ज्योतिर्लिङ्गादिशिवक्षेत्रवर्णनम् Jyotirlingadishivakshetravarnanam

(ईश्वरदेवी संवादे)सन्तुष्टा भव शैलनन्दिनि शिवे नातः परं विद्यतेमल्लिङ्गार्चनमेवसाधनपरं मुक्तिप्रदं शाश्वतम् ।किं यज्ञैरखिलव्रतादिचरणैः किं दानसङ्घैर्जपैरेतत्किं वितनोति मुक्तिरिति या साधीर्हि दुःखात्मनाम् ॥ १६॥

(īśvaradevī saṃvāde)santuṣṭā bhava śailanandini śive nātaḥ paraṃ vidyatemalliṅgārcanamevasādhanaparaṃ muktipradaṃ śāśvatam |kiṃ yajñairakhilavratādicaraṇaiḥ kiṃ dānasaṅghairjapairetatkiṃ vitanoti muktiriti yā sādhīrhi duḥkhātmanām || 16||

उद्यद्बालदिवाकरेन्दुसदृशैः कैलासशृङ्गाग्रगैःमाणिक्यामलहीरकैश्च कलितैस्सौधाग्रशृङ्गैश्शिवे ।तत्तल्लोकनिवासिभिस्सुरगणैस्सञ्जातविस्मापकैःनानासूर्यशशाङ्कसम्भवमहाकान्त्याधिकं शोभते ॥ १७॥

udyadbāladivākarendusadṛśaiḥ kailāsaśṛṅgāgragaiḥmāṇikyāmalahīrakaiśca kalitaissaudhāgraśṛṅgaiśśive |tattallokanivāsibhissuragaṇaissañjātavismāpakaiḥnānāsūryaśaśāṅkasambhavamahākāntyādhikaṃ śobhate || 17||

कैलासाचलमानुपादशिखरे सत्याधिके मेरुगालोकालोकिन एव तत्र विहिता दिक्पालङ्घाश्शिवे ।ब्रह्माविष्णुमहेश्वरामरवरास्सप्तर्षयोऽमीग्रहाःश्चौत्तानात्मज एष भान्ति नितरां तारागणा राशयः ॥ १८॥

kailāsācalamānupādaśikhare satyādhike merugālokālokina eva tatra vihitā dikpālaṅghāśśive |brahmāviṣṇumaheśvarāmaravarāssaptarṣayo'mīgrahāḥścauttānātmaja eṣa bhānti nitarāṃ tārāgaṇā rāśayaḥ || 18||

ते मेरुं परितो भ्रमन्ति गिरिजे पश्याधुना सन्ततंतत्तद्गोपुरमध्यभागविलसत्तौर्यत्रिकाणां स्वनैः ।तत्तत्कालशिवार्चनेषु कलितैर्भेरीजशङ्खारवैःकैलासोऽप्ययमीश्वरेश्वरि महासन्नादनादान्तरः ॥ १९॥

te meruṃ parito bhramanti girije paśyādhunā santataṃtattadgopuramadhyabhāgavilasattauryatrikāṇāṃ svanaiḥ |tattatkālaśivārcaneṣu kalitairbherījaśaṅkhāravaiḥkailāso'pyayamīśvareśvari mahāsannādanādāntaraḥ || 19||

मेघानां शतकैरपि प्रमुदितो घोषैकमूषामुखः ॥वसुधाधरकन्दरान्तरस्थारदखण्डद्विरदाः किशोरसिह्माः ।स्वककाधरकेसरैर्नगेन्द्रैः परिनिन्दति विदीप्तमित्युमेऽद्य ॥ २०॥

meghānāṃ śatakairapi pramudito ghoṣaikamūṣāmukhaḥ ||vasudhādharakandarāntarasthāradakhaṇḍadviradāḥ kiśorasihmāḥ |svakakādharakesarairnagendraiḥ parinindati vidīptamityume'dya || 20||

रविरथ तुरगोत्थह्रेषघोषं परिशृण्वन्ति इमे हयारिसङ्घाः ।विनताननकर्णशृङ्गनेत्रास्तटिदुत्थाखिलस्मरैकरावाः ॥ २१॥

raviratha turagotthahreṣaghoṣaṃ pariśṛṇvanti ime hayārisaṅghāḥ |vinatānanakarṇaśṛṅganetrāstaṭidutthākhilasmaraikarāvāḥ || 21||

खरखुरपरिघट्टनोथधूल्याजलदनिभं रविमम्बिकेऽद्यपश्य ।रविरपि स्वतनूजमुख्यवाहैर्गिरिसंस्थैरभिजातलज्जयेव ॥ २२॥

kharakhuraparighaṭṭanothadhūlyājaladanibhaṃ ravimambike'dyapaśya |ravirapi svatanūjamukhyavāhairgirisaṃsthairabhijātalajjayeva || 22||

प्रसभं मेघगणं विशीर्य हस्तैर्विजितोऽस्मीति दिशं प्रयाति यामीम् ।मदालयोऽयं कलधौतशैलस्तदग्रतो भाति सुवर्णशैलः ॥ २३॥

prasabhaṃ meghagaṇaṃ viśīrya hastairvijito'smīti diśaṃ prayāti yāmīm |madālayo'yaṃ kaladhautaśailastadagrato bhāti suvarṇaśailaḥ || 23||

तदूर्ध्वमौलिस्थितलोकजालं विलोकयाथो विहितन्नगस्य मे ॥ २४॥

tadūrdhvamaulisthitalokajālaṃ vilokayātho vihitannagasya me || 24||

ब्रह्माप्येष सृजत्यजस्रमखिलं लोकं हरिः पात्ययंरुद्रस्संहरतेऽनिशं सुरवरैर्दिक्पालसङ्घैश्शिवे ।सत्यस्थोविधिरेष विष्णुभवनं वैकुण्ठमालोकयापीशानस्य पुरीयमद्रिवरजे चेन्द्रस्य चैषा पुरी ॥ २५॥

brahmāpyeṣa sṛjatyajasramakhilaṃ lokaṃ hariḥ pātyayaṃrudrassaṃharate'niśaṃ suravarairdikpālasaṅghaiśśive |satyasthovidhireṣa viṣṇubhavanaṃ vaikuṇṭhamālokayāpīśānasya purīyamadrivaraje cendrasya caiṣā purī || 25||

एषा संयमिनी पुरी सुविहिता क्षीरोदधेः पारतोगङ्गैषा सरितां वरा त्रिजगतां पापापहा मे पुरी ।लिङ्गालङ्कृतकोटिकार्बुदनिभा वाराणसीज्या शिवेविश्वेशाख्यमहेशलिङ्गवरगं देव्यन्नपूर्णा त्वया ॥ २६॥

eṣā saṃyaminī purī suvihitā kṣīrodadheḥ pāratogaṅgaiṣā saritāṃ varā trijagatāṃ pāpāpahā me purī |liṅgālaṅkṛtakoṭikārbudanibhā vārāṇasījyā śiveviśveśākhyamaheśaliṅgavaragaṃ devyannapūrṇā tvayā || 26||

सुरासुरा यत्र वसन्ति मुक्तये वसन्त्यनिष्टं परिहाय मत्सरम् ।यतो न मुक्तं हि मयाविमुक्तं वदन्ति वेदा अपि तत्प्रभावम् ॥ २७॥

surāsurā yatra vasanti muktaye vasantyaniṣṭaṃ parihāya matsaram |yato na muktaṃ hi mayāvimuktaṃ vadanti vedā api tatprabhāvam || 27||

गङ्गाद्वारमिदं पितुस्तव महामौलौ च केदारकंचैषा सा वतपाटलीनगरगायस्यास्सुता मानसाः ।गङ्गासूर्यतनूजयोश्च विहितस्सङ्गोऽत्र मुक्त्यै नृणांस्नातानांञ्च सदा सरित्पतिवरेणालिङ्गिता जाह्नवी ॥ २८॥

gaṅgādvāramidaṃ pitustava mahāmaulau ca kedārakaṃcaiṣā sā vatapāṭalīnagaragāyasyāssutā mānasāḥ |gaṅgāsūryatanūjayośca vihitassaṅgo'tra muktyai nṛṇāṃsnātānāṃñca sadā saritpativareṇāliṅgitā jāhnavī || 28||

गङ्गासागरसङ्गमोऽत्र गिरिजे सोमेश्वरोऽयं सदासेव्यानां सफलं करोति च मनस्सन्तापपापापहम् ॥ २९॥

gaṅgāsāgarasaṅgamo'tra girije someśvaro'yaṃ sadāsevyānāṃ saphalaṃ karoti ca manassantāpapāpāpaham || 29||

एषप्रयागस्सकलापगाश्रयो गङ्गापि यत्राम्बुजमित्रजायुता ।तत्राप्लुतानां दिवि देवि वासो विसर्जिताङ्गा यदि तेषु मुक्तिः ॥ ३०॥

eṣaprayāgassakalāpagāśrayo gaṅgāpi yatrāmbujamitrajāyutā |tatrāplutānāṃ divi devi vāso visarjitāṅgā yadi teṣu muktiḥ || 30||

सा ब्रह्मणो वेदिरनन्तपुण्यदा गया पितॄणां प्रमुदे भवानि ।पश्याद्य तत्रैव पदं मदीयं सुरद्विजानान्तु तथैव वैष्णवम् ॥ ३१॥

sā brahmaṇo vediranantapuṇyadā gayā pitṝṇāṃ pramude bhavāni |paśyādya tatraiva padaṃ madīyaṃ suradvijānāntu tathaiva vaiṣṇavam || 31||

तन्नैमिषं पुण्यतमं महर्षिभिस्समाकुलां तां बदरीं विलोकय ।सचित्रकूटस्सुरसङ्घसंवृतस्सप्तैव पुर्योऽत्र विमुक्तिहेतवः ॥ ३२॥

tannaimiṣaṃ puṇyatamaṃ maharṣibhissamākulāṃ tāṃ badarīṃ vilokaya |sacitrakūṭassurasaṅghasaṃvṛtassaptaiva puryo'tra vimuktihetavaḥ || 32||

एतद्द्वादशलिङ्गसङ्घमगजे तत्तत्पुरीषृ स्थितंचोङ्कारो घुसृणेश्वरोऽयमगजे श्रीकामनाथोऽम्बिकेअसौ महाकालवरो महेशो नागेश्वरो वेणुवनैकसंश्रयः ॥ ३३॥

etaddvādaśaliṅgasaṅghamagaje tattatpurīṣṛ sthitaṃcoṅkāro ghusṛṇeśvaro'yamagaje śrīkāmanātho'mbikeasau mahākālavaro maheśo nāgeśvaro veṇuvanaikasaṃśrayaḥ || 33||

एषा शर्मदनर्मदात्रकलिता लिङ्गैकसङ्घावृताशोणोऽयं सरितां पतिं प्रवहते लिङ्गैकसङ्घनश्रयः ।पुण्या बाहुनदी सुपुष्करमिदं पुण्यं प्रभासं त्विदंमल्लिङ्गामलपातकं गिरिवराज्जातेऽमरं कण्टकम् ॥ ३४॥

eṣā śarmadanarmadātrakalitā liṅgaikasaṅghāvṛtāśoṇo'yaṃ saritāṃ patiṃ pravahate liṅgaikasaṅghanaśrayaḥ |puṇyā bāhunadī supuṣkaramidaṃ puṇyaṃ prabhāsaṃ tvidaṃmalliṅgāmalapātakaṃ girivarājjāte'maraṃ kaṇṭakam || 34||

श्रीरुद्रोऽमरकोटिरेष विहितः पिण्डारकं मत्प्रियञ्चैतत्क्षेत्रवरं कुरुप्रभवजं विन्ध्यो ह्ययं शैलजे ।एष श्रीशैलमौलिर्भवजनितमहापापसङ्घैकहन्ताचैषात्र्यम्बकशैलजा सुविहिता गोदावरी निम्नगा ॥ ३५॥

śrīrudro'marakoṭireṣa vihitaḥ piṇḍārakaṃ matpriyañcaitatkṣetravaraṃ kuruprabhavajaṃ vindhyo hyayaṃ śailaje |eṣa śrīśailamaulirbhavajanitamahāpāpasaṅghaikahantācaiṣātryambakaśailajā suvihitā godāvarī nimnagā || 35||

कृष्णा चापि सरिद्वराब्धिनिरता लिङ्गावृता पुण्यदा ॥ ३६॥

kṛṣṇā cāpi saridvarābdhiniratā liṅgāvṛtā puṇyadā || 36||

तत्प्रान्तसंस्थो घटजो मुनीशो मया पुरा प्रेषित एव विन्ध्यहृत् ।पश्चादथाम्भोनिधितीरसङ्गतं गोकर्णमेतन्मम लिङ्गमम्बिके ॥ ३७॥

tatprāntasaṃstho ghaṭajo munīśo mayā purā preṣita eva vindhyahṛt |paścādathāmbhonidhitīrasaṅgataṃ gokarṇametanmama liṅgamambike || 37||

अरुन्धदेषोऽमरमार्गमम्बिके प्रजातरोषः कनकाचलेन ।विन्ध्योऽप्ययं शैलवरस्त्वदाश्रयात्पुण्यं प्रतिष्ठानपुरं सुपुण्यदम् ॥ ३८॥

arundhadeṣo'maramārgamambike prajātaroṣaḥ kanakācalena |vindhyo'pyayaṃ śailavarastvadāśrayātpuṇyaṃ pratiṣṭhānapuraṃ supuṇyadam || 38||

कोलासुरेणात्र समीहिता पुरी तपस्यता तस्य वधात्त्वया जिता ।एषोऽरुणाद्रिः प्रथितप्रभावो वृद्धाद्रिरप्येव ममेष्टवासः ॥ ३९॥

kolāsureṇātra samīhitā purī tapasyatā tasya vadhāttvayā jitā |eṣo'ruṇādriḥ prathitaprabhāvo vṛddhādrirapyeva mameṣṭavāsaḥ || 39||

गोपर्वतश्चात्र विभाति शैलः काञ्ची जगत्काञ्चितलिङ्गसंयुता ।त्वदाश्रयात्कान्ततमा च सैव त्वदर्चनार्थं हरिणा च सेविता ॥ ४०॥

goparvataścātra vibhāti śailaḥ kāñcī jagatkāñcitaliṅgasaṃyutā |tvadāśrayātkāntatamā ca saiva tvadarcanārthaṃ hariṇā ca sevitā || 40||

शेषाचलस्त्वेष सुताश्रयो मम तदुत्तरे भाति महेशि पश्य ।कैलास एषोऽभिमतो हि दक्षिणस्सह्याचलो ह्येष यतो मरुद्वृधा ॥ ४१॥

śeṣācalastveṣa sutāśrayo mama taduttare bhāti maheśi paśya |kailāsa eṣo'bhimato hi dakṣiṇassahyācalo hyeṣa yato marudvṛdhā || 41||

सह्यापगातीरगलिङ्गमण्डलं महाप्रभावं किल शैलकन्ये ।कवेरकन्यातटलिङ्गसङ्घं श्रीकण्ठरत्नादिकमातृभूतम् ॥ ४२॥

sahyāpagātīragaliṅgamaṇḍalaṃ mahāprabhāvaṃ kila śailakanye |kaverakanyātaṭaliṅgasaṅghaṃ śrīkaṇṭharatnādikamātṛbhūtam || 42||

तज्जम्बुलिङ्गञ्च हरिस्ततोऽपि पञ्चापगेशाख्यमहो भवानि ।कुम्भेश्वरं लिङ्गमिदं मनोज्ञं तदर्जुनञ्चापि मयूरलिङ्गम् ॥ ४३॥

tajjambuliṅgañca haristato'pi pañcāpageśākhyamaho bhavāni |kumbheśvaraṃ liṅgamidaṃ manojñaṃ tadarjunañcāpi mayūraliṅgam || 43||

श्वेतेश्वरं तत्प्रथितं विमुक्तिदं तदुत्तरे यद्विरजं विशोकम् ।हृत्पुण्डरीकं विमलं ममाश्रयं यत्रैव मे नर्तनमम्बिके त्वया ॥ ४४॥

śveteśvaraṃ tatprathitaṃ vimuktidaṃ taduttare yadvirajaṃ viśokam |hṛtpuṇḍarīkaṃ vimalaṃ mamāśrayaṃ yatraiva me nartanamambike tvayā || 44||

सदैव दृष्टं प्रथिते प्रदोषे क्षाराम्बुधेस्तीरगतं सुपुण्यदम् ।वेदाख्यसत्काननमब्जसञ्ज्ञं लिङ्गावृतं तत्कमलालयाख्यम् ॥ ४५॥

sadaiva dṛṣṭaṃ prathite pradoṣe kṣārāmbudhestīragataṃ supuṇyadam |vedākhyasatkānanamabjasañjñaṃ liṅgāvṛtaṃ tatkamalālayākhyam || 45||

श्रीसुन्दरं विष्णुपुरञ्च देवि ततोऽपि तद्द्वीपगगन्धमादने ।नगोत्तमे लिङ्गवरं ममाम्बिके ॥ ४६॥

śrīsundaraṃ viṣṇupurañca devi tato'pi taddvīpagagandhamādane |nagottame liṅgavaraṃ mamāmbike || 46||

हरिः पुरा भार्गवजेन शप्तो भार्यावियुक्तोऽप्यहनत्सरावणम् ।तेनैव तत्पूजितमम्बिकेऽद्य पश्याधुना सेतुवरं सुपुण्यम् ॥ ४७॥

hariḥ purā bhārgavajena śapto bhāryāviyukto'pyahanatsarāvaṇam |tenaiva tatpūjitamambike'dya paśyādhunā setuvaraṃ supuṇyam || 47||

तत्पश्चिमे पुण्यतमं ममाम्बिके हालास्यसञ्ज्ञं वरवेणुसञ्ज्ञम् ।तत्रैव ताम्राचलसङ्गतोऽब्धिस्तत्तीरसंस्थान्यपि देवि पश्य ॥ ४८॥

tatpaścime puṇyatamaṃ mamāmbike hālāsyasañjñaṃ varaveṇusañjñam |tatraiva tāmrācalasaṅgato'bdhistattīrasaṃsthānyapi devi paśya || 48||

लिङ्गानि तुङ्गानि मनोहराणि महेन्द्रशैलो मलयश्च शैलः ।एतानि ते क्षेत्रवराणि देवि दृष्टानि च श्रोत्रवरैश्श्रुतानि ॥ ४९॥

liṅgāni tuṅgāni manoharāṇi mahendraśailo malayaśca śailaḥ |etāni te kṣetravarāṇi devi dṛṣṭāni ca śrotravaraiśśrutāni || 49||

पापाद्रिमौलेर्भिदुराणि पश्य क्षेत्रेक्षणेनापि विमुक्तपापाः ॥ ५०॥

pāpādrimaulerbhidurāṇi paśya kṣetrekṣaṇenāpi vimuktapāpāḥ || 50||

क्षेत्राणाञ्च पतिस्सदैव कथितो वेदेषु पश्यादरादारात्सर्वजगद्गतोऽपि विदुषां दुष्टात्मनां शैलजे ।कष्टान्यप्यसमीक्ष्य योऽत्र विहितः क्षेत्रेषु वा सादरस्तस्मै तां वितरामि मुक्तिमगजे रुद्राक्षभस्मादरे ॥ ५१॥

kṣetrāṇāñca patissadaiva kathito vedeṣu paśyādarādārātsarvajagadgato'pi viduṣāṃ duṣṭātmanāṃ śailaje |kaṣṭānyapyasamīkṣya yo'tra vihitaḥ kṣetreṣu vā sādarastasmai tāṃ vitarāmi muktimagaje rudrākṣabhasmādare || 51||

॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते माहेश्वराख्ये ज्योतिर्लिङ्गादिशिवक्षेत्रवर्णनम् ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । माहेश्वराख्यः प्रथमांशः । अध्यायः २० क्षेत्रवर्णनम् । १६५१॥

|| iti śivarahasyāntargate māheśvarākhye jyotirliṅgādiśivakṣetravarṇanam |||| śrīśivarahasyam | māheśvarākhyaḥ prathamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 20 kṣetravarṇanam | 1651||

– ॥ श्रीशिवरहस्यम् ।माहेश्वराख्यः प्रथमांशः ।अध्यायः २० – क्षेत्रवर्णनम् ।१६-५१॥

– || śrīśivarahasyam |māheśvarākhyaḥ prathamāṃśaḥ |adhyāyaḥ 20 – kṣetravarṇanam | 16-51||