जाबालदर्शनोपनिषत् अथवा योग दर्षनोपनिषत् Shri Jabaladarshana Upanishad

यमाद्यष्टाङ्गयोगेद्धं ब्रह्ममात्रप्रबोधतः ।योगिनो यत्पदं यान्ति तत्कैवल्यपदं भजे ॥ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च ॥सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्मनिराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सुधर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥हरिः ॐ ॥ दत्तात्रेयो महायोगी भगवान्भूतभावनः ।चतुर्भुजो महाविष्णुर्योगसाम्राज्यदीक्षितः ॥ १॥

yamādyaṣṭāṅgayogeddhaṃ brahmamātraprabodhataḥ |yogino yatpadaṃ yānti tatkaivalyapadaṃ bhaje ||oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca ||sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahmanirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsudharmāste mayi santu te mayi santu ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||hariḥ oṃ || dattātreyo mahāyogī bhagavānbhūtabhāvanaḥ |caturbhujo mahāviṣṇuryogasāmrājyadīkṣitaḥ || 1||

तस्य शिष्यो मुनिवरः सांकृतिर्नाम भक्तिमान् ।पप्रच्छ गुरुमेकान्ते प्राञ्जलिर्विनयान्वितः ॥ २॥

tasya śiṣyo munivaraḥ sāṃkṛtirnāma bhaktimān |papraccha gurumekānte prāñjalirvinayānvitaḥ || 2||

भगवन्ब्रूहि मे योगं साष्टाङ्गं सप्रपञ्चकम् ।येन विज्ञातमात्रेण जीवन्मुक्तो भवाम्यहम् ॥ ३॥

bhagavanbrūhi me yogaṃ sāṣṭāṅgaṃ saprapañcakam |yena vijñātamātreṇa jīvanmukto bhavāmyaham || 3||

सांकृते श्रुणु वक्ष्यामि योगं साष्टाङ्गदर्शनम् ।यमश्च नियमश्चैव तथैवासनमेव च ॥ ४॥

sāṃkṛte śruṇu vakṣyāmi yogaṃ sāṣṭāṅgadarśanam |yamaśca niyamaścaiva tathaivāsanameva ca || 4||

प्राणायामस्तथा ब्रह्मन्प्रत्याहारस्ततः परम् ।धारणा च तथा ध्यानं समाधिश्चाष्टमं मुने ॥ ५॥

prāṇāyāmastathā brahmanpratyāhārastataḥ param |dhāraṇā ca tathā dhyānaṃ samādhiścāṣṭamaṃ mune || 5||

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयार्जवम् ।क्षमा धृतिर्मिताहारः शौचं चैव यमा दश ॥ ६॥

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayārjavam |kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ caiva yamā daśa || 6||

वेदोक्तेन प्रकारेण विना सत्यं तपोधन ।कायेन मनसा वाचा हिंसाऽहिंसा न चान्यथा ॥ ७॥

vedoktena prakāreṇa vinā satyaṃ tapodhana |kāyena manasā vācā hiṃsā'hiṃsā na cānyathā || 7||

आत्मा सर्वगतोऽच्छेद्यो न ग्राह्य इति मे मतिः ।स चाहिंसा वरा प्रोक्ता मुने वेदान्तवेदिभिः ॥ ८॥

ātmā sarvagato'cchedyo na grāhya iti me matiḥ |sa cāhiṃsā varā proktā mune vedāntavedibhiḥ || 8||

चक्षुरादीन्द्रियैर्दृष्टं श्रुतं घ्रातं मुनीश्वर ।तस्यैवोक्तिर्भवेत्सत्यं विप्र तन्नान्यथा भवेत् ॥ ९॥

cakṣurādīndriyairdṛṣṭaṃ śrutaṃ ghrātaṃ munīśvara |tasyaivoktirbhavetsatyaṃ vipra tannānyathā bhavet || 9||

सर्वं सत्यं परं ब्रह्म न चान्यदिति या मतिः ।तच्च सत्यं वरं प्रोक्तं वेदान्तज्ञानपारगैः ॥ १०॥

sarvaṃ satyaṃ paraṃ brahma na cānyaditi yā matiḥ |tacca satyaṃ varaṃ proktaṃ vedāntajñānapāragaiḥ || 10||

अन्यदीये तृणे रत्ने काञ्चने मौक्तिकेऽपि च ।मनसा विनिवृत्तिर्या तदस्तेयं विदुर्बुधाः ॥ ११॥

anyadīye tṛṇe ratne kāñcane mauktike'pi ca |manasā vinivṛttiryā tadasteyaṃ vidurbudhāḥ || 11||

आत्मन्यनात्मभावेन व्यवहारविवर्जितम् ।यत्तदस्तेयमित्युक्तमात्मविद्भिर्महामते ॥ १२॥

ātmanyanātmabhāvena vyavahāravivarjitam |yattadasteyamityuktamātmavidbhirmahāmate || 12||

कायेन वाचा मनसा स्त्रीणां परिविवर्जनम् ।ऋतौ भार्यां तदा स्वस्य ब्रह्मचर्यं तदुच्यते ॥ १३॥

kāyena vācā manasā strīṇāṃ parivivarjanam |ṛtau bhāryāṃ tadā svasya brahmacaryaṃ taducyate || 13||

ब्रह्मभावे मनश्चारं ब्रह्मचर्यं परन्तप ॥ १४॥

brahmabhāve manaścāraṃ brahmacaryaṃ parantapa || 14||

स्वात्मवत्सर्वभूतेषु कायेन मनसा गिरा ।अनुज्ञा या दया सैव प्रोक्ता वेदान्तवेदिभिः ॥ १५॥

svātmavatsarvabhūteṣu kāyena manasā girā |anujñā yā dayā saiva proktā vedāntavedibhiḥ || 15||

पुत्रे मित्रे कलत्रे च रिपौ स्वात्मनि सन्ततम् ।एकरूपं मुने यत्तदार्जवं प्रोच्यते मया ॥ १६॥

putre mitre kalatre ca ripau svātmani santatam |ekarūpaṃ mune yattadārjavaṃ procyate mayā || 16||

कायेन मनसा वाचा शत्रुभिः परिपीडिते ।बुद्धिक्षोभनिवृत्तिर्या क्षमा सा मुनिपुङ्गव ॥ १७॥

kāyena manasā vācā śatrubhiḥ paripīḍite |buddhikṣobhanivṛttiryā kṣamā sā munipuṅgava || 17||

वेदादेव विनिर्मोक्षः संसारस्य न चान्यथा ।इति विज्ञाननिष्पत्तिर्धृतिः प्रोक्ता हि वैदिकैः ।अहमात्मा न चान्योऽस्मीत्येवमप्रच्युता मतिः ॥ १८॥

vedādeva vinirmokṣaḥ saṃsārasya na cānyathā |iti vijñānaniṣpattirdhṛtiḥ proktā hi vaidikaiḥ |ahamātmā na cānyo'smītyevamapracyutā matiḥ || 18||

अल्पमृष्टाशनाभ्यां च चतुर्थांशावशेषकम् ।तस्माद्योगानुगुण्येन भोजनं मितभोजनम् ॥ १९॥

alpamṛṣṭāśanābhyāṃ ca caturthāṃśāvaśeṣakam |tasmādyogānuguṇyena bhojanaṃ mitabhojanam || 19||

स्वदेहमलनिर्मोक्षो मृज्जलाभ्यां महामुने ।यत्तच्छौचं भवेद्बाह्यं मानसं मननं विदुः ।अहं शुद्ध इति ज्ञानं शौचमाहुर्मनीषिणः ॥ २०॥

svadehamalanirmokṣo mṛjjalābhyāṃ mahāmune |yattacchaucaṃ bhavedbāhyaṃ mānasaṃ mananaṃ viduḥ |ahaṃ śuddha iti jñānaṃ śaucamāhurmanīṣiṇaḥ || 20||

अत्यन्तमलिनो देहो देही चात्यन्तनिर्मलः ।उभयोरन्तरं ज्ञात्वा कस्य शौचं विधीयते ॥ २१॥

atyantamalino deho dehī cātyantanirmalaḥ |ubhayorantaraṃ jñātvā kasya śaucaṃ vidhīyate || 21||

ज्ञानशौचं परित्यज्य बाह्ये यो रमते नरः ।स मूढः काञ्चनं त्यक्त्वा लोष्टं गृह्णाति सुव्रत ॥ २२॥

jñānaśaucaṃ parityajya bāhye yo ramate naraḥ |sa mūḍhaḥ kāñcanaṃ tyaktvā loṣṭaṃ gṛhṇāti suvrata || 22||

ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः ।न चास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स तत्त्ववित् ॥ २३॥

jñānāmṛtena tṛptasya kṛtakṛtyasya yoginaḥ |na cāsti kiṃcitkartavyamasti cenna sa tattvavit || 23||

लोकत्रयेऽपि कर्तव्यं किंचिन्नास्त्यात्मवेदिनाम् ॥ २४॥

lokatraye'pi kartavyaṃ kiṃcinnāstyātmavedinām || 24||

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मुनेऽहिंसादिसाधनैः ।आत्मानमक्षरं ब्रह्म विद्धि ज्ञानात्तु वेदनात् ॥ २५॥

tasmātsarvaprayatnena mune'hiṃsādisādhanaiḥ |ātmānamakṣaraṃ brahma viddhi jñānāttu vedanāt || 25||

इति प्रथमः खण्डः ॥ १॥

iti prathamaḥ khaṇḍaḥ || 1||

तपः सन्तोषमास्तिक्यं दानमीश्वरपूजनम् ।सिद्धान्तश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्च जपो व्रतम् ॥ १॥

tapaḥ santoṣamāstikyaṃ dānamīśvarapūjanam |siddhāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo vratam || 1||

एते च नियमाः प्रोक्तास्तान्वक्ष्यामि क्रमाच्छृणु ॥ २॥

ete ca niyamāḥ proktāstānvakṣyāmi kramācchṛṇu || 2||

वेदोक्तेन प्रकारेण कृच्छ्रचान्द्रयणादिभिः ।शरीरशोषणं यत्तत्तप इत्युच्यते बुधैः ॥ ३॥

vedoktena prakāreṇa kṛcchracāndrayaṇādibhiḥ |śarīraśoṣaṇaṃ yattattapa ityucyate budhaiḥ || 3||

को वा मोक्षः कथं तेन संसारं प्रतिपन्नवान् ।इत्यालोकनमर्थज्ञास्तपः शंसन्ति पण्डिताः ॥ ४॥

ko vā mokṣaḥ kathaṃ tena saṃsāraṃ pratipannavān |ityālokanamarthajñāstapaḥ śaṃsanti paṇḍitāḥ || 4||

यदृच्छालाभतो नित्यं प्रीतिर्या जायते नृणाम् ।तत्सन्तोषं विदुः प्राज्ञाः परिज्ञानैकतत्पराः ॥ ५॥

yadṛcchālābhato nityaṃ prītiryā jāyate nṛṇām |tatsantoṣaṃ viduḥ prājñāḥ parijñānaikatatparāḥ || 5||

ब्रह्मादिलोकपर्यन्ताद्विरक्त्या यल्लभेत्प्रियम् ।सर्वत्र विगतस्नेहः संतोषं परमं विदुः ।श्रौते स्मार्ते च विश्वासो यत्तदास्तिक्यमुच्यते ॥ ६॥

brahmādilokaparyantādviraktyā yallabhetpriyam |sarvatra vigatasnehaḥ saṃtoṣaṃ paramaṃ viduḥ |śraute smārte ca viśvāso yattadāstikyamucyate || 6||

न्यायार्जितधनं श्रान्ते श्रद्धया वैदिके जने ।अन्यद्वा यत्प्रदीयन्ते तद्दानं प्रोच्यते मया ॥ ७॥

nyāyārjitadhanaṃ śrānte śraddhayā vaidike jane |anyadvā yatpradīyante taddānaṃ procyate mayā || 7||

रागाद्यपेतं हृदयं वागदुष्टानृतादिना ।हिंसादिरहितं कर्म यत्तदीश्वरपूजनम् ॥ ८॥

rāgādyapetaṃ hṛdayaṃ vāgaduṣṭānṛtādinā |hiṃsādirahitaṃ karma yattadīśvarapūjanam || 8||

सत्यं ज्ञानमनन्तं च परानन्दं परं ध्रुवम् ।प्रत्यगित्यवगन्तव्यं वेदान्तश्रवणं बुधाः ॥ ९॥

satyaṃ jñānamanantaṃ ca parānandaṃ paraṃ dhruvam |pratyagityavagantavyaṃ vedāntaśravaṇaṃ budhāḥ || 9||

वेदलौकिकमार्गेषु कुत्सितं कर्म यद्भवेत् ।तस्मिन्भवति या लज्जा ह्रीः सैवेति प्रकीर्तिता ।वैदिकेषु च सर्वेषु श्रद्धा या सा मतिर्भवेत् ॥ १०॥

vedalaukikamārgeṣu kutsitaṃ karma yadbhavet |tasminbhavati yā lajjā hrīḥ saiveti prakīrtitā |vaidikeṣu ca sarveṣu śraddhā yā sā matirbhavet || 10||

गुरुणा चोपदिष्टोऽपि तत्र संबन्धवर्जितः ।वेदोक्तेनैव मार्गेण मन्त्राभ्यासो जपः स्मृतः ॥ ११॥

guruṇā copadiṣṭo'pi tatra saṃbandhavarjitaḥ |vedoktenaiva mārgeṇa mantrābhyāso japaḥ smṛtaḥ || 11||

कल्पसूत्रे तथा वेदे धर्मशास्त्रे पुराणके ।इतिहासे च वृत्तिर्या स जपः प्रोच्यते मया ॥ १२॥

kalpasūtre tathā vede dharmaśāstre purāṇake |itihāse ca vṛttiryā sa japaḥ procyate mayā || 12||

जपस्तु द्विविधः प्रोक्तो वाचिको मानसस्तथा ॥ १३॥

japastu dvividhaḥ prokto vāciko mānasastathā || 13||

वाचिकोपांशुरुच्चैश्च द्विविधः परिकीर्तितः ।मानसोमननध्यानभेदाद्द्वैविध्यमाश्रितः ॥ १४॥

vācikopāṃśuruccaiśca dvividhaḥ parikīrtitaḥ |mānasomananadhyānabhedāddvaividhyamāśritaḥ || 14||

उच्चैर्जपादुपांशुश्च सहस्रगुणमुच्यते ।मानसश्च तथोपांशोः सहस्रगुणमुच्यते ॥ १५॥

uccairjapādupāṃśuśca sahasraguṇamucyate |mānasaśca tathopāṃśoḥ sahasraguṇamucyate || 15||

उच्चैर्जपश्च सर्वेषां यथोक्तफलदो भवेत् ।नीचैःश्रोत्रेण चेन्मन्त्रः श्रुतश्चेन्निष्फलं भवेत् ॥ १६॥ इति॥

uccairjapaśca sarveṣāṃ yathoktaphalado bhavet |nīcaiḥśrotreṇa cenmantraḥ śrutaścenniṣphalaṃ bhavet || 16|| iti||

इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥

iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ || 2||

स्वस्तिकं गोमुखं पद्मं वीरसिंहासने तथा ।भद्रं मुक्तासनं चैव मयूरासनमेव च ॥ १॥

svastikaṃ gomukhaṃ padmaṃ vīrasiṃhāsane tathā |bhadraṃ muktāsanaṃ caiva mayūrāsanameva ca || 1||

सुखासनसमाख्यं च नवमं मुनिपुङ्गव ।जानूर्वोरन्तरे कृत्वा सम्यक् पादतले उभे ॥ २॥

sukhāsanasamākhyaṃ ca navamaṃ munipuṅgava |jānūrvorantare kṛtvā samyak pādatale ubhe || 2||

समग्रीवशिरःकायः स्वस्तिकं नित्यमभ्यसेत् ।सव्ये दक्षिणगुल्फं तु पृष्ठपार्श्वे नियोजयेत् ॥ ३॥

samagrīvaśiraḥkāyaḥ svastikaṃ nityamabhyaset |savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet || 3||

दक्षिणेऽपि तथा सव्यं गोमुखं तत्प्रचक्षते ।अङ्गुष्ठावधि गृह्णीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमेण तु ॥ ४॥

dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ tatpracakṣate |aṅguṣṭhāvadhi gṛhṇīyāddhastābhyāṃ vyutkrameṇa tu || 4||

ऊर्वोरुपरि विप्रेन्द्र कृत्वा पादतलद्वयम् ।पद्मासनं भवेत्प्राज्ञ सर्वरोगभयापहम् ॥ ५॥

ūrvorupari viprendra kṛtvā pādataladvayam |padmāsanaṃ bhavetprājña sarvarogabhayāpaham || 5||

दक्षिणेतरपादं तु दक्षिणोरुणि विन्यसेत् ।ऋजुकायः समासीनो वीरासनमुदाहृतम् ॥ ६॥

dakṣiṇetarapādaṃ tu dakṣiṇoruṇi vinyaset |ṛjukāyaḥ samāsīno vīrāsanamudāhṛtam || 6||

गुल्फौ तु वृषणस्याधः सीवन्याः पार्श्वयोः क्षिपेत् ।पार्श्वपादौ च पाणिभ्यां दृढं बद्ध्वा सुनिश्चलम् ।भद्रासनं भवेदेतद्विषरोगविनाशनम् ॥ ७॥

gulphau tu vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipet |pārśvapādau ca pāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ baddhvā suniścalam |bhadrāsanaṃ bhavedetadviṣarogavināśanam || 7||