विष्णोरकाराद्यष्टोत्तरशतनामार्थविवरणम् Shrivishnorakaradyashtottarashatanamarthavivaranam

(श्रीविष्णुसहस्रनामावल्यन्तर्गतं)अतीतोऽ यं क्षरं यस्मात् अक्षरः प्रोच्यते ततः । १७अयं न जायते यस्मात् अज इत्युच्यते ततः ॥ ९५अयं न च्यवते यस्मात्स्वस्थितेरच्युतस्ततः । १००अमोघो यस्य सङ्कल्पो मोघो च स्यात्कदाचन ॥ ११०अनिरुद्धो न केनापि निरुद्धः संयुगादिषु । १८५अयं ह्यनिमिषो नित्यं जागरूकोऽवनादिषु ॥ २१५अग्रे सर्वस्य नेतृत्वाद् अग्रणीः उच्यते प्रभुः । २१८अव्ययोऽयं सर्वगतिःन व्येति च कुतश्चन ॥ १३अनादित्वादनन्तत्वात् अनादिनिधनो ह्यसौ । ४३अमेयात्मा यतो ह्यात्मा मानैर्मातुं च शक्यते ॥ १०१असम्मितो यतो नास्य देशकालव्यवस्थितिः । १०८अनिलो यस्य नाधारः सर्वभूतधरो ह्यसौ ॥ २३४अगम्यत्वात्प्रमाणानां अप्रमेय इति स्मृतः । ४७अपक्षयविहीनत्वात्पुनरेवायमव्ययः ॥ ३१अग्राह्यात्वान्मनोवाचांअग्राह्य इति कीर्त्यते । ५६अमृतः कीर्तितो यस्मान्नित्यो मरणवर्जितः ॥ ११९अव्यङ्गो हरिरेवस्याद्यतः सर्वाङ्गसुन्दरः । १२९अच्युतोऽयं यतो भक्तान्न कदापि विमुञ्चति ॥ १००अतुलो यस्य नास्त्येव सदृशो भुवनत्रये । ३५५अतीन्द्रोऽयं यतो वीर्यादिन्द्रमत्येति भूरिशः ॥ १५७अतीन्द्रियो यतोऽगम्य इन्द्रियैश्चक्षुरादिभिः । १६९अग्राह्यश्चक्षुषा बुद्ध्या ततोऽदृश्यः स उच्यते ॥ ५६अशक्यत्वात्सुनिर्देष्टुमनिर्देश्यवपुः स्मृतः । १७७अन्तकत्वात्स सर्वेषां प्राणिनामन्तकः स्मृतः ॥ ५२०अनुत्तमो यतस्तस्मादुत्तमो नैव विद्यते । ८१अनघोऽयं सदा शुद्धः पापसंसर्गवर्जितः ॥ १४६अमोघा यस्य पादाब्जसेवा मोघा कदापि न । १५४अयं स्यादप्रमेयात्मा यः प्रत्यक्षाद्यगोचरः ॥ २४८अशेषस्यापि लोकस्य ह्यत्तृत्वादमिताशनः । ३७२अहः संवर्तको यस्माद्दिवसानां प्रवर्तकः ॥ २३२अनन्तजिद्यतो जेता सर्वेषामपि युध्यताम् । ३०७अनुत्पन्नः कदापीति सोऽभूरित्यभिधीयते ॥ ४३७अजितो यो न केनापि कदाचिदपि निर्जितः ॥ ५४९अच्युतः सततं सिद्धः च्युतिहेतोरभावतः ॥ ५५२अनन्तगुणसम्पत्तेः असङ्ख्येयः स उच्यते । २४७एष एवामृतवपुः यद्वपुर्मृतिवर्जितम् ॥ ८१४अर्थोऽसावर्थ्यमानत्वात्पुरुषार्थस्वरूपतः । ४३०अनर्थोऽयं यतो लोके तेन प्रार्थ्यं च किञ्चन ॥ ४८१अमेयो विक्रमो यस्य प्रोच्यतेऽमितविक्रमः । ५१६अविज्ञाता यतो भिन्नो विज्ञातुः जीवशब्दितात् ॥ ४८२अक्षिणी यस्य पद्माभे सोऽरविन्दाक्ष ईर्यते । ३४७अनुकूलः स सर्वेषां स्थितिरक्षणतत्परः ॥ ३४२अहस्करस्वरूपत्वादेषोऽप्यहरितीर्यते । ९०अपां निधिर्यतस्तस्य स्याद्विभूतिर्हि सागरः ॥ ३२३अमृतांशूद्भवस्तस्मात् चन्द्रस्यापि समुत्थितेः । २८३अमृत्युः स यतो मृत्योरपि मृत्युर्भवत्यसौ ॥ १९८अमराणामशेषाणां प्रभुत्वादमरप्रभुः । ४९अक्षरो च क्षरत्येष सच्चिदानन्दलक्षणात् ॥ १७अगाधत्वाद्गभीरत्वादम्भोनिधिरिति स्मृतः । ५१७अशेषवस्तुरूपत्वादनन्तात्मेति विश्रुतः ॥ ५३८अज इत्युच्यते विष्णुर्विराड्रूपेण संस्थितेः । २०४अनलः कीर्त्यते विष्णुः परञ्ज्योतिःस्वरूपतः ॥ २९३असदित्युच्यते तस्य नागरूपाद्यभावतः । ४७९अधः कृत्वाऽक्षजा वृत्तीः ज्ञेयस्तस्मादधोक्षजः ॥ ४१५अशोको नित्यमेवासौ नित्यानन्दस्वरूपतः । ३३६निजानन्दसुधापाननिरतोऽमृतपः स्मृतः ।अनीशः खलु सर्वेषां ईशानोऽयमिति स्मृतेः । ६२६अशेषबन्धनिर्मुक्तो योऽनिरुद्धः स एव हि । ६३८अनवच्छिन्नशौर्यत्वात्प्रोच्यतेऽमितविक्रमः ॥ ६४१अनिर्विण्णः सदैवासौ नित्यतृप्तस्वभावतः । ४२५अनयोऽयं यतो नेता नास्ति लोकत्रयेऽपि च ॥ ४००अनन्तो योऽपरिच्छिन्नो देशकालान्यवस्तुभिः । ५२८अयमेवाविधेयात्मा स्वतन्त्रः सर्वथा सदा । ६२१अपराजित इत्युक्तो यस्य नास्ति पराजितिः ॥ ७१६अधिष्ठानं प्रपञ्चस्य मायाकल्पितवस्तुनः । ३२४अनन्तं यस्य चैश्वर्यं अनन्तश्रीः स एव हि ॥ ९३३अप्रमत्तो भवेद्यस्मात्प्रमादरहितः सदा । ३२५अशेषस्य लये मुक्तौ प्राप्यत्वादप्ययः सदा ॥ ९००अशेषाणां च भूतानां पुरा सिद्धोऽग्रजः स्मृतः । ८९१अयोनिजो यतो नास्य कर्माधीना जनिर्भवेत् ॥ ५७३अनिवर्ती निवर्तन्ते यं प्राप्य न कदाचन । ५९६अर्को भास्करमध्यस्थज्योतीरूपेण संस्थितेः ॥ ७९५अनिर्देश्यवपुर्यस्मान्निर्देशार्हं न तद्वपुः । ६५६अशेषैः पूज्यमानैश्च पूज्यमानोऽर्चितः खलु ॥ ६३४अर्चिस्मान्दीप्तिमानेष स्वयञ्ज्योतिः स्वभावतः । ६३३रथी चास्य समो नैव तेनाप्रतिरथः स्मृतः ॥ ६३९अन्तो नास्त्यस्य रूपस्यानन्तरूपो भवत्यतः । ९३२अनिशं जयशीलोऽसौ तस्मात्प्रोक्तोऽपराजितः ॥ ८६२अनामयो यतो व्याधिराधिर्वाऽस्य च जायते । ६८९अनलोऽग्निसमानोऽयं तेजःपुञ्जस्वभावतः ॥ ७११अस्य क्षोभणकृन्नैव विद्यतेऽक्षोभ्य एव सः । ९९९अनेकमूर्तरित्युक्तः सर्वास्तस्यैव मूर्तयः ॥ ७२१अमूर्तिमान्निगूढत्वान्मूर्तिमत्स्वखिलेष्वपि । ७२०अमृताशः स्वयं चाश्नत्प्राशयत्यमृतं सुरान् ॥ ८१३अचलो व्याप्तरूपत्वात्क्वचित् चलनवर्जितः । ७४५अहङ्कारादिमानित्वरिक्तोऽमानीति कीर्त्यते ॥ ७४७अधृतोऽन्येन केनापि स्वयं धत्तेऽखिलं जगत् ॥ ८४२अणीयान्न यतः कश्चित्तस्मादणुरिति स्मृतः ॥ ८३५अनिलो वायुरूपेण चेष्टयत्यखिलं जगत् । ८१२अचिन्त्यरचनारूपजगत्स्रष्टाऽद्भुतः किल ॥ ८९५अमूर्तिः स यतस्तस्य मूर्तिः काऽपि न विद्यते । ८३०अर्हः पूज्यतमैः सर्वैः पूज्यमानो निरन्तरम् ॥ ८७०अभिप्रायः स सर्वेषां प्राणिनां मनसि स्थितः । ८७१अचिन्त्योऽयं यतश्चिन्ताविषयो न कदाचन ॥ ८३२अनिर्विण्णः सदाऽऽनन्दी निर्वेदस्याप्रसक्तितः । ८९२अजन्यत्वात्सदासिद्धो ह्यनादिः स सनातनः ॥ ९४१अयं भोज्यस्वरूपेण स्थितत्वादन्नमुच्यते । ९८३अयं भोक्तृस्वरूपेण तिष्ठन्नन्नाद उच्यते ॥ ९८४अनुत्पन्नस्वभावत्वादज इत्युच्यते बुधैः । ५२१अव्यक्तो नामरूपादिव्यञ्जकानामभावतः ॥ ७२२अक्रूरः कूरचेष्टानां हिंसादीनां विवर्जनात् । ९१५अमेयात्मा न मानार्हः आत्मा यस्य च केनचित् ॥ १७९अघस्पर्शविहीनत्वादनघः सर्वदाऽपि सः । ८३१अश्वत्थः प्रोच्यते देवोऽस्थिरलोकस्वरूतः ॥ ८२४अक्षोभ्यः क्षोभ्यमाणोऽपि न क्षुब्धो भवति क्वचित् । ९९९अरौद्रो रौद्रवृत्तीनां क्रोधादीनामभावतः ॥ ९०६अन्यधातृविहीनत्वादधातेति स कीर्त्यते । ९५१अन्तवत्सु स्थितोऽप्येष ह्यनन्तो नाशवर्जितः ॥ ५३६

(śrīviṣṇusahasranāmāvalyantargataṃ)atīto' yaṃ kṣaraṃ yasmāt akṣaraḥ procyate tataḥ | 17ayaṃ na jāyate yasmāt aja ityucyate tataḥ || 95ayaṃ na cyavate yasmātsvasthiteracyutastataḥ | 100amogho yasya saṅkalpo mogho ca syātkadācana || 110aniruddho na kenāpi niruddhaḥ saṃyugādiṣu | 185ayaṃ hyanimiṣo nityaṃ jāgarūko'vanādiṣu || 215agre sarvasya netṛtvād agraṇīḥ ucyate prabhuḥ | 218avyayo'yaṃ sarvagatiḥna vyeti ca kutaścana || 13anāditvādanantatvāt anādinidhano hyasau | 43ameyātmā yato hyātmā mānairmātuṃ ca śakyate || 101asammito yato nāsya deśakālavyavasthitiḥ | 108anilo yasya nādhāraḥ sarvabhūtadharo hyasau || 234agamyatvātpramāṇānāṃ aprameya iti smṛtaḥ | 47apakṣayavihīnatvātpunarevāyamavyayaḥ || 31agrāhyātvānmanovācāṃagrāhya iti kīrtyate | 56amṛtaḥ kīrtito yasmānnityo maraṇavarjitaḥ || 119avyaṅgo harirevasyādyataḥ sarvāṅgasundaraḥ | 129acyuto'yaṃ yato bhaktānna kadāpi vimuñcati || 100atulo yasya nāstyeva sadṛśo bhuvanatraye | 355atīndro'yaṃ yato vīryādindramatyeti bhūriśaḥ || 157atīndriyo yato'gamya indriyaiścakṣurādibhiḥ | 169agrāhyaścakṣuṣā buddhyā tato'dṛśyaḥ sa ucyate || 56aśakyatvātsunirdeṣṭumanirdeśyavapuḥ smṛtaḥ | 177antakatvātsa sarveṣāṃ prāṇināmantakaḥ smṛtaḥ || 520anuttamo yatastasmāduttamo naiva vidyate | 81anagho'yaṃ sadā śuddhaḥ pāpasaṃsargavarjitaḥ || 146amoghā yasya pādābjasevā moghā kadāpi na | 154ayaṃ syādaprameyātmā yaḥ pratyakṣādyagocaraḥ || 248aśeṣasyāpi lokasya hyattṛtvādamitāśanaḥ | 372ahaḥ saṃvartako yasmāddivasānāṃ pravartakaḥ || 232anantajidyato jetā sarveṣāmapi yudhyatām | 307anutpannaḥ kadāpīti so'bhūrityabhidhīyate || 437ajito yo na kenāpi kadācidapi nirjitaḥ || 549acyutaḥ satataṃ siddhaḥ cyutihetorabhāvataḥ || 552anantaguṇasampatteḥ asaṅkhyeyaḥ sa ucyate | 247eṣa evāmṛtavapuḥ yadvapurmṛtivarjitam || 814artho'sāvarthyamānatvātpuruṣārthasvarūpataḥ | 430anartho'yaṃ yato loke tena prārthyaṃ ca kiñcana || 481ameyo vikramo yasya procyate'mitavikramaḥ | 516avijñātā yato bhinno vijñātuḥ jīvaśabditāt || 482akṣiṇī yasya padmābhe so'ravindākṣa īryate | 347anukūlaḥ sa sarveṣāṃ sthitirakṣaṇatatparaḥ || 342ahaskarasvarūpatvādeṣo'pyaharitīryate | 90apāṃ nidhiryatastasya syādvibhūtirhi sāgaraḥ || 323amṛtāṃśūdbhavastasmāt candrasyāpi samutthiteḥ | 283amṛtyuḥ sa yato mṛtyorapi mṛtyurbhavatyasau || 198amarāṇāmaśeṣāṇāṃ prabhutvādamaraprabhuḥ | 49akṣaro ca kṣaratyeṣa saccidānandalakṣaṇāt || 17agādhatvādgabhīratvādambhonidhiriti smṛtaḥ | 517aśeṣavasturūpatvādanantātmeti viśrutaḥ || 538aja ityucyate viṣṇurvirāḍrūpeṇa saṃsthiteḥ | 204analaḥ kīrtyate viṣṇuḥ parañjyotiḥsvarūpataḥ || 293asadityucyate tasya nāgarūpādyabhāvataḥ | 479adhaḥ kṛtvā'kṣajā vṛttīḥ jñeyastasmādadhokṣajaḥ || 415aśoko nityamevāsau nityānandasvarūpataḥ | 336nijānandasudhāpānanirato'mṛtapaḥ smṛtaḥ |anīśaḥ khalu sarveṣāṃ īśāno'yamiti smṛteḥ | 626aśeṣabandhanirmukto yo'niruddhaḥ sa eva hi | 638anavacchinnaśauryatvātprocyate'mitavikramaḥ || 641anirviṇṇaḥ sadaivāsau nityatṛptasvabhāvataḥ | 425anayo'yaṃ yato netā nāsti lokatraye'pi ca || 400ananto yo'paricchinno deśakālānyavastubhiḥ | 528ayamevāvidheyātmā svatantraḥ sarvathā sadā | 621aparājita ityukto yasya nāsti parājitiḥ || 716adhiṣṭhānaṃ prapañcasya māyākalpitavastunaḥ | 324anantaṃ yasya caiśvaryaṃ anantaśrīḥ sa eva hi || 933apramatto bhavedyasmātpramādarahitaḥ sadā | 325aśeṣasya laye muktau prāpyatvādapyayaḥ sadā || 900aśeṣāṇāṃ ca bhūtānāṃ purā siddho'grajaḥ smṛtaḥ | 891ayonijo yato nāsya karmādhīnā janirbhavet || 573anivartī nivartante yaṃ prāpya na kadācana | 596arko bhāskaramadhyasthajyotīrūpeṇa saṃsthiteḥ || 795anirdeśyavapuryasmānnirdeśārhaṃ na tadvapuḥ | 656aśeṣaiḥ pūjyamānaiśca pūjyamāno'rcitaḥ khalu || 634arcismāndīptimāneṣa svayañjyotiḥ svabhāvataḥ | 633rathī cāsya samo naiva tenāpratirathaḥ smṛtaḥ || 639anto nāstyasya rūpasyānantarūpo bhavatyataḥ | 932aniśaṃ jayaśīlo'sau tasmātprokto'parājitaḥ || 862anāmayo yato vyādhirādhirvā'sya ca jāyate | 689analo'gnisamāno'yaṃ tejaḥpuñjasvabhāvataḥ || 711asya kṣobhaṇakṛnnaiva vidyate'kṣobhya eva saḥ | 999anekamūrtarityuktaḥ sarvāstasyaiva mūrtayaḥ || 721amūrtimānnigūḍhatvānmūrtimatsvakhileṣvapi | 720amṛtāśaḥ svayaṃ cāśnatprāśayatyamṛtaṃ surān || 813acalo vyāptarūpatvātkvacit calanavarjitaḥ | 745ahaṅkārādimānitvarikto'mānīti kīrtyate || 747adhṛto'nyena kenāpi svayaṃ dhatte'khilaṃ jagat || 842aṇīyānna yataḥ kaścittasmādaṇuriti smṛtaḥ || 835anilo vāyurūpeṇa ceṣṭayatyakhilaṃ jagat | 812acintyaracanārūpajagatsraṣṭā'dbhutaḥ kila || 895amūrtiḥ sa yatastasya mūrtiḥ kā'pi na vidyate | 830arhaḥ pūjyatamaiḥ sarvaiḥ pūjyamāno nirantaram || 870abhiprāyaḥ sa sarveṣāṃ prāṇināṃ manasi sthitaḥ | 871acintyo'yaṃ yataścintāviṣayo na kadācana || 832anirviṇṇaḥ sadā''nandī nirvedasyāprasaktitaḥ | 892ajanyatvātsadāsiddho hyanādiḥ sa sanātanaḥ || 941ayaṃ bhojyasvarūpeṇa sthitatvādannamucyate | 983ayaṃ bhoktṛsvarūpeṇa tiṣṭhannannāda ucyate || 984anutpannasvabhāvatvādaja ityucyate budhaiḥ | 521avyakto nāmarūpādivyañjakānāmabhāvataḥ || 722akrūraḥ kūraceṣṭānāṃ hiṃsādīnāṃ vivarjanāt | 915ameyātmā na mānārhaḥ ātmā yasya ca kenacit || 179aghasparśavihīnatvādanaghaḥ sarvadā'pi saḥ | 831aśvatthaḥ procyate devo'sthiralokasvarūtaḥ || 824akṣobhyaḥ kṣobhyamāṇo'pi na kṣubdho bhavati kvacit | 999araudro raudravṛttīnāṃ krodhādīnāmabhāvataḥ || 906anyadhātṛvihīnatvādadhāteti sa kīrtyate | 951antavatsu sthito'pyeṣa hyananto nāśavarjitaḥ || 536

इति श्रीज्ञानानन्दभारतीस्वामिविरचितंविष्णोरकाराद्यष्टोत्तरशतनामार्थविवरणं सम्पूर्णम् ।

iti śrījñānānandabhāratīsvāmiviracitaṃviṣṇorakārādyaṣṭottaraśatanāmārthavivaraṇaṃ sampūrṇam |