सुदर्शनोपनिषत् Sudarshana Upanishad

यज्ञोपवीती धृतचक्रधारी यो ब्राह्मणो ब्रह्मविद्ब्रह्मविदां मनीषीहिरण्यमादाय सुदर्शनं कृत्वा वह्निसंयुक्तं स्त्रीशूद्रैर्बाहुभ्यांधारयेत् । तस्माद्गर्भेण जायते । ब्राह्मणस्य शरीरं जायते ।श्रीविष्णुं सर्वेश्वरं भजन्ति ॥

yajñopavītī dhṛtacakradhārī yo brāhmaṇo brahmavidbrahmavidāṃ manīṣīhiraṇyamādāya sudarśanaṃ kṛtvā vahnisaṃyuktaṃ strīśūdrairbāhubhyāṃdhārayet | tasmādgarbheṇa jāyate | brāhmaṇasya śarīraṃ jāyate |śrīviṣṇuṃ sarveśvaraṃ bhajanti ||

नासादिकेशपर्यन्तमूर्ध्वपुड्रं तु धाग्येत् ।उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना ।भूमिर्धेनुर्धरणी लोकधारिणी ॥मृत्तिके देहि मे पुष्टिं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥तस्माद्द्विरेखं भवति । तं देवकीपुत्रं समाश्रये । अग्निना वै होत्राचक्रं पाञ्चजन्यं प्रतप्तं द्वयोर्भुजयोर्धारयेत् । आत्मकृतमाचरेत् ।आचार्यस्य सम्मुखं प्रपद्येत । तस्माद्वैकुण्ठं न पुनरागमनंसालोक्यसामीप्यसारूप्यसायुज्यं गच्छति । य एवं वेद । इत्युपनिषत् (९)यज्ञोपवीतोपनिषत् इत्याख्यया या पूर्वं प्रकाशितासैवेयमेतदवधीति विभाव्यताम् ।यजुर्वेदे तृतीयकाण्डे तृतीयप्रश्नेकक्षमुपौषेद्यदि दहति पुण्यसमं भवतियदि न दहति पापसममेतेन। उष दाहे । उपकक्षं भुजः ।चरणं पवित्रं विततं पुराणम् । येन पूतस्तरति दुष्कृतानि ।तेन पवित्रेण शुद्धेन पूताः । अतिपाप्मानमरातिं तरेम । लोकस्यद्वारमर्चिमत्पवित्रम् । ज्योतिष्मद्भ्राजमान महस्वत् । अमृतस्यधारा बहुधा दोहमानम् । चरणं नो लोके सुधितां दधातु ।पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते । प्रभुर्गात्राणि पर्येषि विश्वतः ।अतप्ततनूर्न तदामो अश्नुते । शृतास इद्वहन्तस्तत्समाशत ।यो ह वै सुश्लोकमौले धर्माननुतिष्ठमानोऽग्निना चक्रं योऽग्निर्वैसहस्रारस्सहस्रारो नेमिर्नेमिना तप्ततनूस्सायुज्यं सलोकतामाप्नोतीति ॥

nāsādikeśaparyantamūrdhvapuḍraṃ tu dhāgyet |uddhṛtāsi varāheṇa kṛṣṇena śatabāhunā |bhūmirdhenurdharaṇī lokadhāriṇī ||mṛttike dehi me puṣṭiṃ tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam ||tasmāddvirekhaṃ bhavati | taṃ devakīputraṃ samāśraye | agninā vai hotrācakraṃ pāñcajanyaṃ prataptaṃ dvayorbhujayordhārayet | ātmakṛtamācaret |ācāryasya sammukhaṃ prapadyeta | tasmādvaikuṇṭhaṃ na punarāgamanaṃsālokyasāmīpyasārūpyasāyujyaṃ gacchati | ya evaṃ veda | ityupaniṣat (9)yajñopavītopaniṣat ityākhyayā yā pūrvaṃ prakāśitāsaiveyametadavadhīti vibhāvyatām |yajurvede tṛtīyakāṇḍe tṛtīyapraśnekakṣamupauṣedyadi dahati puṇyasamaṃ bhavatiyadi na dahati pāpasamametena| uṣa dāhe | upakakṣaṃ bhujaḥ |caraṇaṃ pavitraṃ vitataṃ purāṇam | yena pūtastarati duṣkṛtāni |tena pavitreṇa śuddhena pūtāḥ | atipāpmānamarātiṃ tarema | lokasyadvāramarcimatpavitram | jyotiṣmadbhrājamāna mahasvat | amṛtasyadhārā bahudhā dohamānam | caraṇaṃ no loke sudhitāṃ dadhātu |pavitraṃ te vitataṃ brahmaṇaspate | prabhurgātrāṇi paryeṣi viśvataḥ |ataptatanūrna tadāmo aśnute | śṛtāsa idvahantastatsamāśata |yo ha vai suślokamaule dharmānanutiṣṭhamāno'gninā cakraṃ yo'gnirvaisahasrārassahasrāro nemirneminā taptatanūssāyujyaṃ salokatāmāpnotīti ||

चक्रं बिभर्ति वपुषाभितप्तं बलं देवानाममृतस्य विष्णोः ।स एति नाकं दुरिता विधूय विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ॥चमूषच्छ्येनश्शकुनो बिभृत्वा गोविन्दद्रप्स आयुधानि बिभ्रत् (?) ।अपामूर्मिं सचमानस्समुद्रं तुरीयं घाम महिषो विवक्ति (?) ॥शङ्खचक्रोर्ध्वपुण्ड्रादिधारणं स्मरणं हरेः ।तदीयाराधनं चैव भक्तिर्बहुविधा स्मृता ॥पशुपुत्रादिकं सर्वं गृहोपकरणानि च ।अङ्कयेच्छङ्खचक्राभ्यां नाम कुर्याच्च वैष्णवम् ॥पशुर्मनुप्यः पक्षी वा ये च वैष्णवसंश्रयाः ।तेनैव ते प्रयास्यन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥दक्षिणे तु भुजे विप्रो बिभृयाद्वै सुदर्शनम् ।सव्ये तु शङ्खं बिभृयादिति ब्रह्मविदो विदुः ॥ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः ।अर्चनीयश्च सेव्यश्च नित्ययुक्तैः स्वकर्मसु ॥ये कण्ठलयतुलसीनलिनाक्षमालाये बाहुमूलपरिचिह्नितशङ्खचक्रा ।ये वा ललाटफलके लसदूर्ध्वपुण्ड्राःश्रीवैष्णवा भुवनमाशु पवित्रयन्ति ॥पञ्चार्द्रतत्त्वविदुषां पञ्चसंस्कारसंस्कृतम् ।पञ्चावस्थास्वरूपं ते विज्ञेयं सततं विभो ॥पञ्चसंस्कारयुक्तानां वैष्णवानां विशेषतः ।गृहार्चनविधाने न शङ्खं घण्टारवं त्यजेत् । इति ।एतदथर्वशिरो योऽधीते य ऊर्ध्वपुण्ड्रं विधिवद्विदित्वा धारयतिस वैदिको भवति । स कर्मार्हो भवति । अनेन तेजस्वी यशस्वीब्रह्मवर्चस्वी भवति । अनेक कायिकवाचिकमानसपातकेभ्यः पूतो भवति ।श्रीविष्णुसायुज्यमवाप्नोति । श्रीविष्णुसायुज्यमवाप्नोति । य एवं वेद ।इत्युपनिषत् ॥(वैष्णवौपनिषदः)

cakraṃ bibharti vapuṣābhitaptaṃ balaṃ devānāmamṛtasya viṣṇoḥ |sa eti nākaṃ duritā vidhūya viśanti yadyatayo vītarāgāḥ ||camūṣacchyenaśśakuno bibhṛtvā govindadrapsa āyudhāni bibhrat (?) |apāmūrmiṃ sacamānassamudraṃ turīyaṃ ghāma mahiṣo vivakti (?) ||śaṅkhacakrordhvapuṇḍrādidhāraṇaṃ smaraṇaṃ hareḥ |tadīyārādhanaṃ caiva bhaktirbahuvidhā smṛtā ||paśuputrādikaṃ sarvaṃ gṛhopakaraṇāni ca |aṅkayecchaṅkhacakrābhyāṃ nāma kuryācca vaiṣṇavam ||paśurmanupyaḥ pakṣī vā ye ca vaiṣṇavasaṃśrayāḥ |tenaiva te prayāsyanti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam ||dakṣiṇe tu bhuje vipro bibhṛyādvai sudarśanam |savye tu śaṅkhaṃ bibhṛyāditi brahmavido viduḥ ||brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ śūdraiśca kṛtalakṣaṇaiḥ |arcanīyaśca sevyaśca nityayuktaiḥ svakarmasu ||ye kaṇṭhalayatulasīnalinākṣamālāye bāhumūlaparicihnitaśaṅkhacakrā |ye vā lalāṭaphalake lasadūrdhvapuṇḍrāḥśrīvaiṣṇavā bhuvanamāśu pavitrayanti ||pañcārdratattvaviduṣāṃ pañcasaṃskārasaṃskṛtam |pañcāvasthāsvarūpaṃ te vijñeyaṃ satataṃ vibho ||pañcasaṃskārayuktānāṃ vaiṣṇavānāṃ viśeṣataḥ |gṛhārcanavidhāne na śaṅkhaṃ ghaṇṭāravaṃ tyajet | iti |etadatharvaśiro yo'dhīte ya ūrdhvapuṇḍraṃ vidhivadviditvā dhārayatisa vaidiko bhavati | sa karmārho bhavati | anena tejasvī yaśasvībrahmavarcasvī bhavati | aneka kāyikavācikamānasapātakebhyaḥ pūto bhavati |śrīviṣṇusāyujyamavāpnoti | śrīviṣṇusāyujyamavāpnoti | ya evaṃ veda |ityupaniṣat ||(vaiṣṇavaupaniṣadaḥ)

इति सुदर्शनोपनिषत् समाप्त ।

iti sudarśanopaniṣat samāpta |