नृसिंहआख्यानम् Vatsagulmamahatmye Nrisimha Akhyanam

राजोवाचभगवञ्श्रोतृमिच्छामि तीर्थानां विस्तरं पुनः ।आश्रमान्तर्गतानां च बाह्यानां च विशेषतः ॥ १॥

rājovācabhagavañśrotṛmicchāmi tīrthānāṃ vistaraṃ punaḥ |āśramāntargatānāṃ ca bāhyānāṃ ca viśeṣataḥ || 1||

व्यास उवाचश्रुत्वा मुनिर्नृपेणोक्तं वचः परमशोभनम् ।नृसिंहतीर्थमाहात्म्यं वक्तुं समुपचक्रमे ॥ २॥

vyāsa uvācaśrutvā munirnṛpeṇoktaṃ vacaḥ paramaśobhanam |nṛsiṃhatīrthamāhātmyaṃ vaktuṃ samupacakrame || 2||

वसिष्ठ उवाचराजन् वदामि ते सर्वं तीर्थजातकथानकम् ।श्रुणु चैकमनास्त्वं हि गदतो विस्तरेण मे ॥ ३॥

vasiṣṭha uvācarājan vadāmi te sarvaṃ tīrthajātakathānakam |śruṇu caikamanāstvaṃ hi gadato vistareṇa me || 3||

मल्लिकार्जुनतः पूर्वं तीर्थं पुण्यतमं महत् ।नारसिंहस्य देवस्य मूर्तिश्चातिशोभना ॥ ४॥

mallikārjunataḥ pūrvaṃ tīrthaṃ puṇyatamaṃ mahat |nārasiṃhasya devasya mūrtiścātiśobhanā || 4||

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नाति नृसिंहं यश्च पश्यति ।तस्य नास्ति भयं क्वापि दुःखं दारिद्र्यमेव च ॥ ५॥

tasmiṃstīrthe naraḥ snāti nṛsiṃhaṃ yaśca paśyati |tasya nāsti bhayaṃ kvāpi duḥkhaṃ dāridryameva ca || 5||

भक्त्या जपति देवेशं नृसिंहं भक्तकामदम् ।स याति मनुजो धीरस्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ६॥

bhaktyā japati deveśaṃ nṛsiṃhaṃ bhaktakāmadam |sa yāti manujo dhīrastadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 6||

अत्र ते वर्णयिष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् ।यां श्रुत्वा मुच्यते जन्तुर्जन्ममृत्युभयान्नृप ॥ ७॥

atra te varṇayiṣyāmi kathāṃ pāpapraṇāśinīm |yāṃ śrutvā mucyate janturjanmamṛtyubhayānnṛpa || 7||

निःसपत्नाः पुरा ह्यासन्निर्भया दिवि निर्जराः ।वैरभावमजानन्तः सततं सुखवर्तिनः ॥ ८॥

niḥsapatnāḥ purā hyāsannirbhayā divi nirjarāḥ |vairabhāvamajānantaḥ satataṃ sukhavartinaḥ || 8||

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा चिन्तयामास चेतसि ।निरान्तकाः सुरा नित्यं निश्चिताः सर्वदा मुदा ॥ ९॥

etasminnantare brahmā cintayāmāsa cetasi |nirāntakāḥ surā nityaṃ niścitāḥ sarvadā mudā || 9||

क्रीडन्ति विविधैर्भोगैः केवलं विषयाकुलाः ।न जानन्ति परं ब्रह्म येन विश्वमिदं ततम् ॥ १०॥

krīḍanti vividhairbhogaiḥ kevalaṃ viṣayākulāḥ |na jānanti paraṃ brahma yena viśvamidaṃ tatam || 10||

दुःखलेशो न चैवास्ति हृदि येषां सदोत्सुकाः ।भयेन भजते लोकः स्वधर्मं नान्यथा सुखी ॥ ११॥

duḥkhaleśo na caivāsti hṛdi yeṣāṃ sadotsukāḥ |bhayena bhajate lokaḥ svadharmaṃ nānyathā sukhī || 11||

दुर्मेधसो दुराचाराः कामभोगपरायणाः ।त्यजन्ति नितरां धर्ममधर्मनिरताः परम् ॥ १२॥

durmedhaso durācārāḥ kāmabhogaparāyaṇāḥ |tyajanti nitarāṃ dharmamadharmaniratāḥ param || 12||

वर्तते भुवनेष्वेषामन्येऽपि दुरितानुगाम् ।वृत्तिं भजन्ति पापिष्ठाः सा सृष्टेः क्षयकारिणि ॥ १३॥

vartate bhuvaneṣveṣāmanye'pi duritānugām |vṛttiṃ bhajanti pāpiṣṭhāḥ sā sṛṣṭeḥ kṣayakāriṇi || 13||

तस्मादेषु भयं किञ्चित्सृजामि परिदुःसहम् ।तेन सेन्द्राः सुरा नित्यमुद्विग्नहृदयाः किल ॥ १४॥

tasmādeṣu bhayaṃ kiñcitsṛjāmi pariduḥsaham |tena sendrāḥ surā nityamudvignahṛdayāḥ kila || 14||

सुखमुत्सृज्य सद्भावं भजन्ति दुरितापहम् ।इति यावद्विधिश्चित्ते सञ्चितयति केवलम् ॥ १५॥

sukhamutsṛjya sadbhāvaṃ bhajanti duritāpaham |iti yāvadvidhiścitte sañcitayati kevalam || 15||

तावद्दितिः समायाता कश्यपस्य प्रियां सती ।प्रणम्य दण्डवद्देवं ब्रह्माणं कमलासनम् ॥ १६॥

tāvadditiḥ samāyātā kaśyapasya priyāṃ satī |praṇamya daṇḍavaddevaṃ brahmāṇaṃ kamalāsanam || 16||

पूजयामास विधिवत्वंशुरं स्वगुरोर्गुरुम् ।तस्थौ नम्रतरा तत्र मौनमाश्रित्य सुप्रभा ॥ १७॥

pūjayāmāsa vidhivatvaṃśuraṃ svagurorgurum |tasthau namratarā tatra maunamāśritya suprabhā || 17||

अथ देवः प्रजानाथः क्षणादूर्ध्वमवेक्ष्य च ।देवादात्मवधूं प्राप्तामश्यत् पुरतः स्थिताम् ॥ १८॥

atha devaḥ prajānāthaḥ kṣaṇādūrdhvamavekṣya ca |devādātmavadhūṃ prāptāmaśyat purataḥ sthitām || 18||

प्रहस्य भगवान् सर्वं चिन्तितं हृदि यत्पुरा ।मेने तत् सफलं दृष्ट्वा स्नुषा दैवप्रचोदिताम् ॥ १९॥

prahasya bhagavān sarvaṃ cintitaṃ hṛdi yatpurā |mene tat saphalaṃ dṛṣṭvā snuṣā daivapracoditām || 19||

साऽपि तं सुप्रसन्नस्यममिवीक्ष्य दयानिधिम् ।उवाच विधिमामन्त्र्य प्रजाकामा पतिव्रता ॥ २०॥

sā'pi taṃ suprasannasyamamivīkṣya dayānidhim |uvāca vidhimāmantrya prajākāmā pativratā || 20||

देवदेव जगन्नाथ भक्तकामप्रपूरक ।मयि कारुण्यपूर्णां त्वं दृष्टि देहि जगद्गरो ॥ २१॥

devadeva jagannātha bhaktakāmaprapūraka |mayi kāruṇyapūrṇāṃ tvaṃ dṛṣṭi dehi jagadgaro || 21||

अप्रजाऽहं प्रजानाथ दृष्ट्वा देवांस्तथाविधान् ।दुनोमि हृदये नित्यं सपल्याः परितः सुतान् ॥ २२॥

aprajā'haṃ prajānātha dṛṣṭvā devāṃstathāvidhān |dunomi hṛdaye nityaṃ sapalyāḥ paritaḥ sutān || 22||

स्त्रीस्वभावान्महाभाग मत्सरग्रस्तमानसा ।प्रार्थये हि वरं त्वत्तः सुतो येन भवेन्मम ॥ २३॥

strīsvabhāvānmahābhāga matsaragrastamānasā |prārthaye hi varaṃ tvattaḥ suto yena bhavenmama || 23||

एकोऽपि गुणवान् पुत्रस्त्रैलोक्यविजयी महान् ।सौख्यं ददाति वै पित्रोरैहिकामुष्मिकं प्रभो ॥ २४॥

eko'pi guṇavān putrastrailokyavijayī mahān |saukhyaṃ dadāti vai pitroraihikāmuṣmikaṃ prabho || 24||

तथा मे भविता पुत्रः शूरो बलसमुन्नतः ।जितारिः प्रसभं देवान्विजेता रणमूर्धनि ॥ २५॥

tathā me bhavitā putraḥ śūro balasamunnataḥ |jitāriḥ prasabhaṃ devānvijetā raṇamūrdhani || 25||

ख्यातः सर्वेषु लोकेषु सम्पादय तथाविधम् ।इत्याकर्ण्य वचस्तस्या दितेरूर्जितमात्मभूः ॥ २६॥

khyātaḥ sarveṣu lokeṣu sampādaya tathāvidham |ityākarṇya vacastasyā diterūrjitamātmabhūḥ || 26||

स्वाचिन्तितं च संस्मृत्य तस्मिन् काले वधूं प्रति ।उवाच प्रहसन् देवि सिद्धस्तेऽद्य मनोरथः ॥ २७॥

svācintitaṃ ca saṃsmṛtya tasmin kāle vadhūṃ prati |uvāca prahasan devi siddhaste'dya manorathaḥ || 27||

भविता ते सुतः सुभ्रु लोकजित् क्रोधवर्जितः ।देवान् सर्वानिमञ्जेता महाबलपराक्रमः ॥ २८॥

bhavitā te sutaḥ subhru lokajit krodhavarjitaḥ |devān sarvānimañjetā mahābalaparākramaḥ || 28||

गच्छ त्वं कश्यपं देवि काले सन्तुष्टमानसा ।गुणैः सन्तोष्य भर्तारमिच्छ्रितं प्राप्स्यसे ध्रुवम् ॥ २९॥

gaccha tvaṃ kaśyapaṃ devi kāle santuṣṭamānasā |guṇaiḥ santoṣya bhartāramicchritaṃ prāpsyase dhruvam || 29||

इत्युक्त्वा तां ततोवेधा विससर्ज स्नुषान्ततः ।साऽपि देवी यथाकाले कश्यपं समुपस्थिता ॥ ३०॥

ityuktvā tāṃ tatovedhā visasarja snuṣāntataḥ |sā'pi devī yathākāle kaśyapaṃ samupasthitā || 30||

प्रेम्णा चाटुवचोभिस्तमाभिनन्द्य पतिं मुदा ।कश्यपोऽपि तया साध्व्या रेमे सुप्रीतमानसः ॥ ३१॥

premṇā cāṭuvacobhistamābhinandya patiṃ mudā |kaśyapo'pi tayā sādhvyā reme suprītamānasaḥ || 31||

ज्ञात्वा विधिविधानं तत्रत्यां गर्भमधात् प्रभुः ।दधार गर्भं किल कश्यपात् सा दितिर्महोग्रं परमं प्रगल्भम् ॥ ३२॥

jñātvā vidhividhānaṃ tatratyāṃ garbhamadhāt prabhuḥ |dadhāra garbhaṃ kila kaśyapāt sā ditirmahograṃ paramaṃ pragalbham || 32||

कालेन वृद्धि सहसाऽप तस्य द्युत्या दिशो रेजुरधोर्ध्वरूपाः ।अथ सा सुषुवे पुत्रं बालार्कसमतेजसम् ॥ ३३॥

kālena vṛddhi sahasā'pa tasya dyutyā diśo rejuradhordhvarūpāḥ |atha sā suṣuve putraṃ bālārkasamatejasam || 33||

सर्वसम्पत्प्रभुं चोग्रं सुवर्णवपुषं दृढम् ।दैत्यराजमनाधृष्ट्यं देवदानवमानवैः ॥ ३४॥

sarvasampatprabhuṃ cograṃ suvarṇavapuṣaṃ dṛḍham |daityarājamanādhṛṣṭyaṃ devadānavamānavaiḥ || 34||

हिरण्यकशिपुस्तत्स ददौ नाम पितामहः ।उत्पन्नमात्रः सहसा ववृद्धे किष्कुपञ्चकम् ॥ ३५॥

hiraṇyakaśipustatsa dadau nāma pitāmahaḥ |utpannamātraḥ sahasā vavṛddhe kiṣkupañcakam || 35||

उत्थाय सहसा मातुः सकाशात्तपसे वनम् ।ययावतिबलोन्मत्तः क्रोधी मानी च निर्घृणः ॥ ३६॥

utthāya sahasā mātuḥ sakāśāttapase vanam |yayāvatibalonmattaḥ krodhī mānī ca nirghṛṇaḥ || 36||

गत्वा गोकर्णमाख्यातं क्षेत्रं सिद्धिकरं परम् ।तपस्तत्र चचारोग्रं देवैरपि सुदुष्करम् ॥ ३७॥

gatvā gokarṇamākhyātaṃ kṣetraṃ siddhikaraṃ param |tapastatra cacārograṃ devairapi suduṣkaram || 37||

दिव्यवर्षसहस्रं च तपस्तप्त्वा महासुरः ।व्याकुलं तपसा तस्य सकलं चाभवत् जगत् ॥ ३८॥

divyavarṣasahasraṃ ca tapastaptvā mahāsuraḥ |vyākulaṃ tapasā tasya sakalaṃ cābhavat jagat || 38||

सभयं जगदालोक्य विधाता दैत्यपुङ्गवम् ।वरेण शमयंस्तत्र प्रयसौ हंसयानगः ॥ ३९॥

sabhayaṃ jagadālokya vidhātā daityapuṅgavam |vareṇa śamayaṃstatra prayasau haṃsayānagaḥ || 39||

हिरण्यकशिपुं दृष्ट्वा तपसा परिवर्धितम् ।उवाच प्रहसन् वाचा मेघगम्भीरनादया ॥ ४०॥

hiraṇyakaśipuṃ dṛṣṭvā tapasā parivardhitam |uvāca prahasan vācā meghagambhīranādayā || 40||

वत्सा तुष्टोऽस्मि ते ब्रूहि किं कामं करवाण्यहम् ।इत्याकर्ण्य विधेर्वाक्यमुत्थाय करसम्पुटः ॥ ४१॥

vatsā tuṣṭo'smi te brūhi kiṃ kāmaṃ karavāṇyaham |ityākarṇya vidhervākyamutthāya karasampuṭaḥ || 41||

प्रणिपत्य जगद्योनिं विनयानतकन्धरः ।उवाच प्रसभं दैत्यः सम्बोध्य स्वपितामहम् ॥ ४२॥

praṇipatya jagadyoniṃ vinayānatakandharaḥ |uvāca prasabhaṃ daityaḥ sambodhya svapitāmaham || 42||

पितामह महाभाग प्रसन्नोऽसि यदि प्रभो ।तदा वरान् प्रयच्छ त्वं ममेष्टान् वरदायक ॥ ४३॥

pitāmaha mahābhāga prasanno'si yadi prabho |tadā varān prayaccha tvaṃ mameṣṭān varadāyaka || 43||

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हिरण्यकशिपोर्महत् ।जगत्स्रष्टा स्वयम्भीतः किं मां याचिष्यते परम् ॥ ४४॥

tacchrutvā vacanaṃ tasya hiraṇyakaśipormahat |jagatsraṣṭā svayambhītaḥ kiṃ māṃ yāciṣyate param || 44||

शनैरुवाच तं वेधाः प्रार्थयस्व ह्याभिप्सितम् ।अथासौ दितिजः श्रीमान् हिरण्यकशिपुर्वरान् ॥ ४५॥

śanairuvāca taṃ vedhāḥ prārthayasva hyābhipsitam |athāsau ditijaḥ śrīmān hiraṇyakaśipurvarān || 45||

प्रार्थयामास तानिष्टान् वरान्नृपतिसत्तम ।देवदानवदैत्येभ्यो मनुष्येभ्यस्तथा विभो ॥ ४६॥

prārthayāmāsa tāniṣṭān varānnṛpatisattama |devadānavadaityebhyo manuṣyebhyastathā vibho || 46||

तिर्यक् कृमिपतङ्गेभ्यो न भयं मम जायताम् ।न दिवा न च मे रात्रौ नाकाशे न धरातले ॥ ४७॥

tiryak kṛmipataṅgebhyo na bhayaṃ mama jāyatām |na divā na ca me rātrau nākāśe na dharātale || 47||

नान्तरामरणं मे स्यान्न शस्त्रास्त्रजलाग्निभिः ।त्र्यैलोक्यं वशगं मे स्यादमरत्वं प्रयच्छ मे ॥ ४८॥

nāntarāmaraṇaṃ me syānna śastrāstrajalāgnibhiḥ |tryailokyaṃ vaśagaṃ me syādamaratvaṃ prayaccha me || 48||

श्रुत्वा तत्प्रार्थितं प्राह तथेत्यमरतां विना ।सुरश्रेष्ठस्ततः शीघ्रं स्वीयं धाम ययौ पुनः ॥ ४९॥

śrutvā tatprārthitaṃ prāha tathetyamaratāṃ vinā |suraśreṣṭhastataḥ śīghraṃ svīyaṃ dhāma yayau punaḥ || 49||

चिरं न साधुना स्थेयं खलस्याग्रे पापदृक् ।साधुं हि वचसा गृहणात्यतः स्वल्पचरो भवेत् ॥ ५०॥

ciraṃ na sādhunā stheyaṃ khalasyāgre pāpadṛk |sādhuṃ hi vacasā gṛhaṇātyataḥ svalpacaro bhavet || 50||