बालालघुस्तवराजः अथवा श्रीबालाविंशतिस्तवः Shri Bala Laghustavaraja

(श्रीबालाविंशतिस्तवः लघुस्तवः इत्यपि नामान्तरम् ।)लघुभड्ढारकाख्य कालिदासविरचितःऐन्द्रस्येव शरासनस्य दधती मध्येललाटं प्रभांशौक्लीं कान्तिमनुष्णगोरिव शिरस्यातन्वती सर्वतः ।एषाऽसौ त्रिपुरा हृदि द्युतिरिवोष्णांशोः सदाहः स्थिताछिद्यान्नः सहसा पदैस्त्रिभिरघं ज्योतिर्मयी वाङ्मयी ॥ १॥

(śrībālāviṃśatistavaḥ laghustavaḥ ityapi nāmāntaram |)laghubhaḍḍhārakākhya kālidāsaviracitaḥaindrasyeva śarāsanasya dadhatī madhyelalāṭaṃ prabhāṃśauklīṃ kāntimanuṣṇagoriva śirasyātanvatī sarvataḥ |eṣā'sau tripurā hṛdi dyutirivoṣṇāṃśoḥ sadāhaḥ sthitāchidyānnaḥ sahasā padaistribhiraghaṃ jyotirmayī vāṅmayī || 1||

या मात्रा त्रपुषीलतातनुलसत्तन्तुस्थितिस्पर्धिनीवाग्बीजे प्रथमे स्थिता तव सदा तां मन्महे ते वयम् ।शक्तिः कुण्डलिनीति विश्वजननव्यापारबद्धोद्यमांज्ञात्वेत्थं न पुनः स्पृशन्ति जननीगर्भेऽर्भकत्वं नराः ॥ २॥

yā mātrā trapuṣīlatātanulasattantusthitispardhinīvāgbīje prathame sthitā tava sadā tāṃ manmahe te vayam |śaktiḥ kuṇḍalinīti viśvajananavyāpārabaddhodyamāṃjñātvetthaṃ na punaḥ spṛśanti jananīgarbhe'rbhakatvaṃ narāḥ || 2||

दृष्ट्वा सम्भ्रमकारि वस्तु सहसा ऐ ऐ इति व्याहृतंयेनाकूतवशादपीह वरदे बिन्दुं विनाप्यक्षरम् ।तस्यापि ध्रुवमेव देवि तरसा जाते तवानुग्रहेवाचः सूक्तिसुधारसद्रवमुचो निर्यान्ति वक्त्राम्बुजात् ॥ ३॥

dṛṣṭvā sambhramakāri vastu sahasā ai ai iti vyāhṛtaṃyenākūtavaśādapīha varade binduṃ vināpyakṣaram |tasyāpi dhruvameva devi tarasā jāte tavānugrahevācaḥ sūktisudhārasadravamuco niryānti vaktrāmbujāt || 3||

यन्नित्ये तव कामराजमपरं मन्त्राक्षरं निष्कलंतत्सारस्वतमित्यवैति विरलः कश्चिद्बुधश्चेद्भुवि ।आख्यानं प्रतिपर्वसत्यतपसो यत्कीर्तयन्तो द्विजाःप्रारम्भे प्रणवास्पदप्रणयिनीं नीत्वोच्चरन्ति स्फुटम् ॥ ४॥

yannitye tava kāmarājamaparaṃ mantrākṣaraṃ niṣkalaṃtatsārasvatamityavaiti viralaḥ kaścidbudhaścedbhuvi |ākhyānaṃ pratiparvasatyatapaso yatkīrtayanto dvijāḥprārambhe praṇavāspadapraṇayinīṃ nītvoccaranti sphuṭam || 4||

यत्सद्यो वचसां प्रवृत्तिकरणे दृष्टप्रभावं बुधैःतार्तीयं तदहं नमामि मनसा त्वद्बीजमिन्दुप्रभम् ।अस्त्वौर्वोऽपि सरस्वतीमनुगतो जाड्याम्बुविच्छित्तयेगौः शब्दो गिरि वर्तते सुनियतं योगं विना सिद्धिदः ॥ ५॥

yatsadyo vacasāṃ pravṛttikaraṇe dṛṣṭaprabhāvaṃ budhaiḥtārtīyaṃ tadahaṃ namāmi manasā tvadbījaminduprabham |astvaurvo'pi sarasvatīmanugato jāḍyāmbuvicchittayegauḥ śabdo giri vartate suniyataṃ yogaṃ vinā siddhidaḥ || 5||

एकैकं तव देवि बीजमनघं सव्यञ्जनाव्यञ्जनंकूटस्थं यदि वा पृथक्क्रमगतं यद्वा स्थितं व्युत्क्रमात् ।यं यं काममपेक्ष्य येन विधिना केनापि वा चिन्तितंजप्तं वा सफलीकरोति तरसा तं तं समस्तं नृणाम् ॥ ६॥

ekaikaṃ tava devi bījamanaghaṃ savyañjanāvyañjanaṃkūṭasthaṃ yadi vā pṛthakkramagataṃ yadvā sthitaṃ vyutkramāt |yaṃ yaṃ kāmamapekṣya yena vidhinā kenāpi vā cintitaṃjaptaṃ vā saphalīkaroti tarasā taṃ taṃ samastaṃ nṛṇām || 6||

वामे पुस्तकधारिणीमभयदां साक्षस्रजं दक्षिणेभक्तेभ्यो वरदानपेशलकरां कर्पूरकुन्दोज्ज्वलाम् ।उज्जृम्भाम्बुजपत्रकान्तिनयनस्निग्धप्रभाऽऽलोकिनींये त्वामम्ब न शीलयन्ति मनस तेषां कवित्वं कुतः ॥ ७॥

vāme pustakadhāriṇīmabhayadāṃ sākṣasrajaṃ dakṣiṇebhaktebhyo varadānapeśalakarāṃ karpūrakundojjvalām |ujjṛmbhāmbujapatrakāntinayanasnigdhaprabhā''lokinīṃye tvāmamba na śīlayanti manasa teṣāṃ kavitvaṃ kutaḥ || 7||

ये त्वां पाण्डरपुण्डरीकपटलस्पष्टाभिरामप्रभांसिञ्चन्तीममृतद्रवैरिव शिरो ध्यायन्ति मूध्र्नि स्थिताम् ।अश्रान्तं विकचस्फुटाक्षरपदा निर्याति वक्त्राम्बुजात्तेषां भारति भारती सुरसरित्कल्लोललोलोर्मिवत् ॥ ८॥

ye tvāṃ pāṇḍarapuṇḍarīkapaṭalaspaṣṭābhirāmaprabhāṃsiñcantīmamṛtadravairiva śiro dhyāyanti mūdhrni sthitām |aśrāntaṃ vikacasphuṭākṣarapadā niryāti vaktrāmbujātteṣāṃ bhārati bhāratī surasaritkallolalolormivat || 8||

ये सिन्दूरपरागपुञ्जपिहितां त्वत्तेजसा द्यामिमांउर्वी चापि विलीनयावकरसप्रस्तारमग्नामिव ।पश्यन्ति क्षणमप्यनन्यमनसस्तेषामनङ्गज्वरक्लान्तास्त्रस्तकुरङ्गशावकदृशो वश्या भवन्ति स्त्रियः ॥ ९॥

ye sindūraparāgapuñjapihitāṃ tvattejasā dyāmimāṃurvī cāpi vilīnayāvakarasaprastāramagnāmiva |paśyanti kṣaṇamapyananyamanasasteṣāmanaṅgajvaraklāntāstrastakuraṅgaśāvakadṛśo vaśyā bhavanti striyaḥ || 9||

चञ्चत्काञ्चनकुण्डलाङ्गदधरामाबद्धकाञ्चीस्रजंये त्वां चेतसि तद्गते क्षणमपि ध्यायन्ति कृत्वा स्थिराम् ।तेषां वेश्मसु विभ्रमादहरहः स्फारीभवन्त्यश्चिरम् ।माद्यत्कुञ्जरकर्णतालतरलाः स्थैर्यं भजन्ते श्रियः ॥ १०॥

cañcatkāñcanakuṇḍalāṅgadadharāmābaddhakāñcīsrajaṃye tvāṃ cetasi tadgate kṣaṇamapi dhyāyanti kṛtvā sthirām |teṣāṃ veśmasu vibhramādaharahaḥ sphārībhavantyaściram |mādyatkuñjarakarṇatālataralāḥ sthairyaṃ bhajante śriyaḥ || 10||

आर्भट्या शशिखन्डमण्डितजटाजूटां नृमुण्डस्रजंबन्धूकप्रसवारुणाम्बरधरां प्रेतासनाध्यासिनीम् ।त्वां ध्यायन्ति चतुर्भुजां त्रिनयनामापीनतुङ्गस्तनींमध्ये निम्नवलित्रयाङ्किततनुं त्वद्रूपसांवेत्तये ॥ ११॥

ārbhaṭyā śaśikhanḍamaṇḍitajaṭājūṭāṃ nṛmuṇḍasrajaṃbandhūkaprasavāruṇāmbaradharāṃ pretāsanādhyāsinīm |tvāṃ dhyāyanti caturbhujāṃ trinayanāmāpīnatuṅgastanīṃmadhye nimnavalitrayāṅkitatanuṃ tvadrūpasāṃvettaye || 11||

जातोऽप्यल्पपरिच्छदे क्षितिभुजां सामान्यमात्रे कुलेनिश्शेषावनिचक्रवर्तिपदवीं लब्ध्वा प्रतापोन्नतः ।यद्विद्याधरवृन्दवन्दितपदः श्रीवत्सराजोऽभवद्देवि त्वच्चरणाम्बुजप्रणतिजः सोऽयं प्रसादोदयः ॥ १२॥

jāto'pyalpaparicchade kṣitibhujāṃ sāmānyamātre kuleniśśeṣāvanicakravartipadavīṃ labdhvā pratāponnataḥ |yadvidyādharavṛndavanditapadaḥ śrīvatsarājo'bhavaddevi tvaccaraṇāmbujapraṇatijaḥ so'yaṃ prasādodayaḥ || 12||

चण्डि त्वच्चरणाम्बुजार्चनकृते बिल्वीदलोल्लुण्ठनत्रुट्यत्कण्टककोटिभिः परिचयं येषां न जग्मुः कराः ।ते दण्डाङ्कुशचक्रचापकुलिशश्रीवत्समत्स्याङ्कितैःजायन्ते पृथिवीभुजः कथमिवाम्भोजप्रभैः पाणिभिः ॥ १३॥

caṇḍi tvaccaraṇāmbujārcanakṛte bilvīdalolluṇṭhanatruṭyatkaṇṭakakoṭibhiḥ paricayaṃ yeṣāṃ na jagmuḥ karāḥ |te daṇḍāṅkuśacakracāpakuliśaśrīvatsamatsyāṅkitaiḥjāyante pṛthivībhujaḥ kathamivāmbhojaprabhaiḥ pāṇibhiḥ || 13||

विप्राः क्षोणिभुजो विशस्तदितरे क्षीराज्यमध्वासवैः ।त्वां देवि त्रिपुरे परापरकलां सन्तर्प्य पूजाविधौ ।यां यां प्रार्थयते मनः स्थिरधियां तेषां त एव ध्रुवंतां तां सिद्धिमवाप्नुवन्ति तरसा विघ्नैरविघ्नीकृताः ॥ १४॥

viprāḥ kṣoṇibhujo viśastaditare kṣīrājyamadhvāsavaiḥ |tvāṃ devi tripure parāparakalāṃ santarpya pūjāvidhau |yāṃ yāṃ prārthayate manaḥ sthiradhiyāṃ teṣāṃ ta eva dhruvaṃtāṃ tāṃ siddhimavāpnuvanti tarasā vighnairavighnīkṛtāḥ || 14||

शब्दानां जननी त्वमत्र भुवने वाग्वादिनीत्युच्यसेत्वत्तः केशववासवप्रभृतयोऽप्याविर्भवन्ति ध्रुवम् ।लीयन्ते खलु यत्र कल्पविरमे ब्रह्मादयस्तेऽप्यमीसा त्वं काचिदचिन्त्यरूपमहिमा शक्तिः परा गीयसे ॥ १५॥

śabdānāṃ jananī tvamatra bhuvane vāgvādinītyucyasetvattaḥ keśavavāsavaprabhṛtayo'pyāvirbhavanti dhruvam |līyante khalu yatra kalpavirame brahmādayaste'pyamīsā tvaṃ kācidacintyarūpamahimā śaktiḥ parā gīyase || 15||

देवानां त्रितयं त्रयी हुतभुजां शक्तित्रयं त्रिस्वराःत्रैलोक्यं त्रिपदी त्रिपुष्करमथो त्रिब्रह्म वर्णास्त्रयः ।यत्किञ्चिज्जगति त्रिधा नियमितं वस्तु त्रिवर्गादिकंतत्सर्वं त्रिपुरेति नाम भगवत्यन्वेति ते तत्त्वतः ॥ १६॥

devānāṃ tritayaṃ trayī hutabhujāṃ śaktitrayaṃ trisvarāḥtrailokyaṃ tripadī tripuṣkaramatho tribrahma varṇāstrayaḥ |yatkiñcijjagati tridhā niyamitaṃ vastu trivargādikaṃtatsarvaṃ tripureti nāma bhagavatyanveti te tattvataḥ || 16||

लक्ष्मीं राजकुले जयां रणमुखे क्षेमङ्करीमध्वनिक्रव्यादद्विपसर्पभाजि शबरीं कान्तारदुर्गे गिरौ ।भूतप्रेतपिशाचजम्भकभये स्मृत्वा महाभैरवींव्यामोहे त्रिपुरां तरन्ति विपदस्ताराञ्च तोयप्लवे ॥ १७॥

lakṣmīṃ rājakule jayāṃ raṇamukhe kṣemaṅkarīmadhvanikravyādadvipasarpabhāji śabarīṃ kāntāradurge girau |bhūtapretapiśācajambhakabhaye smṛtvā mahābhairavīṃvyāmohe tripurāṃ taranti vipadastārāñca toyaplave || 17||

माया कुण्डलिनी क्रिया मधुमती काली कलामालिनीमातङ्गी विजया जया भगवती देवी शिवा शाम्भवी ।शक्तिः शङ्करवल्लभा त्रिनयना वाग्वादिनी भैरवीह्रिङ्कारी त्रिपुरा परापरमयी माता कुमारीत्यसि ॥ १८॥

māyā kuṇḍalinī kriyā madhumatī kālī kalāmālinīmātaṅgī vijayā jayā bhagavatī devī śivā śāmbhavī |śaktiḥ śaṅkaravallabhā trinayanā vāgvādinī bhairavīhriṅkārī tripurā parāparamayī mātā kumārītyasi || 18||

आईपल्लवितैः परस्परयुतैर्द्विद्विक्रमादक्षरैःकाद्यैः क्षान्तगतैः स्वरादिभिरथ क्षान्तैश्च तैः सस्वरैः ।नामानि त्रिपुरे भवन्ति खलु यान्यत्यन्तगुह्यानि तेतेभ्यो भैरवपत्नि विंशतिसहस्रेभ्यः परेभ्यो नमः ॥ १९॥

āīpallavitaiḥ parasparayutairdvidvikramādakṣaraiḥkādyaiḥ kṣāntagataiḥ svarādibhiratha kṣāntaiśca taiḥ sasvaraiḥ |nāmāni tripure bhavanti khalu yānyatyantaguhyāni tetebhyo bhairavapatni viṃśatisahasrebhyaḥ parebhyo namaḥ || 19||

बोद्धव्या निपुणं बुधैः स्तुतिरियं कृत्वा मनस्तद्गतंभारत्यास्त्रिपुरेत्यनन्यमनसो यत्राद्यवृत्ते स्फुटम् ।एकद्वित्रिपदक्रमेण कथितस्तत्पादसङ्ख्याक्षरैःमन्त्रोद्धारविधिर्विशेषसहितः सत्संप्रदायान्वितः ॥ २०॥

boddhavyā nipuṇaṃ budhaiḥ stutiriyaṃ kṛtvā manastadgataṃbhāratyāstripuretyananyamanaso yatrādyavṛtte sphuṭam |ekadvitripadakrameṇa kathitastatpādasaṅkhyākṣaraiḥmantroddhāravidhirviśeṣasahitaḥ satsaṃpradāyānvitaḥ || 20||

सावद्यं निरवद्यमस्तु यदि वा किं वानया चिन्तयानूनं स्तोत्रमिदं पठिष्यति जनो यस्यास्ति भक्तिस्त्वयि ।सञ्चिन्त्यापि लघुत्वमात्मनि दृढं सञ्जायमानं हठात्त्वद्भक्त्या मुखरीकृतेन रचितं यस्मान्मयापि ध्रुवम् ॥ २१॥

sāvadyaṃ niravadyamastu yadi vā kiṃ vānayā cintayānūnaṃ stotramidaṃ paṭhiṣyati jano yasyāsti bhaktistvayi |sañcintyāpi laghutvamātmani dṛḍhaṃ sañjāyamānaṃ haṭhāttvadbhaktyā mukharīkṛtena racitaṃ yasmānmayāpi dhruvam || 21||

इति कालिदासविरचितः श्रीबालालघुस्तवराजः अथवाश्रीबालाविंशतिस्तवः सम्पूर्णः ।

iti kālidāsaviracitaḥ śrībālālaghustavarājaḥ athavāśrībālāviṃśatistavaḥ sampūrṇaḥ |