॥ ७॥

tasmādajñānanāśāya yateta niyataṃ naraḥ |etaddhi janmasāphalyaṃ yadajñānasya nāśanam || 7||

पुरुषार्थसमाप्तिश्च जीवन्मुक्तदशापि च ।अज्ञाननाशने शक्ता विद्यैव तु पटीयसी ॥ ८॥

puruṣārthasamāptiśca jīvanmuktadaśāpi ca |ajñānanāśane śaktā vidyaiva tu paṭīyasī || 8||

न कर्म तज्जं नोपास्तिर्विरोधाभावतो रे ।प्रत्युताशाज्ञाननाशे कर्मणा नैव भाव्यताम् ॥ ९॥

na karma tajjaṃ nopāstirvirodhābhāvato re |pratyutāśājñānanāśe karmaṇā naiva bhāvyatām || 9||

अनर्थदानि कर्माणि पुनः पुनरुशन्ति हि ।ततो रागस्ततो दोषस्ततोऽनर्थो महान्भवेत् ॥ १०॥

anarthadāni karmāṇi punaḥ punaruśanti hi |tato rāgastato doṣastato'nartho mahānbhavet || 10||

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञानं सम्पादयेन्नरः ।कुर्वन्नेवेह कर्माणीत्यतः कर्माप्यवश्यकम् ॥ ११॥

tasmātsarvaprayatnena jñānaṃ sampādayennaraḥ |kurvanneveha karmāṇītyataḥ karmāpyavaśyakam || 11||

ज्ञानादेव हि कैवल्यमतः स्यात्तत्समुच्चयः ।सहायतां व्रजेत्कर्म ज्ञानस्य हितकारि च ॥ १२॥

jñānādeva hi kaivalyamataḥ syāttatsamuccayaḥ |sahāyatāṃ vrajetkarma jñānasya hitakāri ca || 12||

इति केचिद्वदन्त्यत्र तद्विरोधान्न सम्भवेत् ।ज्ञानाद्धृद्ग्रन्थिभेदः स्याद्धृद्ग्रन्थौ कर्मसम्भवः ॥ १३॥

iti kecidvadantyatra tadvirodhānna sambhavet |jñānāddhṛdgranthibhedaḥ syāddhṛdgranthau karmasambhavaḥ || 13||

यौगपद्यं न सम्भाव्यं विरोधात्तु ततस्तयोः ।तमः प्रकाशयोर्यद्वद्यौगपद्यं न सम्भवि ॥ १४॥

yaugapadyaṃ na sambhāvyaṃ virodhāttu tatastayoḥ |tamaḥ prakāśayoryadvadyaugapadyaṃ na sambhavi || 14||

तस्मात् सर्वाणि कर्माणि वैदिकानि महामते ।चित्तशुद्।ह्ध्यन्तमेव स्युस्तानि कुर्यात्प्रयत्नतः ॥ १५॥

tasmāt sarvāṇi karmāṇi vaidikāni mahāmate |cittaśud|hdhyantameva syustāni kuryātprayatnataḥ || 15||

शमो दमस्तितिक्षा च वैराग्यं सत्त्वसम्भवः ।तावत्पर्यन्तमेव स्युः कर्माणि न ततः परम् ॥ १६॥

śamo damastitikṣā ca vairāgyaṃ sattvasambhavaḥ |tāvatparyantameva syuḥ karmāṇi na tataḥ param || 16||

तदन्ते चैव संन्यस्य संश्रयेद्गुरुमात्मवान् ।श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं च भक्त्या निर्व्याजया पुनः ॥ १७॥

tadante caiva saṃnyasya saṃśrayedgurumātmavān |śrotriyaṃ brahmaniṣṭhaṃ ca bhaktyā nirvyājayā punaḥ || 17||

वेदान्तश्रवणं कुर्यान्नित्यमेवमतन्द्रितः ।तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य नित्यमर्थं विचारयेत् ॥ १८॥

vedāntaśravaṇaṃ kuryānnityamevamatandritaḥ |tattvamasyādivākyasya nityamarthaṃ vicārayet || 18||

तत्त्वमस्यादि वाक्यं तु जीवब्रह्मैक्यबोधकम् ।ऐक्ये ज्ञाते निर्भयस्तु मद्रूपो हि प्रजायते ॥ १९॥

tattvamasyādi vākyaṃ tu jīvabrahmaikyabodhakam |aikye jñāte nirbhayastu madrūpo hi prajāyate || 19||

पदार्थावगतिः पूर्वं वाक्यार्थावगतिस्ततः ।तत्पदस्य च वाक्यार्थो गिरेऽहं परिकीर्तितः ॥ २०॥

padārthāvagatiḥ pūrvaṃ vākyārthāvagatistataḥ |tatpadasya ca vākyārtho gire'haṃ parikīrtitaḥ || 20||

त्वं पदस्य च वाच्यार्थो जीव एव न संशयः ।उभयोरैक्यमसिना पदेन प्रोच्यते बुधैः ॥ २१॥

tvaṃ padasya ca vācyārtho jīva eva na saṃśayaḥ |ubhayoraikyamasinā padena procyate budhaiḥ || 21||

वाच्यार्थयोर्विरुद्धत्वादैक्यं नैव घटेत ह ।लक्षणातः प्रकर्तव्या तत्त्वमोः श्रुतिसंस्थयोः ॥ २२॥

vācyārthayorviruddhatvādaikyaṃ naiva ghaṭeta ha |lakṣaṇātaḥ prakartavyā tattvamoḥ śrutisaṃsthayoḥ || 22||

चिन्मात्रं तु तयोर्लक्ष्यं तयोरैक्यस्य सम्भवः ।तयोरैक्यं तथा ज्ञात्वा स्वाभेदेनाद्वयो भवेत् ॥ २३॥

cinmātraṃ tu tayorlakṣyaṃ tayoraikyasya sambhavaḥ |tayoraikyaṃ tathā jñātvā svābhedenādvayo bhavet || 23||

देवदत्तः स एवायमितिवल्लक्षणा स्मृता ।स्थूलादि देहरहितो ब्रह्म सम्पद्यते नरः ॥ २४॥

devadattaḥ sa evāyamitivallakṣaṇā smṛtā |sthūlādi deharahito brahma sampadyate naraḥ || 24||

पञ्चीकृतमहाभूतसम्भूतः स्थूलदेहकः ।भोगालयो जराव्याधिसंयुतः सर्वकर्मणाम् ॥ २५॥

pañcīkṛtamahābhūtasambhūtaḥ sthūladehakaḥ |bhogālayo jarāvyādhisaṃyutaḥ sarvakarmaṇām || 25||

मिथ्याभूतोऽयमाभाति स्फुटं मायामयत्वतः ।सोऽयं स्थूल उपाधिः स्यादात्मनो मे नगेश्वर ॥ २६॥

mithyābhūto'yamābhāti sphuṭaṃ māyāmayatvataḥ |so'yaṃ sthūla upādhiḥ syādātmano me nageśvara || 26||

ज्ञानकर्मेन्द्रिययुतं प्राणपञ्चकसंयुतम् ।मनोबुद्धियुतं चैतत्सूक्ष्मं तत्कवयो विदुः ॥ २७॥

jñānakarmendriyayutaṃ prāṇapañcakasaṃyutam |manobuddhiyutaṃ caitatsūkṣmaṃ tatkavayo viduḥ || 27||

अपञ्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्मदेहोऽयमात्मनः ।द्वितीयोऽयमुपाधिः स्यात्सुखादेरवबोधकः ॥ २८॥

apañcīkṛtabhūtotthaṃ sūkṣmadeho'yamātmanaḥ |dvitīyo'yamupādhiḥ syātsukhāderavabodhakaḥ || 28||

अनाद्यनिर्वाच्यमिदमज्ञानं तु तृतीयकः ।देहोऽयमात्मनो भाति कारणात्मा नगेश्वर ॥ २९॥

anādyanirvācyamidamajñānaṃ tu tṛtīyakaḥ |deho'yamātmano bhāti kāraṇātmā nageśvara || 29||

उपाधिविलये जाते केवलात्मावशिष्यते ।देहत्रये पञ्चकोशा अन्तःस्थाः सन्ति सर्वदा ॥ ३०॥

upādhivilaye jāte kevalātmāvaśiṣyate |dehatraye pañcakośā antaḥsthāḥ santi sarvadā || 30||

पञ्चकोशपरित्यागे ब्रह्मपुच्छं हि लभ्यते ।नेतिनेतीत्यादिवाक्यैर्मम रूपं यदुच्यते ॥ ३१॥

pañcakośaparityāge brahmapucchaṃ hi labhyate |netinetītyādivākyairmama rūpaṃ yaducyate || 31||

न जायते म्रियते तत्कदाचिन्नायं भूत्वा न बभूव कश्चित् ।अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणोन हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ ३२॥

na jāyate mriyate tatkadācinnāyaṃ bhūtvā na babhūva kaścit |ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇona hanyate hanyamāne śarīre || 32||

हतं चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् ।उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ ३३॥

hataṃ cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam |ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate || 33||

अणोरणीयान्महतो महीयानात्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।तमक्रतुः पश्यति वीतशोकोधातुः प्रसादान्महिमानमस्य ॥ ३४॥

aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmāsya jantornihito guhāyām |tamakratuḥ paśyati vītaśokodhātuḥ prasādānmahimānamasya || 34||

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३५॥

ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu |buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca || 35||

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् ।आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ३६॥

indriyāṇi hayānāhurviṣayāṃsteṣu gocarān |ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ || 36||

यस्त्वविद्वान्भवति चामनस्कश्च सदाऽशुचिः ।न तत्पदमवाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥ ३७॥

yastvavidvānbhavati cāmanaskaśca sadā'śuciḥ |na tatpadamavāpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati || 37||

यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः ।स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ ३८॥

yastu vijñānavānbhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ |sa tu tatpadamāpnoti yasmādbhūyo na jāyate || 38||

विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः ।सोऽध्वनः पारमाप्नोति मदीयं यत्परं पदम् ॥ ३९॥

vijñānasārathiryastu manaḥ pragrahavānnaraḥ |so'dhvanaḥ pāramāpnoti madīyaṃ yatparaṃ padam || 39||

इत्थं श्रुत्या च मत्या च निश्चित्यात्मानमात्मना ।भावयेन्मामात्मरूपां निदिध्यासनतोऽपि च ॥ ४०॥

itthaṃ śrutyā ca matyā ca niścityātmānamātmanā |bhāvayenmāmātmarūpāṃ nididhyāsanato'pi ca || 40||

योगवृत्तेः पुरा स्वस्मिन्भावयेदक्षरत्रयम् ।देवीप्रणवसञ्ज्ञस्य ध्यानार्थं मन्त्रवाच्ययोः ॥ ४१॥

yogavṛtteḥ purā svasminbhāvayedakṣaratrayam |devīpraṇavasañjñasya dhyānārthaṃ mantravācyayoḥ || 41||

हकारः स्थूलदेहः स्याद्रकारः सूक्ष्मदेहकः ।ईकारः कारणात्मासौ ह्रीङ्कारोऽहं तुरीयकम् ॥ ४२॥

hakāraḥ sthūladehaḥ syādrakāraḥ sūkṣmadehakaḥ |īkāraḥ kāraṇātmāsau hrīṅkāro'haṃ turīyakam || 42||

एवं समष्टिदेहेऽपि ज्ञात्वा बीजत्रयं क्रमात् ।समष्टिव्यष्ट्योरेकत्वं भावयेन्मतिमान्नरः ॥ ४३॥

evaṃ samaṣṭidehe'pi jñātvā bījatrayaṃ kramāt |samaṣṭivyaṣṭyorekatvaṃ bhāvayenmatimānnaraḥ || 43||

समाधिकालात्पूर्वं तु भावयित्वैवमादृतः ।ततो ध्यायेन्निलीनाक्षो देवीं मां जगदीश्वरीम् ॥ ४४॥

samādhikālātpūrvaṃ tu bhāvayitvaivamādṛtaḥ |tato dhyāyennilīnākṣo devīṃ māṃ jagadīśvarīm || 44||

प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ।निवृत्तविषयाकाङ्क्षो वीतदोषो विमत्सरः ॥ ४५॥

prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau |nivṛttaviṣayākāṅkṣo vītadoṣo vimatsaraḥ || 45||

भक्त्या निर्व्याजया युक्तो गुहायां निःस्वने स्थले ।हकारं विश्वमात्मानं रकारे प्रविलापयेत् ॥ ४६॥

bhaktyā nirvyājayā yukto guhāyāṃ niḥsvane sthale |hakāraṃ viśvamātmānaṃ rakāre pravilāpayet || 46||

रकारं तैजसं देवमीकारे प्रविलापयेत् ।ईकारं प्राज्ञमात्मानं ह्रीङ्कारे प्रविलापयेत् ॥ ४७॥

rakāraṃ taijasaṃ devamīkāre pravilāpayet |īkāraṃ prājñamātmānaṃ hrīṅkāre pravilāpayet || 47||

वाच्यवाचकताहीनं द्वैतभावविवर्जितम् ।अखण्डं सच्चिदानन्दं भावयेत्तच्छिखान्तरे ॥ ४८॥

vācyavācakatāhīnaṃ dvaitabhāvavivarjitam |akhaṇḍaṃ saccidānandaṃ bhāvayettacchikhāntare || 48||

इति ध्यानेन मां राजन् साक्षात्कृत्य नरोत्तमः ।मद्रूप एव भवति द्वयोरप्येकता यतः ॥ ४९॥

iti dhyānena māṃ rājan sākṣātkṛtya narottamaḥ |madrūpa eva bhavati dvayorapyekatā yataḥ || 49||

योगयुक्त्यानया दृष्ट्वा मामात्मानं परात्परम् ।अज्ञानस्य सकार्यस्य तत्क्षणे नाशको भवेत् ॥ ५०॥

yogayuktyānayā dṛṣṭvā māmātmānaṃ parātparam |ajñānasya sakāryasya tatkṣaṇe nāśako bhavet || 50||

इति देवीभागवते सप्तमस्कन्धेदेवीगीतायांचतुस्त्रिंशाध्यायान्तर्गतं ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्ववर्णनं समाप्तम् ।इति श्रीदेवीभागवते देवीगीतायां तृतीयोऽध्यायः ।

iti devībhāgavate saptamaskandhedevīgītāyāṃcatustriṃśādhyāyāntargataṃ jñānasya mokṣahetutvavarṇanaṃ samāptam |iti śrīdevībhāgavate devīgītāyāṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ |