नृसिंहपुरतीर्थमहिमावर्णनम् Shri Nrisimhapuratirthamahimavarnanam

दक्षिण प्रयाग माहात्म्य

dakṣiṇa prayāga māhātmya

॥ श्रीगणेशाय नमः । श्रीलक्ष्मीनृसिंहाय नमः ॥लक्ष्मीशोभितवामभागममलं सिंहासने सुन्दरम् ।सव्ये चक्रधरं च निर्भयकरं वामेन चापं वरम् ॥सर्पाधीशकृतातपत्रममलं श्रीवत्सवक्षःस्थलम् ।वन्दे देवमुनीन्द्रवन्दितपदं लक्ष्मीनृसिंहं विभुम् ॥ १॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ | śrīlakṣmīnṛsiṃhāya namaḥ ||lakṣmīśobhitavāmabhāgamamalaṃ siṃhāsane sundaram |savye cakradharaṃ ca nirbhayakaraṃ vāmena cāpaṃ varam ||sarpādhīśakṛtātapatramamalaṃ śrīvatsavakṣaḥsthalam |vande devamunīndravanditapadaṃ lakṣmīnṛsiṃhaṃ vibhum || 1||

श्रुत्वा माहात्म्यमतुलं क्षेत्राणां सरहस्यकम् ।सर्वार्थैकपदं गुह्यमपृच्छन् मुनयोऽमलाः ॥ २॥

śrutvā māhātmyamatulaṃ kṣetrāṇāṃ sarahasyakam |sarvārthaikapadaṃ guhyamapṛcchan munayo'malāḥ || 2||

को देवः सर्वदेवानां क्वास्ते कीदृगविधः कथम् ।पूज्यो मन्त्रोऽस्य कः सूत सर्वं तच्च वदस्व नः ॥ ३॥

ko devaḥ sarvadevānāṃ kvāste kīdṛgavidhaḥ katham |pūjyo mantro'sya kaḥ sūta sarvaṃ tacca vadasva naḥ || 3||

सूत उवाच ।मुनयः साधुपृष्टोऽहं लोकानां हितमीप्सुभिः ।वक्ष्ये गुह्यं भगवते नत्वा व्यासाय धीमते ॥ ४॥

sūta uvāca |munayaḥ sādhupṛṣṭo'haṃ lokānāṃ hitamīpsubhiḥ |vakṣye guhyaṃ bhagavate natvā vyāsāya dhīmate || 4||

एकदा रहसि स्थाणुं समाधिनिरतं सती ।प्रणम्योवाच मधुरं जिज्ञासुर्गुह्यमात्मनि ॥ ५॥

ekadā rahasi sthāṇuṃ samādhinirataṃ satī |praṇamyovāca madhuraṃ jijñāsurguhyamātmani || 5||

देव्युवाच ।सर्वज्ञ प्राणनाथेश प्रसादं कुरु शङ्कर ।किं ध्यायसे चिरं चित्ते ध्येयस्ते कः परात्मनः ॥ ६॥

devyuvāca |sarvajña prāṇanātheśa prasādaṃ kuru śaṅkara |kiṃ dhyāyase ciraṃ citte dhyeyaste kaḥ parātmanaḥ || 6||

इत्थं चेत्कृपया तेऽद्य श्रोष्याम्यार्तार्तिनाशन ।तव प्रसादादहमप्यन्तस्तं चितये विभुम् ॥ ७॥

itthaṃ cetkṛpayā te'dya śroṣyāmyārtārtināśana |tava prasādādahamapyantastaṃ citaye vibhum || 7||

श्रीशिव उवाच ।शृणु देवि परं गुह्यमनाख्येयमपि क्वचित् ।वक्ष्ये ध्येयं सदा यत्तदनिर्देश्यं मनोगिराम् ॥ ८॥

śrīśiva uvāca |śṛṇu devi paraṃ guhyamanākhyeyamapi kvacit |vakṣye dhyeyaṃ sadā yattadanirdeśyaṃ manogirām || 8||

यदेकमजरं शान्तं सच्चिदानन्दरूपकम् ।अनाख्यं नरसिंहेति प्रसिद्धं चिन्तायामि तत् ॥ ९॥

yadekamajaraṃ śāntaṃ saccidānandarūpakam |anākhyaṃ narasiṃheti prasiddhaṃ cintāyāmi tat || 9||

आत्मा यः सर्वभूतानामनादिनिधनोऽव्ययः ।स्वप्रकाशः सुराधीशैरभिवन्द्यपदाम्बुजः ॥ १०॥

ātmā yaḥ sarvabhūtānāmanādinidhano'vyayaḥ |svaprakāśaḥ surādhīśairabhivandyapadāmbujaḥ || 10||

एषः स्वलीलया विश्वं सृजत्यवति हन्त्यजः ।नानावतारैर्विश्वात्मा क्रीडत्यद्भुतविक्रमः ॥ ११॥

eṣaḥ svalīlayā viśvaṃ sṛjatyavati hantyajaḥ |nānāvatārairviśvātmā krīḍatyadbhutavikramaḥ || 11||

देवानां गुणलिङ्गानामेष कारणमक्षरम् ।क्षराक्षरविभेदाभ्यामेष सर्वत्र राजते ॥ १२॥

devānāṃ guṇaliṅgānāmeṣa kāraṇamakṣaram |kṣarākṣaravibhedābhyāmeṣa sarvatra rājate || 12||

अलिङ्गः सर्वलिङ्गात्मा प्राणलिङ्गो महेश्वरि ।नृसिंहोऽखण्डमात्मस्थः स्वात्मना चिन्त्यते विभुः ॥ १३॥

aliṅgaḥ sarvaliṅgātmā prāṇaliṅgo maheśvari |nṛsiṃho'khaṇḍamātmasthaḥ svātmanā cintyate vibhuḥ || 13||

देव्युवाच ।देवेश जगदीशान सर्वज्ञ करुणाकर ।ज्ञात आत्मा नृसिंहेति प्रसादात्तव शङ्कर ॥ १४॥

devyuvāca |deveśa jagadīśāna sarvajña karuṇākara |jñāta ātmā nṛsiṃheti prasādāttava śaṅkara || 14||

कथं ज्ञेयो महामूढैरजितात्मभिरीश्वरः ।तन्मामाख्याहि यत्रासौ सुखेनावाप्यतेऽखिलैः ॥ १५॥

kathaṃ jñeyo mahāmūḍhairajitātmabhirīśvaraḥ |tanmāmākhyāhi yatrāsau sukhenāvāpyate'khilaiḥ || 15||

श्रीशिव उवाच ।ज्ञेयो भक्त्यैव नृहरिर्लब्धवा सत्समागमात् ।विरक्तः सर्वभोगेषु सर्वात्मा सर्वतोमुखः ॥ १६॥

śrīśiva uvāca |jñeyo bhaktyaiva nṛharirlabdhavā satsamāgamāt |viraktaḥ sarvabhogeṣu sarvātmā sarvatomukhaḥ || 16||

बाला वा ज्ञानिनः सक्ता विरक्ता वा गुणात्मकाः ।मुच्येरन् संसृतेर्भक्त्या हरेः सत्सङ्गलब्धया ॥ १७॥

bālā vā jñāninaḥ saktā viraktā vā guṇātmakāḥ |mucyeran saṃsṛterbhaktyā hareḥ satsaṅgalabdhayā || 17||

भक्तिस्तदेकनिष्ठा या कायवाङ्मनसा सदा ।बहुभिर्बहुधा प्रोक्ता सद्यः संसृतिहारिणी ॥ १८॥

bhaktistadekaniṣṭhā yā kāyavāṅmanasā sadā |bahubhirbahudhā proktā sadyaḥ saṃsṛtihāriṇī || 18||

अनन्तजन्मसाहस्रैः सञ्चितैः पुण्यराशिभिः ॥भक्तिस्यान्नृहरौ भव्या सर्वात्मन्यखिलाश्रये ॥ १९॥

anantajanmasāhasraiḥ sañcitaiḥ puṇyarāśibhiḥ ||bhaktisyānnṛharau bhavyā sarvātmanyakhilāśraye || 19||

नानापातकयुक्तोऽपि मूढोऽप्यविजितेन्द्रियः ।लीलयाप्नोति कैवल्यं नृहरेर्नामकीर्तनात् ॥ २०॥

nānāpātakayukto'pi mūḍho'pyavijitendriyaḥ |līlayāpnoti kaivalyaṃ nṛharernāmakīrtanāt || 20||

दुराराध्यो नृभिर्मूढैरविपक्वेद्रियैरयम् ।सुखेनावाप्यते यत्र तद्गुह्यं ब्रवीमि ते ॥ २१॥

durārādhyo nṛbhirmūḍhairavipakvedriyairayam |sukhenāvāpyate yatra tadguhyaṃ bravīmi te || 21||

पुरा त्रिपुरदाहेन तप्ताशेषतनोर्मम ।सुधांशुगङ्गासङ्गोऽपि न शान्त्यैयदभूच्छिवे ॥ २२॥

purā tripuradāhena taptāśeṣatanormama |sudhāṃśugaṅgāsaṅgo'pi na śāntyaiyadabhūcchive || 22||

तदा भीमतनोरग्रे सुराः स्थातुमनीश्वराः ।गत्वा ब्रह्मादयो विष्णुं शरण्यं सुव्यजिज्ञपन् ॥ २३॥

tadā bhīmatanoragre surāḥ sthātumanīśvarāḥ |gatvā brahmādayo viṣṇuṃ śaraṇyaṃ suvyajijñapan || 23||

देवा ऊचुः ।जय शान्त बलाधार विश्वरूप परात्पर ।विष्णो त्रिपुरसंहर्तुर्दाहं शमय माधव ॥ २४॥

devā ūcuḥ |jaya śānta balādhāra viśvarūpa parātpara |viṣṇo tripurasaṃharturdāhaṃ śamaya mādhava || 24||

एष वीरो महाभीम उग्रः क्रोधाग्निदीपनः ।त्रिनेत्रो दाहसन्तप्तो ग्रासं कर्ता घनः स्फुटम् ॥ २५॥

eṣa vīro mahābhīma ugraḥ krodhāgnidīpanaḥ |trinetro dāhasantapto grāsaṃ kartā ghanaḥ sphuṭam || 25||

पाहि पाहि त्रिलोकेश हालाहलगिलाननात् ।अकाण्डे प्रलयो मा भूदच्युताश्रितदेहिनाम् ॥ २६॥

pāhi pāhi trilokeśa hālāhalagilānanāt |akāṇḍe pralayo mā bhūdacyutāśritadehinām || 26||

श्रीशिव उवाच ।इति विक्लवितं तेषां सुराणां वीक्ष्य माधवः ।प्रहस्य मेघगम्भीरां बभाषे वाचममृताम् ॥ २७॥

śrīśiva uvāca |iti viklavitaṃ teṣāṃ surāṇāṃ vīkṣya mādhavaḥ |prahasya meghagambhīrāṃ babhāṣe vācamamṛtām || 27||

श्रीभगवानुवाच ।अभयं वोऽमरा अस्तु शिवलीलानिवेशतः ।एतस्मान्नहि साधूनां भीतिर्विश्वात्मरूपिणः ॥ २८॥

śrībhagavānuvāca |abhayaṃ vo'marā astu śivalīlāniveśataḥ |etasmānnahi sādhūnāṃ bhītirviśvātmarūpiṇaḥ || 28||

भीमोऽयं किल भीमानां मृत्योर्मुत्युञ्जयोऽसौ ।कालस्यापि महाकालः शिवानां तु शिवं स हि ॥ २९॥

bhīmo'yaṃ kila bhīmānāṃ mṛtyormutyuñjayo'sau |kālasyāpi mahākālaḥ śivānāṃ tu śivaṃ sa hi || 29||

अयं मे हृदयं शम्भुरस्याहं हृदयं परम् ।इति जानाति तत्त्वेन यः समुच्येत सङ्कटात् ॥ ३०॥

ayaṃ me hṛdayaṃ śambhurasyāhaṃ hṛdayaṃ param |iti jānāti tattvena yaḥ samucyeta saṅkaṭāt || 30||

अस्ति तत्र सरित् पुण्या भीमा भीमाङ्गसम्भवा ।नीराकारं वपुः कृत्वा विधास्ये तत्र सङ्गमम् ॥ ३१॥

asti tatra sarit puṇyā bhīmā bhīmāṅgasambhavā |nīrākāraṃ vapuḥ kṛtvā vidhāsye tatra saṅgamam || 31||

अतोऽहं द्रवरूपेण स्वां शक्तिं प्रेरयन् सुराः ।तमद्यद्रवरूपेण क्रीडन्तं समुपैमि भोः ॥ ३२॥

ato'haṃ dravarūpeṇa svāṃ śaktiṃ prerayan surāḥ |tamadyadravarūpeṇa krīḍantaṃ samupaimi bhoḥ || 32||

तत्र यूयं समायात सर्वे सर्वार्थसाधकम् ।द्रष्टुं भीमाद्रवायोगं लोकान्ना हितमीप्सवः ॥ ३३॥

tatra yūyaṃ samāyāta sarve sarvārthasādhakam |draṣṭuṃ bhīmādravāyogaṃ lokānnā hitamīpsavaḥ || 33||

श्रीशिव उवाच ।इत्यादिश्य सुरान् विष्णुस्तत्रैवान्तरधीयत ।देवः सद्योद्रवाकारं दद्दशुर्विस्मितान्तराः ॥ ३४॥

śrīśiva uvāca |ityādiśya surān viṣṇustatraivāntaradhīyata |devaḥ sadyodravākāraṃ daddaśurvismitāntarāḥ || 34||

तदैव मे ह्यङ्गभूता नदी सर्वाघहारिणी ।चचार नीरया भीमा पावनी सर्वदेहिनाम् ॥ ३५॥

tadaiva me hyaṅgabhūtā nadī sarvāghahāriṇī |cacāra nīrayā bhīmā pāvanī sarvadehinām || 35||

देवा उभयतः कूले पश्यन्तो हृष्टमानसाः ।ययुर्यत्रोभयोः सङ्गः प्रत्यगात्मा हरिः स्थितः ॥ ३६॥

devā ubhayataḥ kūle paśyanto hṛṣṭamānasāḥ |yayuryatrobhayoḥ saṅgaḥ pratyagātmā hariḥ sthitaḥ || 36||

आलोक्यात्मैकसौख्यं श्रीमन्दिरं सुन्दरोत्तमम् ।प्रणम्य स्तुतिभिः स्तुत्वा दिव्यपुष्पैरवाकिरन् ॥ ३७।

ālokyātmaikasaukhyaṃ śrīmandiraṃ sundarottamam |praṇamya stutibhiḥ stutvā divyapuṣpairavākiran || 37|

नदीसङ्गमसुस्नाता हतपापतमोभराः ।नृसिंहदर्शनानन्दनिर्भरास्तेऽभवन्सुराः ॥ ३८॥

nadīsaṅgamasusnātā hatapāpatamobharāḥ |nṛsiṃhadarśanānandanirbharāste'bhavansurāḥ || 38||

तद्देवि परमं क्षेत्रं सिद्धीनां परमायनम् ।आस्ते यत्रानिशं देवो नृसिंहो भक्तवत्सलः ॥ ३९॥

taddevi paramaṃ kṣetraṃ siddhīnāṃ paramāyanam |āste yatrāniśaṃ devo nṛsiṃho bhaktavatsalaḥ || 39||

सुदर्शनमित्यभिहितं क्षेत्रं यद् वेदविद्वरैः ।तन्नाभिरेष भूगर्भे क्षेत्रराजो विराजते ॥ ४०॥

sudarśanamityabhihitaṃ kṣetraṃ yad vedavidvaraiḥ |tannābhireṣa bhūgarbhe kṣetrarājo virājate || 40||

कलिकल्मषबुद्धीनां महापापकृतामपि ।दर्शनात्पापराशिघ्नो भजनाद् भुक्तिमुक्तिदः ॥ ४१॥

kalikalmaṣabuddhīnāṃ mahāpāpakṛtāmapi |darśanātpāparāśighno bhajanād bhuktimuktidaḥ || 41||

अत्रैव मृग्यः सर्वात्मा नृसिंहो भवभीरुभिः ।ध्येयः पूज्यो नमस्योऽयं सर्वार्थैकामरद्रुमः ॥ ४२॥

atraiva mṛgyaḥ sarvātmā nṛsiṃho bhavabhīrubhiḥ |dhyeyaḥ pūjyo namasyo'yaṃ sarvārthaikāmaradrumaḥ || 42||

क्षेत्रोत्पत्तिकथनं नाम प्रथमोऽध्यायः ।

kṣetrotpattikathanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ |

देव्युवाच ।कासौ शक्तिद्रवीभूता विष्णोस्ते जीवितेश्वर ।किं नाम कथमाख्याभूद्युदयोरिति शंस मे ॥ १॥

devyuvāca |kāsau śaktidravībhūtā viṣṇoste jīviteśvara |kiṃ nāma kathamākhyābhūdyudayoriti śaṃsa me || 1||

श्रीशिव उवाच ।या शक्तिर्वैष्णवी देवि द्रवीभूतामलाशिवा ।सा नीरेति समाख्याता विष्णुतत्त्वैकवादिभिः ॥ २॥

śrīśiva uvāca |yā śaktirvaiṣṇavī devi dravībhūtāmalāśivā |sā nīreti samākhyātā viṣṇutattvaikavādibhiḥ || 2||

नयनी सर्वभावान्नां नीरा या कथ्यते बुधैः ।सा नीरा प्रथिता लोके विष्णोः शक्तिः परेश्वरी ॥ ३॥

nayanī sarvabhāvānnāṃ nīrā yā kathyate budhaiḥ |sā nīrā prathitā loke viṣṇoḥ śaktiḥ pareśvarī || 3||

निःशेषरमणा नीरा चिद्रसानन्दवर्धिनी ।नीराकारा हरितनुः सेव्या सुरमुनीश्वरैः ॥ ४॥

niḥśeṣaramaṇā nīrā cidrasānandavardhinī |nīrākārā haritanuḥ sevyā suramunīśvaraiḥ || 4||

नानासिद्धिप्रदा पुण्या पुण्यवदभिरवाप्यते ॥।तथा भीमेति विख्याता ममशक्तिः शिवाशिवे ॥ ५॥

nānāsiddhipradā puṇyā puṇyavadabhiravāpyate |||tathā bhīmeti vikhyātā mamaśaktiḥ śivāśive || 5||

नाशं नयति पापानि लोकानां या स्वरूपतः ।भीमस्य मे द्रवतनुर्भीमा लोकेषु पठ्यते ॥ ६॥

nāśaṃ nayati pāpāni lokānāṃ yā svarūpataḥ |bhīmasya me dravatanurbhīmā lokeṣu paṭhyate || 6||