दक्षिणामूर्त्युपनिषत् Dakshinamurti Upanishad

यन्मौनव्याख्यया मौनिपटलं क्षणमात्रतः ।महामौनपदं याति स हि मे परमा गतिः ॥ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ।तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ॐ ब्रह्मावर्ते महाभाण्डीरवटमूले महासत्राय समेतामहर्षयः शौनकादयस्ते ह समित्पाणयस्तत्त्वजिज्ञासवोमार्कण्डेयं चिरऽजीविनमुपसमेत्य पप्रच्छुः केन त्वंचिरं जीवसि केन वानन्दमनुभवसीति । परमरहस्यशिवतत्त्वज्ञानेनेति स होवाच । किं तत्परमरहस्यशिवतत्त्वज्ञानम् ।किं तज्ज्ञानसाधनम् । कः परिकरः । को बलिः । कः कालः ।किं तत्स्थानमिति । स होवाच । येन दक्षिणामुखः शिवोऽपरोक्षीकृतोभवति तत्परमरहस्यशिवतत्त्वज्ञानम् । यः सर्वोपरमे कालेसर्वानात्मन्युपसंहृत्य स्वात्मानन्दसुखे मोदते प्रकाशतेवा स देवः । अत्रैते मन्त्ररहस्यश्लोका भवन्ति । मेधादक्षिणामूर्तिमन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः । गायत्री छन्दः ।देवता दक्षिणास्यः । मन्त्रेणाङ्गन्यासः । ॐ आदौ नम उच्चार्यततो भगवते पदम् । दक्षिणेति पदं पश्चान्मूर्तये पदमुद्धरेत् ॥ १॥

yanmaunavyākhyayā maunipaṭalaṃ kṣaṇamātrataḥ |mahāmaunapadaṃ yāti sa hi me paramā gatiḥ ||oṃ saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai |tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||oṃ brahmāvarte mahābhāṇḍīravaṭamūle mahāsatrāya sametāmaharṣayaḥ śaunakādayaste ha samitpāṇayastattvajijñāsavomārkaṇḍeyaṃ cira'jīvinamupasametya papracchuḥ kena tvaṃciraṃ jīvasi kena vānandamanubhavasīti | paramarahasyaśivatattvajñāneneti sa hovāca | kiṃ tatparamarahasyaśivatattvajñānam |kiṃ tajjñānasādhanam | kaḥ parikaraḥ | ko baliḥ | kaḥ kālaḥ |kiṃ tatsthānamiti | sa hovāca | yena dakṣiṇāmukhaḥ śivo'parokṣīkṛtobhavati tatparamarahasyaśivatattvajñānam | yaḥ sarvoparame kālesarvānātmanyupasaṃhṛtya svātmānandasukhe modate prakāśatevā sa devaḥ | atraite mantrarahasyaślokā bhavanti | medhādakṣiṇāmūrtimantrasya brahmā ṛṣiḥ | gāyatrī chandaḥ |devatā dakṣiṇāsyaḥ | mantreṇāṅganyāsaḥ | oṃ ādau nama uccāryatato bhagavate padam | dakṣiṇeti padaṃ paścānmūrtaye padamuddharet || 1||

अस्मच्छब्दं चतुर्थ्यन्तं मेधां प्रज्ञां पदं वदेत् ।समुच्चार्य ततो वायुबीजं च्छं च ततः पठेत् ।अग्निजायां ततस्त्वेष चतुर्विंशाक्षरो मनुः ॥ २॥

asmacchabdaṃ caturthyantaṃ medhāṃ prajñāṃ padaṃ vadet |samuccārya tato vāyubījaṃ cchaṃ ca tataḥ paṭhet |agnijāyāṃ tatastveṣa caturviṃśākṣaro manuḥ || 2||

ध्यानम् ॥स्फटिकरजतवर्णं मौक्तिकीमक्षमालाममृतकलशविद्यां ज्ञानमुद्रां कराग्रे ।दधतमुरगकक्ष्यं चन्द्रचूडं त्रिनेत्रंविधृतविविधभूषं दक्षिणामूर्तिमीडे ॥ ३॥

dhyānam ||sphaṭikarajatavarṇaṃ mauktikīmakṣamālāmamṛtakalaśavidyāṃ jñānamudrāṃ karāgre |dadhatamuragakakṣyaṃ candracūḍaṃ trinetraṃvidhṛtavividhabhūṣaṃ dakṣiṇāmūrtimīḍe || 3||

मन्त्रेण न्यासः ।आदौ वेदादिमुच्चार्य स्वराद्यं सविसर्गकम् ।पञ्चार्णं तत उद्धृत्य अन्तरं सविसर्गकम् ।अन्ते समुद्धरेत्तारं मनुरेष नवाक्षरः ॥ ४॥

mantreṇa nyāsaḥ |ādau vedādimuccārya svarādyaṃ savisargakam |pañcārṇaṃ tata uddhṛtya antaraṃ savisargakam |ante samuddharettāraṃ manureṣa navākṣaraḥ || 4||

मुद्रां भद्रार्थदात्रीं स परशुहरिणं बाहुभिर्बाहुमेकंजान्वासक्तं दधानो भुजगबिलसमाबद्धकक्ष्यो वटाधः ।आसीनश्चन्द्रखण्डप्रतिघटितजटाक्षीरगौरस्त्रिनेत्रोदद्यादाद्यः शुकाद्यैर्मुनिभिरभिवृतो भावशुद्धिं भवो नः ॥ ५॥

mudrāṃ bhadrārthadātrīṃ sa paraśuhariṇaṃ bāhubhirbāhumekaṃjānvāsaktaṃ dadhāno bhujagabilasamābaddhakakṣyo vaṭādhaḥ |āsīnaścandrakhaṇḍapratighaṭitajaṭākṣīragaurastrinetrodadyādādyaḥ śukādyairmunibhirabhivṛto bhāvaśuddhiṃ bhavo naḥ || 5||

मन्त्रेण न्यासः ब्रह्मर्षिन्यासःतारं ब्रूंनम उच्चार्य मायां वाग्भवमेव च ।दक्षिणापदमुच्चार्य ततः स्यान्मूर्तये पदम् ॥ ६॥

mantreṇa nyāsaḥ brahmarṣinyāsaḥtāraṃ brūṃnama uccārya māyāṃ vāgbhavameva ca |dakṣiṇāpadamuccārya tataḥ syānmūrtaye padam || 6||

ज्ञानं देहि पदं पश्चाद्वह्निजायां ततो न्यसेत् ।मनुरष्टादशार्णोऽयं सर्वमन्त्रेषु गोपितः ॥ ७॥

jñānaṃ dehi padaṃ paścādvahnijāyāṃ tato nyaset |manuraṣṭādaśārṇo'yaṃ sarvamantreṣu gopitaḥ || 7||

भस्मव्यापाण्डुरङ्गः शशिशकलधरो ज्ञानमृद्राक्षमालावीणापुस्तैर्विराजत्करकमलधरो योगपट्टाभिरामः ।व्याख्यापीठे निषण्णो मुनिवरनिकरैः सेव्यमानः प्रसन्नःसव्यालः कृत्तिवासाः सततमवतु नो दक्षिणामूर्तिरीशः ॥ ८॥

bhasmavyāpāṇḍuraṅgaḥ śaśiśakaladharo jñānamṛdrākṣamālāvīṇāpustairvirājatkarakamaladharo yogapaṭṭābhirāmaḥ |vyākhyāpīṭhe niṣaṇṇo munivaranikaraiḥ sevyamānaḥ prasannaḥsavyālaḥ kṛttivāsāḥ satatamavatu no dakṣiṇāmūrtirīśaḥ || 8||

मन्त्रेण न्यासः । [ब्रह्मर्षिन्यासः ।]तारं परं रमाबीजं वदेत्सांबशिवाय च ।तुभ्यं चानलजायां मनुर्द्वादशवर्णकः ॥ ९॥

mantreṇa nyāsaḥ | [brahmarṣinyāsaḥ |]tāraṃ paraṃ ramābījaṃ vadetsāṃbaśivāya ca |tubhyaṃ cānalajāyāṃ manurdvādaśavarṇakaḥ || 9||

वीणां करैः पुस्तकमक्षमालांबिभ्राणमभ्राभगलं वराढ्यम् ।फणीन्द्रकक्ष्यं मुनिभिः शुकाद्यैःसेव्यं वटाधः कृतनीडमीडे ॥ १०॥

vīṇāṃ karaiḥ pustakamakṣamālāṃbibhrāṇamabhrābhagalaṃ varāḍhyam |phaṇīndrakakṣyaṃ munibhiḥ śukādyaiḥsevyaṃ vaṭādhaḥ kṛtanīḍamīḍe || 10||

विष्णू ऋषिरनुष्टुप् छन्दः । देवता दक्षिणास्यः ।मन्त्रेण न्यासः ।तारं नमो भगवते तुभ्यं वटपदं ततः ।मूलेति पदमुच्चार्य वासिने पदमुद्धरेत् ॥ ११॥

viṣṇū ṛṣiranuṣṭup chandaḥ | devatā dakṣiṇāsyaḥ |mantreṇa nyāsaḥ |tāraṃ namo bhagavate tubhyaṃ vaṭapadaṃ tataḥ |mūleti padamuccārya vāsine padamuddharet || 11||

प्रज्ञामेधापदं पश्चादादिसिद्धिं ततो वदेत् ।दायिने पदमुच्चार्य मायिने नम उद्धरेत् ॥ १२॥

prajñāmedhāpadaṃ paścādādisiddhiṃ tato vadet |dāyine padamuccārya māyine nama uddharet || 12||

वागीशाय ततः पश्चान्महाज्ञानपदं ततः ।वह्निजायां ततस्त्वेष द्वात्रिंशद्वर्णको मनुः ।आनुष्टुभो मन्त्रराजः सर्वमन्त्रोत्तमोतमः ॥ १३॥

vāgīśāya tataḥ paścānmahājñānapadaṃ tataḥ |vahnijāyāṃ tatastveṣa dvātriṃśadvarṇako manuḥ |ānuṣṭubho mantrarājaḥ sarvamantrottamotamaḥ || 13||

ध्यानम् ।मुद्रापुस्तकवह्निनागविलसद्बाहुं प्रसन्नाननंमुक्ताहारविभूषणं शशिकलाभास्वत्किरीटोज्ज्वलम् ।अज्ञानापहमादिमादिमगिरामर्थं भवानीपतिंन्यग्रोधान्तनिवासिनं परगुरुं ध्यायाम्यभीष्टाप्तये ॥ १४॥

dhyānam |mudrāpustakavahnināgavilasadbāhuṃ prasannānanaṃmuktāhāravibhūṣaṇaṃ śaśikalābhāsvatkirīṭojjvalam |ajñānāpahamādimādimagirāmarthaṃ bhavānīpatiṃnyagrodhāntanivāsinaṃ paraguruṃ dhyāyāmyabhīṣṭāptaye || 14||

मौनमुद्रा ।सोऽहमिति यावदास्थितिः सनिष्ठा भवति ।तदभेदेन मन्त्राम्रेडनं ज्ञानसाधनम् ।चित्ते तदेकतानता परिकरः । अङ्गचेष्टार्पणं बलिः ।त्रीणि धामानि कालः । द्वादशान्तपदं स्थानमिति ।ते ह पुनः श्रद्दधानास्तं प्रत्यूचुः ।कथं वाऽस्योदयः । किं स्वरूपम् । को वाऽस्योपासक इति ।स होवाच ।वैराग्यतैलसम्पूर्णे भक्तिवर्तिसमन्विते ।प्रबोधपूर्णपात्रे तु ज्ञप्तिदीपं विलोकयेत् ॥ १५॥

maunamudrā |so'hamiti yāvadāsthitiḥ saniṣṭhā bhavati |tadabhedena mantrāmreḍanaṃ jñānasādhanam |citte tadekatānatā parikaraḥ | aṅgaceṣṭārpaṇaṃ baliḥ |trīṇi dhāmāni kālaḥ | dvādaśāntapadaṃ sthānamiti |te ha punaḥ śraddadhānāstaṃ pratyūcuḥ |kathaṃ vā'syodayaḥ | kiṃ svarūpam | ko vā'syopāsaka iti |sa hovāca |vairāgyatailasampūrṇe bhaktivartisamanvite |prabodhapūrṇapātre tu jñaptidīpaṃ vilokayet || 15||

मोहान्धकारे निःसारे उदेति स्वयमेव हि ।वैराग्यमरणिं कृत्वा ज्ञानं कृत्वोत्तरारणिम् ॥ १६॥

mohāndhakāre niḥsāre udeti svayameva hi |vairāgyamaraṇiṃ kṛtvā jñānaṃ kṛtvottarāraṇim || 16||

गाढतामिस्रसंशान्त्यै गूढमर्थं निवेदयेत् ।मोहभानुजसंक्रान्तं विवेकाख्यं मृकण्डुजम् ॥ १७॥

gāḍhatāmisrasaṃśāntyai gūḍhamarthaṃ nivedayet |mohabhānujasaṃkrāntaṃ vivekākhyaṃ mṛkaṇḍujam || 17||

तत्त्वाविचारपाशेन बद्धं द्वैतभयातुरम् ।उज्जीवयन्निजानन्दे स्वस्वरूपेण संस्थितः ॥ १८॥

tattvāvicārapāśena baddhaṃ dvaitabhayāturam |ujjīvayannijānande svasvarūpeṇa saṃsthitaḥ || 18||

शेमुषी दक्षिणा प्रोक्ता सा यस्याभीक्षणे मुखम् ।दक्षिणाभिमुखः प्रोक्तः शिवोऽसौ ब्रह्मवादिभिः ॥ १९॥

śemuṣī dakṣiṇā proktā sā yasyābhīkṣaṇe mukham |dakṣiṇābhimukhaḥ proktaḥ śivo'sau brahmavādibhiḥ || 19||

सर्गादिकाले भगवान्विरिञ्चिरुपास्यैनं सर्गसामर्थ्यमाप्य ।तुतोष चित्ते वाञ्छितार्थांश्च लब्ध्वाधन्यः सोपास्योपासको भवति धाता ॥ २०॥

sargādikāle bhagavānviriñcirupāsyainaṃ sargasāmarthyamāpya |tutoṣa citte vāñchitārthāṃśca labdhvādhanyaḥ sopāsyopāsako bhavati dhātā || 20||

य इमां परमरहस्यशिवतत्त्वविद्यामधीते स सर्वपापेभ्यो मुक्तो भवति ।य एवं वेद स कैवल्यमनुभवतीत्युपनिषत् ॥ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ।तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥इति दक्षिणामूर्त्युपनिषत्समाप्ता ॥

ya imāṃ paramarahasyaśivatattvavidyāmadhīte sa sarvapāpebhyo mukto bhavati |ya evaṃ veda sa kaivalyamanubhavatītyupaniṣat ||oṃ saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai |tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||iti dakṣiṇāmūrtyupaniṣatsamāptā ||