वराहोपनिषत् Varaha Upanishad

श्रीमद्वाराहोपनिषद्वेद्याखण्डसुखाकृति ।त्रिपान्नारायणाख्यं तद्रामचन्द्रपदं भजे ॥ॐ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै ।तेजस्विनावधी तमस्तु मा विद्विषावहै ।ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥हरिः ॐ ॥ अथ ऋभुर्वै महामुनिर्देवमानेन द्वादशवत्सरंतपश्चचार । तदवसाने वराहरूपी भगवान्प्रादुरभूत् ।स होवाचोत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं वृणीश्वेति । सोदतिष्ठत् ।तस्मै नमस्कृत्योवाच भगवन्कामिभिर्यद्यत्कामितंतत्तत्त्वत्सकाशात्स्वप्नेऽपि न याचे । समस्तवेदशास्त्रेतिहासपुराणानिसमस्तविद्याजालानि ब्रह्मादयः सुराः सर्वे त्वद्रूपज्ञानान्मुक्तिमाहुः ।अतस्त्वद्रूपप्रतिपादिकां ब्रह्मविद्यां ब्रूहीति होवाच । तथेति स होवाचवराहरूपी भगवान् । चतुर्विंशतितत्त्वानि केचिदिच्छन्ति वादिनः ।केचित्षट्त्रिंशत्तत्त्वानि केचित्षण्णवतीनि च ॥ १॥

śrīmadvārāhopaniṣadvedyākhaṇḍasukhākṛti |tripānnārāyaṇākhyaṃ tadrāmacandrapadaṃ bhaje ||oṃ saha nāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai |tejasvināvadhī tamastu mā vidviṣāvahai |oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||hariḥ oṃ || atha ṛbhurvai mahāmunirdevamānena dvādaśavatsaraṃtapaścacāra | tadavasāne varāharūpī bhagavānprādurabhūt |sa hovācottiṣṭhottiṣṭha varaṃ vṛṇīśveti | sodatiṣṭhat |tasmai namaskṛtyovāca bhagavankāmibhiryadyatkāmitaṃtattattvatsakāśātsvapne'pi na yāce | samastavedaśāstretihāsapurāṇānisamastavidyājālāni brahmādayaḥ surāḥ sarve tvadrūpajñānānmuktimāhuḥ |atastvadrūpapratipādikāṃ brahmavidyāṃ brūhīti hovāca | tatheti sa hovācavarāharūpī bhagavān | caturviṃśatitattvāni kecidicchanti vādinaḥ |kecitṣaṭtriṃśattattvāni kecitṣaṇṇavatīni ca || 1||

तेषां क्रमं प्रवक्ष्यामि सावधानमनाः शृणु ।ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव श्रोत्रत्वग्लोचनादयः ॥ २॥

teṣāṃ kramaṃ pravakṣyāmi sāvadhānamanāḥ śṛṇu |jñānendriyāṇi pañcaiva śrotratvaglocanādayaḥ || 2||

कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव वाक्पाण्यङ्घ्र्यादयः क्रमात् ।प्राणादतस्तु पञ्चैव पञ्च शब्दादयस्तथा ॥ ३॥

karmendriyāṇi pañcaiva vākpāṇyaṅghryādayaḥ kramāt |prāṇādatastu pañcaiva pañca śabdādayastathā || 3||

मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेति चतुष्टयम् ।चतुर्विंशतितत्त्वानि तानि ब्रह्मविदो विदुः ॥ ४॥

manobuddhirahaṅkāraścittaṃ ceti catuṣṭayam |caturviṃśatitattvāni tāni brahmavido viduḥ || 4||

एतैस्तत्त्वैः समं पञ्चीकृतभूतानि पञ्च च ।पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च ॥ ५॥

etaistattvaiḥ samaṃ pañcīkṛtabhūtāni pañca ca |pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca || 5||

देहत्रयं स्थूलसूक्ष्मकारणानि विदुर्बुधाः ।अवस्थात्रितयं चैव जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः ॥ ६॥

dehatrayaṃ sthūlasūkṣmakāraṇāni vidurbudhāḥ |avasthātritayaṃ caiva jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 6||

आहत्य तत्त्वजातानां षट्त्रिंशन्मुनयो विदुः ।पूर्वोक्तैस्तत्त्वजातैस्तु समं तत्त्वानि योजयेत् ॥ ७॥

āhatya tattvajātānāṃ ṣaṭtriṃśanmunayo viduḥ |pūrvoktaistattvajātaistu samaṃ tattvāni yojayet || 7||

षड्भावविकृतिश्चास्ति जायते वर्धतेऽपि च ।परिणामं क्षयं नाशं षड्भावविकृतिं विदुः ॥ ८॥

ṣaḍbhāvavikṛtiścāsti jāyate vardhate'pi ca |pariṇāmaṃ kṣayaṃ nāśaṃ ṣaḍbhāvavikṛtiṃ viduḥ || 8||

अशना च पिपासा च शोकमोहौ जरा मृतिः ।एते षडूर्मयः प्रोक्ताः षट्कोशानथ वच्मि ते ॥ ९॥

aśanā ca pipāsā ca śokamohau jarā mṛtiḥ |ete ṣaḍūrmayaḥ proktāḥ ṣaṭkośānatha vacmi te || 9||

त्वक्च रक्तं मांसमेदोमज्जास्थीनि निबोधत ।कामक्रोधौ लोभमोहौ मदो मात्सर्यमेव च ॥ १०॥

tvakca raktaṃ māṃsamedomajjāsthīni nibodhata |kāmakrodhau lobhamohau mado mātsaryameva ca || 10||

एतेऽरिषड्वा विश्वश्च तैजसः प्राज्ञ एव च ।जीवत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि च गुणत्रयम् ॥ ११॥

ete'riṣaḍvā viśvaśca taijasaḥ prājña eva ca |jīvatrayaṃ sattvarajastamāṃsi ca guṇatrayam || 11||

प्रारब्धागाम्यर्जितानि कर्मत्रयमितीरितम् ।वचनादानगमनविसर्गानन्दपञ्चकम् ॥ १२॥

prārabdhāgāmyarjitāni karmatrayamitīritam |vacanādānagamanavisargānandapañcakam || 12||

सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च अभिमानोऽवधारणा ।मुदिता करुणा मैत्री उपेक्षा च चतुष्टयम् ॥ १३॥

saṅkalpo'dhyavasāyaśca abhimāno'vadhāraṇā |muditā karuṇā maitrī upekṣā ca catuṣṭayam || 13||

दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमृत्युकाः ।तथा चन्द्रश्चतुर्वक्त्रो रुद्रः क्षेत्रज्ञ ईश्वरः ॥ १४॥

digvātārkapraceto'śvivahnīndropendramṛtyukāḥ |tathā candraścaturvaktro rudraḥ kṣetrajña īśvaraḥ || 14||

आहत्य तत्त्वजातानां षण्णवत्यस्तु कीर्तिताः ।पूर्वोक्ततत्त्वजातानां वैलक्षण्यमनामयम् ॥ १५॥

āhatya tattvajātānāṃ ṣaṇṇavatyastu kīrtitāḥ |pūrvoktatattvajātānāṃ vailakṣaṇyamanāmayam || 15||

वराहरूपिणं मां ये भजन्ति मयि भक्तितः ।विमुक्ताज्ञानतत्कार्या जीवन्मुक्ता भवन्ति ते ॥ १६॥

varāharūpiṇaṃ māṃ ye bhajanti mayi bhaktitaḥ |vimuktājñānatatkāryā jīvanmuktā bhavanti te || 16||

ये षण्णवतितत्त्वज्ञा यत्र कुत्राश्रमे रताः ।जटी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः ॥ १७॥ इति॥

ye ṣaṇṇavatitattvajñā yatra kutrāśrame ratāḥ |jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ || 17|| iti||

इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

iti prathamo'dhyāyaḥ || 1||

ऋभुर्नाम महायोगी क्रोडरूपं रमापतिम् ।वरिष्ठां ब्रह्मविद्यां त्वमधीहि भगवन्मम ।एवं स स्पृष्टो भगवान्प्राह भक्तार्तिभञ्जनः ॥ १॥

ṛbhurnāma mahāyogī kroḍarūpaṃ ramāpatim |variṣṭhāṃ brahmavidyāṃ tvamadhīhi bhagavanmama |evaṃ sa spṛṣṭo bhagavānprāha bhaktārtibhañjanaḥ || 1||

स्ववर्णाश्रमधर्मेण तपसा गुरुतोषणात् ।साधनं प्रभवेत्पुंसां वैराग्यादिचतुष्टयम् ॥ २॥

svavarṇāśramadharmeṇa tapasā gurutoṣaṇāt |sādhanaṃ prabhavetpuṃsāṃ vairāgyādicatuṣṭayam || 2||

नित्यानित्यविवेकश्च इहामुत्र विरागता ।शमादिषट्कसम्पत्तिर्मुमुक्षा तां समभ्यसेत् ॥ ३॥

nityānityavivekaśca ihāmutra virāgatā |śamādiṣaṭkasampattirmumukṣā tāṃ samabhyaset || 3||

एवं जितेन्द्रियो भूत्वा सर्वत्र ममतामतिम् ।विहाय साक्षिचैतन्ये मयि कुर्यादहंमतिम् ॥ ४॥

evaṃ jitendriyo bhūtvā sarvatra mamatāmatim |vihāya sākṣicaitanye mayi kuryādahaṃmatim || 4||

दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं तत्रापि नरविग्रहम् ।ब्राह्मण्यं च महाविष्णोर्वेदान्तश्रवणादिना ॥ ५॥

durlabhaṃ prāpya mānuṣyaṃ tatrāpi naravigraham |brāhmaṇyaṃ ca mahāviṣṇorvedāntaśravaṇādinā || 5||

अतिवर्णाश्रमं रूपं सच्चिदानन्दलक्षणम् ।यो न जानाति सोऽविद्वान्कदा मुक्तो भविष्यति ॥ ६॥

ativarṇāśramaṃ rūpaṃ saccidānandalakṣaṇam |yo na jānāti so'vidvānkadā mukto bhaviṣyati || 6||

अहमेव सुखं नान्यदन्यच्चेन्नैव तत्सुखम् ।अमदर्थं न हि प्रेयो मदर्थं न स्वतःप्रियम् ॥ ७॥

ahameva sukhaṃ nānyadanyaccennaiva tatsukham |amadarthaṃ na hi preyo madarthaṃ na svataḥpriyam || 7||

परप्रेमास्पदतया मा न भूवमहं सदा ।भूयासमिति यो द्रष्टा सोऽहं विष्णुर्मुनीश्वर ॥ ८॥

parapremāspadatayā mā na bhūvamahaṃ sadā |bhūyāsamiti yo draṣṭā so'haṃ viṣṇurmunīśvara || 8||

न प्रकाशोऽहमित्युक्तिर्यत्प्रकाशैकबन्धना ।स्वप्रकाशं तमात्मानमप्रकाशः कथं स्पृशेत् ॥ ९॥

na prakāśo'hamityuktiryatprakāśaikabandhanā |svaprakāśaṃ tamātmānamaprakāśaḥ kathaṃ spṛśet || 9||

स्वयं भातं निराधारं ये जानन्ति सुनिश्चितम् ।ते हि विज्ञानसम्पन्ना इति मे निश्चिता मतिः ॥ १०॥

svayaṃ bhātaṃ nirādhāraṃ ye jānanti suniścitam |te hi vijñānasampannā iti me niścitā matiḥ || 10||

स्वपूर्णात्मातिरेकेण जगज्जीवेश्वरादयः ।न सन्ति नास्ति माया च तेभ्यश्चाहं विलक्षणः ॥ ११॥

svapūrṇātmātirekeṇa jagajjīveśvarādayaḥ |na santi nāsti māyā ca tebhyaścāhaṃ vilakṣaṇaḥ || 11||

अज्ञानान्धतमोरूपं कर्मधर्मादिलक्षणम् ।स्वयंप्रकाशमात्मानं नैव मां स्प्रष्टुमार्हति ॥ १२॥

ajñānāndhatamorūpaṃ karmadharmādilakṣaṇam |svayaṃprakāśamātmānaṃ naiva māṃ spraṣṭumārhati || 12||

सर्वसाक्षिणमात्मानं वर्णाश्रमविवर्जितम् ।ब्रह्मरूपतया पश्यन्ब्रह्मैव भवति स्वयम् ॥ १३॥

sarvasākṣiṇamātmānaṃ varṇāśramavivarjitam |brahmarūpatayā paśyanbrahmaiva bhavati svayam || 13||

भासमानमिदं सर्वं मानरूपं परं पदम् ।पश्यन्वेदान्तमानेन सद्य एव विमुच्यते ॥ १४॥

bhāsamānamidaṃ sarvaṃ mānarūpaṃ paraṃ padam |paśyanvedāntamānena sadya eva vimucyate || 14||

देहात्मज्ञानवज्ज्ञानं देहात्मज्ञानबाधकम् ।आत्मन्येव भवेद्यस्य स नेच्छन्नपि मुच्यते ॥ १५॥

dehātmajñānavajjñānaṃ dehātmajñānabādhakam |ātmanyeva bhavedyasya sa necchannapi mucyate || 15||

सत्यज्ञानानन्दपूर्णलक्षणं तमसः परम् ।ब्रह्मानन्दं सदा पश्यन्कथं बध्येत कर्मणा ॥ १६॥

satyajñānānandapūrṇalakṣaṇaṃ tamasaḥ param |brahmānandaṃ sadā paśyankathaṃ badhyeta karmaṇā || 16||

त्रिधामसाक्षिणं सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणम् ।त्वमहंशब्दलक्ष्यार्थमसक्तं सर्वदोषतः ॥ १७॥

tridhāmasākṣiṇaṃ satyajñānānandādilakṣaṇam |tvamahaṃśabdalakṣyārthamasaktaṃ sarvadoṣataḥ || 17||

सर्वगं सच्चिदात्मानं ज्ञानचक्षुर्निरीक्षते ।अज्ञानचक्षुर्नेक्षेत भास्वन्तं भानुमन्धवत् ॥ १८॥

sarvagaṃ saccidātmānaṃ jñānacakṣurnirīkṣate |ajñānacakṣurnekṣeta bhāsvantaṃ bhānumandhavat || 18||

प्रज्ञानमेव तद्ब्रह्म सत्यप्रज्ञानलक्षणम् ।एवं ब्रह्मपरिज्ञानादेव मर्त्योऽमृतो भवेत् ॥ १९॥

prajñānameva tadbrahma satyaprajñānalakṣaṇam |evaṃ brahmaparijñānādeva martyo'mṛto bhavet || 19||

तद्ब्रह्मानन्दमद्वन्द्वं निर्गुणं सत्यचिद्घनम् ।विदित्वा स्वात्मनो रूपं न बिभेति कुतश्चन ॥ २०॥

tadbrahmānandamadvandvaṃ nirguṇaṃ satyacidghanam |viditvā svātmano rūpaṃ na bibheti kutaścana || 20||

चिन्मात्रं सर्वगं नित्यं सम्पूर्णं सुखमद्वयम् ।साक्षाद्ब्रह्मैव नान्योऽस्तीत्येवं ब्रह्मविदां स्थितिः ॥ २१॥

cinmātraṃ sarvagaṃ nityaṃ sampūrṇaṃ sukhamadvayam |sākṣādbrahmaiva nānyo'stītyevaṃ brahmavidāṃ sthitiḥ || 21||

अज्ञस्य दुःखौघमयं ज्ञस्यानन्दमयं जगत् ।अन्धं भुवनमन्धस्य प्रकाशं तु सुचक्षुषाम् ॥ २२॥

ajñasya duḥkhaughamayaṃ jñasyānandamayaṃ jagat |andhaṃ bhuvanamandhasya prakāśaṃ tu sucakṣuṣām || 22||

अनन्ते सच्चिदानन्दे मयि वाराहरूपिणी ।स्थितेऽद्वितीयभावः स्यात्को बन्धः कश्च मुच्यते ॥ २३॥

anante saccidānande mayi vārāharūpiṇī |sthite'dvitīyabhāvaḥ syātko bandhaḥ kaśca mucyate || 23||

स्वस्वरूपं तु चिन्मात्रं सर्वदा सर्वदेहिनाम् ।नैव देहादिसङ्घातो घटवद्दृशिगोचरः ॥ २४॥

svasvarūpaṃ tu cinmātraṃ sarvadā sarvadehinām |naiva dehādisaṅghāto ghaṭavaddṛśigocaraḥ || 24||

स्वात्मनोऽन्यदिवाभातं चराचरमिदं जगत् ।स्वात्ममात्रतया बुद्ध्वा तदस्मीति विभावय ॥ २५॥

svātmano'nyadivābhātaṃ carācaramidaṃ jagat |svātmamātratayā buddhvā tadasmīti vibhāvaya || 25||

स्वस्वरूपं स्वयं भुङ्क्ते नास्ति भोज्यं पृथक् स्वतः ।अस्ति चेदस्तितारूपं ब्रह्मैवास्तित्वलक्षणम् ॥ २६॥

svasvarūpaṃ svayaṃ bhuṅkte nāsti bhojyaṃ pṛthak svataḥ |asti cedastitārūpaṃ brahmaivāstitvalakṣaṇam || 26||

ब्रह्मविज्ञानसम्पन्नः प्रतीतमखिलं जगत् ।पश्यन्नपि सदा नैव पश्यति स्वात्मनः पृथक् ॥ २७॥

brahmavijñānasampannaḥ pratītamakhilaṃ jagat |paśyannapi sadā naiva paśyati svātmanaḥ pṛthak || 27||

मत्स्वरूपपरिज्ञानात्कर्मभिर्न स बध्यते ॥ २८॥

matsvarūpaparijñānātkarmabhirna sa badhyate || 28||

यः शरीरेन्द्रियादिभ्यो विहीनं सर्वसाक्षिणम् ।परमार्थैकविज्ञानं सुखात्मानं स्वयंप्रभम् ॥ २९॥

yaḥ śarīrendriyādibhyo vihīnaṃ sarvasākṣiṇam |paramārthaikavijñānaṃ sukhātmānaṃ svayaṃprabham || 29||

स्वस्वरूपतया सर्वं वेद स्वानुभवेन यः ।स धीरः स तु विज्ञेयः सोऽहं तत्त्वं ऋभो भव ॥ ३०॥

svasvarūpatayā sarvaṃ veda svānubhavena yaḥ |sa dhīraḥ sa tu vijñeyaḥ so'haṃ tattvaṃ ṛbho bhava || 30||

अतः प्रपञ्चानुभवः सदा न हिस्वरूपबोधानुभवः सदा खलु ।इति प्रपश्यन्परिपूर्णवेदनोन बन्धमुक्तो न च बद्ध एव तु ॥ ३१॥

ataḥ prapañcānubhavaḥ sadā na hisvarūpabodhānubhavaḥ sadā khalu |iti prapaśyanparipūrṇavedanona bandhamukto na ca baddha eva tu || 31||

स्वस्वरूपानुसन्धानान्नृत्यन्तं सर्वसाक्षिणम् ।मुहूर्तं चिन्तयेन्मां यः सर्वबन्धैः प्रमुच्यते ॥ ३२॥

svasvarūpānusandhānānnṛtyantaṃ sarvasākṣiṇam |muhūrtaṃ cintayenmāṃ yaḥ sarvabandhaiḥ pramucyate || 32||