गुरुगीता (धर्ममण्डल) Shri Guru Gita

॥ अथ श्रीगुरुगीता ॥ऋषय ऊचुः ।गुह्याद्गुह्यतरा विद्या गुरुगीता विशेषतः ।ब्रूहि नः सूत कृपया शृणुमस्त्वत्प्रसादतः ॥ १॥

|| atha śrīgurugītā ||ṛṣaya ūcuḥ |guhyādguhyatarā vidyā gurugītā viśeṣataḥ |brūhi naḥ sūta kṛpayā śṛṇumastvatprasādataḥ || 1||

सूत उवाच ।गिरीन्द्रशिखरे रम्ये नानारत्नोपशोभिते ।नानावृक्षलताकीर्णे नानापक्षिरवैर्युते ॥ २॥

sūta uvāca |girīndraśikhare ramye nānāratnopaśobhite |nānāvṛkṣalatākīrṇe nānāpakṣiravairyute || 2||

सर्वर्तुकुसुमामोदमोदिते सुमनोहरे ।शैत्यसौगन्ध्यमान्द्याढ्यमरुद्भिरुपवीजिते ॥ ३॥

sarvartukusumāmodamodite sumanohare |śaityasaugandhyamāndyāḍhyamarudbhirupavījite || 3||

अप्सरोगणसङ्गीतकलध्वनिनिनादिते ।स्थिरच्छायाद्रुमच्छायाच्छादिते स्निग्धमञ्जुले ॥ ४॥

apsarogaṇasaṅgītakaladhvanininādite |sthiracchāyādrumacchāyācchādite snigdhamañjule || 4||

मत्तकोकिलसन्दोहसङ्घुष्टविपिनान्तरे ।सर्वदा स्वगणैः सार्द्धमृतुराजनिपेविते ॥ ५॥

mattakokilasandohasaṅghuṣṭavipināntare |sarvadā svagaṇaiḥ sārddhamṛturājanipevite || 5||

सिद्धचारणगन्धर्वगाणपत्यगणैर्वृते ।तत्र मौनधरं देवं चराचरजगद्गुरुम् ॥ ६॥

siddhacāraṇagandharvagāṇapatyagaṇairvṛte |tatra maunadharaṃ devaṃ carācarajagadgurum || 6||

सदाशिवं सदानन्दं करुणामृतसागरम् ।कर्पूरकुन्दधवलं शुद्धतत्त्वमयं विभुम् ॥ ७॥

sadāśivaṃ sadānandaṃ karuṇāmṛtasāgaram |karpūrakundadhavalaṃ śuddhatattvamayaṃ vibhum || 7||

दिगम्बरं दीननाथं योगीन्द्रं योगिवल्लभम् ।गङ्गाशीकरसंसिक्तजटामण्डलमण्डितम् ॥ ८॥

digambaraṃ dīnanāthaṃ yogīndraṃ yogivallabham |gaṅgāśīkarasaṃsiktajaṭāmaṇḍalamaṇḍitam || 8||

विभूतिभूषितं शान्तं व्यालमालं कपालिनम् ।अन्धकारिं त्रिलोकेशं त्रिशूलवरधारकम् ॥ ९॥

vibhūtibhūṣitaṃ śāntaṃ vyālamālaṃ kapālinam |andhakāriṃ trilokeśaṃ triśūlavaradhārakam || 9||

आशुतोषं ज्ञानमयं कैवल्यफलदायकम् ।निर्विकल्पं निरातङ्कं निर्विशेषं निरञ्जनम् ॥ १०॥

āśutoṣaṃ jñānamayaṃ kaivalyaphaladāyakam |nirvikalpaṃ nirātaṅkaṃ nirviśeṣaṃ nirañjanam || 10||

सर्वेषां हितकर्तारं देवदेवं निरामयम् ।कैलासशिखरासीनं पञ्चवक्त्रं सुभूषितम् ॥ ११॥

sarveṣāṃ hitakartāraṃ devadevaṃ nirāmayam |kailāsaśikharāsīnaṃ pañcavaktraṃ subhūṣitam || 11||

सर्वात्मनाविष्टचित्तं गिरिजामुखपङ्कजे ।प्रणम्य परया भक्त्या कृताञ्जलिपुटा सती ॥ १२॥

sarvātmanāviṣṭacittaṃ girijāmukhapaṅkaje |praṇamya parayā bhaktyā kṛtāñjalipuṭā satī || 12||

प्रसन्नवदनं वीक्ष्य लोकानां हितकाम्यया ।विनयाऽवनता देवी पार्वती शिवमब्रवीत् ॥ १३॥

prasannavadanaṃ vīkṣya lokānāṃ hitakāmyayā |vinayā'vanatā devī pārvatī śivamabravīt || 13||

श्रीमहादेव्युवाच ।नमस्ते देवदेवेश सदाशिव जगद्गुरो ।प्राणेश्वर महादेव गुरुगीतां वद प्रभो ॥ १४॥

śrīmahādevyuvāca |namaste devadeveśa sadāśiva jagadguro |prāṇeśvara mahādeva gurugītāṃ vada prabho || 14||

केन मार्गेण भोः स्वामिन् देही ब्रह्ममयो भवेत् ।त्वं कृपां कुरु मे देव नमामि चरणं तव ॥ १५॥

kena mārgeṇa bhoḥ svāmin dehī brahmamayo bhavet |tvaṃ kṛpāṃ kuru me deva namāmi caraṇaṃ tava || 15||

श्री महादेव उवाच ।गुशब्दस्त्वन्धकारः स्याद्रुशब्दस्तन्निरोधकः ।अन्धकारनिरोधित्वाद्गुरुरित्यभिधीयते ॥ १६॥

śrī mahādeva uvāca |guśabdastvandhakāraḥ syādruśabdastannirodhakaḥ |andhakāranirodhitvādgururityabhidhīyate || 16||

गुकारः प्रथमो वर्णो मायादिगुणभासकः ।रुकारो द्वितीयो ब्रह्म मायाभ्रान्तिविमोचकः ॥ १७॥

gukāraḥ prathamo varṇo māyādiguṇabhāsakaḥ |rukāro dvitīyo brahma māyābhrāntivimocakaḥ || 17||

गकारः सिद्धिदः प्रोक्तो रेफः पापस्य दाहकः ।उकारः शम्भुरित्युक्तस्त्रितयाऽऽत्मा गुरुः स्मृतः ॥ १८॥

gakāraḥ siddhidaḥ prokto rephaḥ pāpasya dāhakaḥ |ukāraḥ śambhurityuktastritayā''tmā guruḥ smṛtaḥ || 18||

श्रीमहादेव्युवाच ।मायामोहितजीवानां जन्ममृत्युजरादितः ।रक्षायै कः प्रभवति स्वामिन् संसारसागरे ॥ १९॥

śrīmahādevyuvāca |māyāmohitajīvānāṃ janmamṛtyujarāditaḥ |rakṣāyai kaḥ prabhavati svāmin saṃsārasāgare || 19||

त्वत्तो नाऽन्यो दयासिन्धो कश्चिच्छक्नोति वै प्रभो ।दातुं प्रतिवचश्चाऽस्य लोकशोकविमोचनम् ॥ २०॥

tvatto nā'nyo dayāsindho kaścicchaknoti vai prabho |dātuṃ prativacaścā'sya lokaśokavimocanam || 20||

त्रितापतप्तजीवानां कल्याणार्थं मया प्रभो ।विहितः सादरं प्रश्न उत्तरेणाऽनुगृह्यताम् ॥ २१॥

tritāpataptajīvānāṃ kalyāṇārthaṃ mayā prabho |vihitaḥ sādaraṃ praśna uttareṇā'nugṛhyatām || 21||

श्रीमहादेव उवाच ।संसाराऽपारपाथोधेः पारं गन्तुं महेश्वरि ।श्रीगुरोश्चरणाऽम्भोजनौकेवैकाऽवलम्बनम् ॥ २२॥

śrīmahādeva uvāca |saṃsārā'pārapāthodheḥ pāraṃ gantuṃ maheśvari |śrīguroścaraṇā'mbhojanaukevaikā'valambanam || 22||

सद्गुरो रूपमादाय जगत्यामहमेव हि ।उद्धराम्यखिलाञ्जीवान्मृत्युसंसारसागरात् ॥ २३॥

sadguro rūpamādāya jagatyāmahameva hi |uddharāmyakhilāñjīvānmṛtyusaṃsārasāgarāt || 23||

यो गुरुः स शिवः साक्षाद्यः शिवः स गुरुर्मतः ।गुरौ मयि न भेदोऽस्ति भेदस्तत्र निरर्थकः ॥ २४॥

yo guruḥ sa śivaḥ sākṣādyaḥ śivaḥ sa gururmataḥ |gurau mayi na bhedo'sti bhedastatra nirarthakaḥ || 24||

गुरुर्ज्ञानप्रदो नित्यं परमाऽऽनन्दसागरे ।उन्मज्जयति जीवान्स ताॅंस्तथैव निमज्जयन् ॥ २५॥

gururjñānaprado nityaṃ paramā''nandasāgare |unmajjayati jīvānsa tāeṃstathaiva nimajjayan || 25||

गुरुस्त्रितापतप्तानां जीवानां रक्षिता क्षितौ ।सच्चिदानन्दरूपं हि गुरुर्ब्रह्म न संशयः ॥ २६॥

gurustritāpataptānāṃ jīvānāṃ rakṣitā kṣitau |saccidānandarūpaṃ hi gururbrahma na saṃśayaḥ || 26||

यादृगस्तीह सम्बन्धो ब्रह्माण्डस्येश्वरेण वै ।तथा क्रियाऽऽख्ययोगस्य सम्बन्धो गुरुणा सह ॥ २७॥

yādṛgastīha sambandho brahmāṇḍasyeśvareṇa vai |tathā kriyā''khyayogasya sambandho guruṇā saha || 27||

दीक्षाविधावीश्वरो वै कारणस्थलमुच्यते ।गुरुः कार्यस्थलञ्चाऽतो गुरुर्ब्रह्म प्रगीयते ॥ २८॥

dīkṣāvidhāvīśvaro vai kāraṇasthalamucyate |guruḥ kāryasthalañcā'to gururbrahma pragīyate || 28||

गुरौ मानुपबुद्धिं तु मन्त्रे चाऽक्षरभावनाम् ।प्रतिमासु शिलाबुद्धिं कुर्वाणो नरकं व्रजेत् ॥ २९॥

gurau mānupabuddhiṃ tu mantre cā'kṣarabhāvanām |pratimāsu śilābuddhiṃ kurvāṇo narakaṃ vrajet || 29||

जन्महेतू हि पितरौ पूजनीयौ प्रयत्नतः ।गुरुर्विशेषतः पूज्यो धर्माऽधर्मप्रदर्शकः ॥ ३०॥

janmahetū hi pitarau pūjanīyau prayatnataḥ |gururviśeṣataḥ pūjyo dharmā'dharmapradarśakaḥ || 30||

गुरुः पिता गुरुर्माता गुरुर्देवो गुरुर्गतिः ।शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन ॥ ३१॥

guruḥ pitā gururmātā gururdevo gururgatiḥ |śive ruṣṭe gurustrātā gurau ruṣṭe na kaścana || 31||

श्रीमहादेव्युवाच ।जगन्मङ्गलकृन्नाथ विशेषेणोपदिश्यताम् ।लक्षणं सद्गुरोर्येन सम्यग्ज्ञातं भवेद्ध्रुवम् ॥ ३२॥

śrīmahādevyuvāca |jaganmaṅgalakṛnnātha viśeṣeṇopadiśyatām |lakṣaṇaṃ sadguroryena samyagjñātaṃ bhaveddhruvam || 32||

आचार्यगुरुभेदोऽपि येन स्याद्विदितो मम ।श्रेष्ठत्वं वा तयोः केन लक्षणेनाऽनुमीयते ॥ ३३॥

ācāryagurubhedo'pi yena syādvidito mama |śreṣṭhatvaṃ vā tayoḥ kena lakṣaṇenā'numīyate || 33||

श्रीमहादेव उवाच ।सर्वशास्त्रपरो दक्षः सर्वशात्रार्थवित्सदा ।सुवचाः सुन्दरः स्वङ्गः कुलीनः शुभदर्शनः ॥ ३४॥

śrīmahādeva uvāca |sarvaśāstraparo dakṣaḥ sarvaśātrārthavitsadā |suvacāḥ sundaraḥ svaṅgaḥ kulīnaḥ śubhadarśanaḥ || 34||

जितेन्द्रियः सत्यवादी ब्राह्मणः शान्तमानसः ।मातृपितृहिते युक्तः सर्वकर्मपरायणः ॥ ३५॥

jitendriyaḥ satyavādī brāhmaṇaḥ śāntamānasaḥ |mātṛpitṛhite yuktaḥ sarvakarmaparāyaṇaḥ || 35||

आश्रमी देशवासी च गुरुरेवं विधीयते ।आचार्यगुरुशब्दौ द्वौ क्वचित्पर्यायवाचकौ ॥ ३६॥

āśramī deśavāsī ca gururevaṃ vidhīyate |ācāryaguruśabdau dvau kvacitparyāyavācakau || 36||

एवमर्थगतो भेदो भवत्यपि तयोः क्वचित् ।उपनीय ददद्वेदमाचार्यः स उदाहृतः ॥ ३७॥

evamarthagato bhedo bhavatyapi tayoḥ kvacit |upanīya dadadvedamācāryaḥ sa udāhṛtaḥ || 37||

यः साधनप्रकर्षार्थं दीक्षयेत्स गुरुः स्मृतः ।औपपत्तिकमंशन्तु धर्मशास्त्रस्य पण्डितः ॥ ३८॥

yaḥ sādhanaprakarṣārthaṃ dīkṣayetsa guruḥ smṛtaḥ |aupapattikamaṃśantu dharmaśāstrasya paṇḍitaḥ || 38||

व्याचष्टे धर्ममिच्छूनां स आचार्यः प्रकीर्तितः ।सर्वदर्शी तु यः साधुर्मुमुक्षूणां हिताय वै ॥ ३९॥

vyācaṣṭe dharmamicchūnāṃ sa ācāryaḥ prakīrtitaḥ |sarvadarśī tu yaḥ sādhurmumukṣūṇāṃ hitāya vai || 39||

व्याख्याय धर्मशास्त्राणां क्रियासिद्धिप्रबोधकम् ।उअपासनाविधेः सम्यगीश्वरस्य परात्मनः ॥ ४०॥

vyākhyāya dharmaśāstrāṇāṃ kriyāsiddhiprabodhakam |uapāsanāvidheḥ samyagīśvarasya parātmanaḥ || 40||

भेदान्प्रशास्ति धर्मज्ञः स गुरुः समुदाहृतः ।सप्तानां ज्ञानभूमीनां शास्त्रोक्तानां विशेषतः ॥ ४१॥

bhedānpraśāsti dharmajñaḥ sa guruḥ samudāhṛtaḥ |saptānāṃ jñānabhūmīnāṃ śāstroktānāṃ viśeṣataḥ || 41||

प्रभेदान् यो विजानाति निगमस्याऽऽगमस्य च् अ ।ज्ञानस्य चाऽधिकाराॅंस्त्रीन्भवतात्पर्यलक्ष्यतः ॥ ४२॥

prabhedān yo vijānāti nigamasyā''gamasya c a |jñānasya cā'dhikārāeṃstrīnbhavatātparyalakṣyataḥ || 42||

तन्त्रेषु च पुराणेषु भाषायास्त्रिविधां सृतिम् ।सम्यग्भेदैर्विजानाति भाषातत्त्वविशारदः ॥ ४३॥

tantreṣu ca purāṇeṣu bhāṣāyāstrividhāṃ sṛtim |samyagbhedairvijānāti bhāṣātattvaviśāradaḥ || 43||

निपुणो लोकशिक्षायां श्रेष्ठाऽऽचार्यः स उच्यते ।पञ्चतत्त्वविभेदज्ञः पञ्चभेदां विशेषतः ॥ ४४॥

nipuṇo lokaśikṣāyāṃ śreṣṭhā''cāryaḥ sa ucyate |pañcatattvavibhedajñaḥ pañcabhedāṃ viśeṣataḥ || 44||

सगुणोपासनां यस्तु सम्यग्जानाति कोविदः ।चातुर्विध्येन विततां ब्रह्मणः समुपासनाम् ॥ ४५॥

saguṇopāsanāṃ yastu samyagjānāti kovidaḥ |cāturvidhyena vitatāṃ brahmaṇaḥ samupāsanām || 45||

गम्भीरार्थां विजानीते बुधो निर्मलमानसः ।सर्वकार्येषु निपुणो जीवन्मुक्तस्त्रितापहृत् ॥ ४६॥

gambhīrārthāṃ vijānīte budho nirmalamānasaḥ |sarvakāryeṣu nipuṇo jīvanmuktastritāpahṛt || 46||

करोति जीवकल्याणं गुरुः श्रेष्ठः स कथ्यते ॥ ४७॥

karoti jīvakalyāṇaṃ guruḥ śreṣṭhaḥ sa kathyate || 47||

श्रीमहादेव्युवाच ।सच्छिष्यलक्षणं नाथ उक्षूणां त्रितापहृत् ।गुरुभक्तस्य शिष्यस्य कर्तव्यञ्चाऽपि मे वद ॥ ४८॥

śrīmahādevyuvāca |sacchiṣyalakṣaṇaṃ nātha ukṣūṇāṃ tritāpahṛt |gurubhaktasya śiṣyasya kartavyañcā'pi me vada || 48||

मुमुक्षुभिश्च शिष्यैः कैः शुभाऽऽचारैरवाप्यते ।आत्मज्ञानं दयासिन्धो कृपया ब्रूहि तानपि ॥ ४९॥

mumukṣubhiśca śiṣyaiḥ kaiḥ śubhā''cārairavāpyate |ātmajñānaṃ dayāsindho kṛpayā brūhi tānapi || 49||

येन ज्ञानेन लब्धेन शुभाऽऽचारान्वितैर्द्रुतम् ।मुच्यते बन्धनान्नाथ शिष्यैः सद्गुरुसेवकैः ॥ ५०॥

yena jñānena labdhena śubhā''cārānvitairdrutam |mucyate bandhanānnātha śiṣyaiḥ sadgurusevakaiḥ || 50||