जानकीस्तुतिः यमकृता Janakistuti by Yama

धर्मराज उवाच ।नमोऽस्तु ते धर्मवसुन्धरायै धर्मात्मिकायै धर्मफलात्मिकायै ।समस्तधर्मातिगदैत्यवंशमूलच्छिदे रामपरप्रियायै ॥ १॥

dharmarāja uvāca |namo'stu te dharmavasundharāyai dharmātmikāyai dharmaphalātmikāyai |samastadharmātigadaityavaṃśamūlacchide rāmaparapriyāyai || 1||

समस्तजीवाभ्युदयैकहेतुर्धर्मः परस्त्वं फलदा च तस्य ।विभासि चेत्तस्य प्रतियोगिनी त्वं तदा भवेददुःखततिर्जनानाम् ॥ २॥

samastajīvābhyudayaikaheturdharmaḥ parastvaṃ phaladā ca tasya |vibhāsi cettasya pratiyoginī tvaṃ tadā bhavedaduḥkhatatirjanānām || 2||

समासतो व्यासत एव चापित्वमेव धर्मः श्रुतिलक्षणो यः ।सर्गाय विश्वस्य तनोषि रूप मर्यादाख्यं यत एवास्य बन्धः ॥ ३॥

samāsato vyāsata eva cāpitvameva dharmaḥ śrutilakṣaṇo yaḥ |sargāya viśvasya tanoṣi rūpa maryādākhyaṃ yata evāsya bandhaḥ || 3||

प्रवाहमार्गोऽप्यखिलस्त्वयीशि प्रतिष्ठितो यत्र भवः पुनः पुनः ।निजेच्छया रामरमे कदाचिदनुग्रहं चेत्कुरुषे विमुक्त्यै ॥ ४॥

pravāhamārgo'pyakhilastvayīśi pratiṣṭhito yatra bhavaḥ punaḥ punaḥ |nijecchayā rāmarame kadācidanugrahaṃ cetkuruṣe vimuktyai || 4||

कर्त्ता क्रिया कर्मगणः समस्तस्त्वयीशि सर्वं करणप्रतिष्ठितम् ।सर्वस्याधिष्ठानमयैकशक्त्या विचिन्त्य भोगेच्छतयास्त्वधोजुषे ॥ ५॥

karttā kriyā karmagaṇaḥ samastastvayīśi sarvaṃ karaṇapratiṣṭhitam |sarvasyādhiṣṭhānamayaikaśaktyā vicintya bhogecchatayāstvadhojuṣe || 5||

कुतर्कमोहोपहतस्वभावाः कुतः क्व वा नेति वदन्ति विश्वम् ।अध्यात्मविद्याकुशलाः पुनस्त्वा सर्वस्य मूल परमामनन्ति ॥ ६॥

kutarkamohopahatasvabhāvāḥ kutaḥ kva vā neti vadanti viśvam |adhyātmavidyākuśalāḥ punastvā sarvasya mūla paramāmananti || 6||

दण्डं भवे धारयाम्युग्रमद्धा पापात्मसु त्वत्स्वरूपद्रुहेषु ।सोऽहं यदा स्यां परमोशमानी तदा मयि त्व विदधासिदण्डम् ॥ ७॥

daṇḍaṃ bhave dhārayāmyugramaddhā pāpātmasu tvatsvarūpadruheṣu |so'haṃ yadā syāṃ paramośamānī tadā mayi tva vidadhāsidaṇḍam || 7||

लिखाम्यहं सदसच्चेतरेषां भवप्रवाहोपगतात्मनां नृणाम् ।न तु त्वदीयोन्नतपादपद्मपरायणानां पुरुषेश्वराणाम् ॥ ८॥

likhāmyahaṃ sadasaccetareṣāṃ bhavapravāhopagatātmanāṃ nṛṇām |na tu tvadīyonnatapādapadmaparāyaṇānāṃ puruṣeśvarāṇām || 8||

कदाचिदानेतुमभूत्प्रवृत्तो मद्भूतवर्गः प्रमुदाटवीस्थम् ।कञ्चित्त्वदीयं जनमात्ममोहाद्बहिः कदाचित्कलितात्यधर्मम् ॥ ९॥

kadācidānetumabhūtpravṛtto madbhūtavargaḥ pramudāṭavīstham |kañcittvadīyaṃ janamātmamohādbahiḥ kadācitkalitātyadharmam || 9||

तथा ह्यम्ब काश्चिदन्त्यजः पापाचार आजन्मकृतमांसाशनोमदिरामत्तो मत्स्यान्घ्नन् सन्तततत्पिशितैकपरिपोषितनिजकुटुम्बःशिश्नोदरपरायणः केचित्कर्मणा प्रमोदाटव्यां चातुर्मास्यप्रसङ्गेसमागतानां परमहंसानां मुनीनां श्रीरामभक्तानामङ्गसङ्गिनंपवमानं सेवमानः स्वपत्न्याऽऽनीतं तदुच्छिष्टं जुषाणःश्रीहरिचरणसरोजसङ्गितुलसीदलसौरभमम्भः पिबन्कालमतिवाहयामास ।ततः कदाचिन्मृगयां गतो वराहान्महिषान्मृगांश्चोद्वेजयमानःकेनचित्केसरिणाकालितः प्राणात्यपमगात् ।ततस्तमानेतुं यमदूतास्तीक्ष्णदंष्ट्राः करालवदनाः सुदीर्घनासाभयानकाः कल्मषविग्रहाः पिशङ्गोग्रोर्ध्वप्ररूढकेशाःकठिनकशाभिघातिन उच्चावचदशनाः प्रेता इव सयमनी नेतुंप्रवृत्ताः ।तांश्चार्द्धपथ एव तर्जयन्तस्तर्जयन्तइव सधनुर्वाणाम्बुजकराःपीतवाससो वेत्रधराः श्रीरामराघवेन्द्रस्य दूता मिलिताः ।ते च तैः पराभूतामन्निदेश्या असमर्था इव जाताः ।किमर्थमसकौवर्णाधमो धर्मविमुख आजन्मयचितपिशितो मृगाशनःश्रीरामचन्द्र दूतैः श्रीरामपार्श्वमेव नीयत इति शोचमानास्ततःपरावृत्ता बभूवुरागत्य च मामूचुः ॥ १०॥

tathā hyamba kāścidantyajaḥ pāpācāra ājanmakṛtamāṃsāśanomadirāmatto matsyānghnan santatatatpiśitaikaparipoṣitanijakuṭumbaḥśiśnodaraparāyaṇaḥ kecitkarmaṇā pramodāṭavyāṃ cāturmāsyaprasaṅgesamāgatānāṃ paramahaṃsānāṃ munīnāṃ śrīrāmabhaktānāmaṅgasaṅginaṃpavamānaṃ sevamānaḥ svapatnyā''nītaṃ taducchiṣṭaṃ juṣāṇaḥśrīharicaraṇasarojasaṅgitulasīdalasaurabhamambhaḥ pibankālamativāhayāmāsa |tataḥ kadācinmṛgayāṃ gato varāhānmahiṣānmṛgāṃścodvejayamānaḥkenacitkesariṇākālitaḥ prāṇātyapamagāt |tatastamānetuṃ yamadūtāstīkṣṇadaṃṣṭrāḥ karālavadanāḥ sudīrghanāsābhayānakāḥ kalmaṣavigrahāḥ piśaṅgogrordhvaprarūḍhakeśāḥkaṭhinakaśābhighātina uccāvacadaśanāḥ pretā iva sayamanī netuṃpravṛttāḥ |tāṃścārddhapatha eva tarjayantastarjayantaiva sadhanurvāṇāmbujakarāḥpītavāsaso vetradharāḥ śrīrāmarāghavendrasya dūtā militāḥ |te ca taiḥ parābhūtāmannideśyā asamarthā iva jātāḥ |kimarthamasakauvarṇādhamo dharmavimukha ājanmayacitapiśito mṛgāśanaḥśrīrāmacandra dūtaiḥ śrīrāmapārśvameva nīyata iti śocamānāstataḥparāvṛttā babhūvurāgatya ca māmūcuḥ || 10||

यमदूता ऊचुभगवन् वैवस्वत श्राद्धेऽव कश्चिन्दन्त्यजः प्रमोदवनस्य पार्श्वेलुब्धको भूत्वा विचरन् केशरिणाहतः ।सोऽस्मयात्केरभ्य आच्छिद्य श्रीरामचन्द्रदूतैः श्रीरामपार्श्वमेवमीयत इति महदाश्चर्यं नः संवृतं यतोऽयं दुराचारःपापिष्ठतमोऽन्त्यजः सन्यासिनामूर्द्धरेतसां योगीश्वराणामात्मज्ञानामपिदुराप रामपदं केन कर्मातिशयेन नीयत इति भवानेव वदेति ।तानहं विमृश्य तस्याचिन्त्यगतितामवोचम् ॥ ११॥

yamadūtā ūcubhagavan vaivasvata śrāddhe'va kaścindantyajaḥ pramodavanasya pārśvelubdhako bhūtvā vicaran keśariṇāhataḥ |so'smayātkerabhya ācchidya śrīrāmacandradūtaiḥ śrīrāmapārśvamevamīyata iti mahadāścaryaṃ naḥ saṃvṛtaṃ yato'yaṃ durācāraḥpāpiṣṭhatamo'ntyajaḥ sanyāsināmūrddharetasāṃ yogīśvarāṇāmātmajñānāmapidurāpa rāmapadaṃ kena karmātiśayena nīyata iti bhavāneva vadeti |tānahaṃ vimṛśya tasyācintyagatitāmavocam || 11||

अहो दूता न ज्ञायत एष भवद्भिःप्रमोदवनैकतिष्ठन्सकलभाग्यवतांमूर्द्धानमधिरूढस्तत्र खलु कदाचिद्रामभक्ताः परमहंसामुनयोऽभ्युपेतास्तेषामुच्छिष्टमनेन भक्षितमभूत्सारवंचाम्बुश्रीचरणसुगन्धितुलसीतरुमञ्जरीमञ्जुलसोवहंस्फुटमाजन्म पीयूष तमभूत्तदङ्गसङ्गीशीतलमन्दसुगन्धिःपवमानश्चसेविततमस्तेन कर्मणाध्वस्तरजस्तमोमलःसुविशुद्धमानसोऽयं देहात्यये रामदूतैरेव नीयते श्रीकुञ्जाख्यन्धामनातः परमीदृग्विधोऽप्यन्योऽपि भवद्भिरिहानीयतां तत्रैतागाथाः स्मर्तव्याः येषां प्रमोदवनवासजुषां जनानां पापात्मनामपिसुखार्थमतीतमायुः ।स्वेच्छाक्रियाश्च हरिनामपराङ्मुखाश्च तान्नैव संस्पृशतदूतवरा मदीयाः ॥ १२॥

aho dūtā na jñāyata eṣa bhavadbhiḥpramodavanaikatiṣṭhansakalabhāgyavatāṃmūrddhānamadhirūḍhastatra khalu kadācidrāmabhaktāḥ paramahaṃsāmunayo'bhyupetāsteṣāmucchiṣṭamanena bhakṣitamabhūtsāravaṃcāmbuśrīcaraṇasugandhitulasītarumañjarīmañjulasovahaṃsphuṭamājanma pīyūṣa tamabhūttadaṅgasaṅgīśītalamandasugandhiḥpavamānaścasevitatamastena karmaṇādhvastarajastamomalaḥsuviśuddhamānaso'yaṃ dehātyaye rāmadūtaireva nīyate śrīkuñjākhyandhāmanātaḥ paramīdṛgvidho'pyanyo'pi bhavadbhirihānīyatāṃ tatraitāgāthāḥ smartavyāḥ yeṣāṃ pramodavanavāsajuṣāṃ janānāṃ pāpātmanāmapisukhārthamatītamāyuḥ |svecchākriyāśca harināmaparāṅmukhāśca tānnaiva saṃspṛśatadūtavarā madīyāḥ || 12||

ये सारवं मलिलमिन्दुसुधावलक्षं श्रीपादसङ्कलितमञ्जलिभिः पिबन्ति ।तत्तीरऽभूरुहगतातपगात्रतापास्तान्नैव संस्पृशत दूतवरा मदीयाः ॥ १३॥

ye sāravaṃ malilamindusudhāvalakṣaṃ śrīpādasaṅkalitamañjalibhiḥ pibanti |tattīra'bhūruhagatātapagātratāpāstānnaiva saṃspṛśata dūtavarā madīyāḥ || 13||

येषां च कुक्षिगतमन्नमतीव पूतमुच्छिष्टभूतममृतोपममेकसिक्थम् ।श्रीरामचन्द्रमधुराधरसङ्गमिष्टंतान्नैव संस्पृशत दूतवरा मदीयाः ॥ १४॥

yeṣāṃ ca kukṣigatamannamatīva pūtamucchiṣṭabhūtamamṛtopamamekasiktham |śrīrāmacandramadhurādharasaṅgamiṣṭaṃtānnaiva saṃspṛśata dūtavarā madīyāḥ || 14||

श्रीरामसेवककेरेर्विपुलप्रसादेरुच्छिष्टदत्तममृतोपमिष्टमन्त्रम् ।ये भक्षयन्ति नितरामपि नीचजातास्तान्नैव संस्मृशत दूतवरामदीया ॥ १५॥

śrīrāmasevakakerervipulaprasāderucchiṣṭadattamamṛtopamiṣṭamantram |ye bhakṣayanti nitarāmapi nīcajātāstānnaiva saṃsmṛśata dūtavarāmadīyā || 15||

ये रामचन्द्रचरणाम्बुजलग्नचारुनित्योल्लसत्तुलसिकारजसाभिषिक्ताः ।श्रीरामनामगदनैर्वदने पवित्रास्तान्नैव संस्पृशत दूतवरा मदीयाः ॥ १६॥

ye rāmacandracaraṇāmbujalagnacārunityollasattulasikārajasābhiṣiktāḥ |śrīrāmanāmagadanairvadane pavitrāstānnaiva saṃspṛśata dūtavarā madīyāḥ || 16||

चाण्डालयोनिपतिता अपि येऽन्तकाले श्रीमत्प्रमोदवनभूतुलसीतरूणाम् ।मूलोद्भवां कर्हिचिन्मृदमुद्वहन्ति तान्नैव संस्पृशत दूतवरा मदीयाः ॥ १७॥

cāṇḍālayonipatitā api ye'ntakāle śrīmatpramodavanabhūtulasītarūṇām |mūlodbhavāṃ karhicinmṛdamudvahanti tānnaiva saṃspṛśata dūtavarā madīyāḥ || 17||

ये चित्रकूटरमणाद्रिशिलातलोत्थां मृत्स्नामतीवरुचिरां च समुद्वहन्ति ।मन्दाकिनीपुलिनधूलिसुधृसराङ्गास्तान्नैव संस्पृशत दूतवरा मदीयाः ॥ १८॥

ye citrakūṭaramaṇādriśilātalotthāṃ mṛtsnāmatīvarucirāṃ ca samudvahanti |mandākinīpulinadhūlisudhṛsarāṅgāstānnaiva saṃspṛśata dūtavarā madīyāḥ || 18||

ये कोसलानगरराजपवित्रवीथीधूलीसुपृक्तवपुषो मनुजा म्रियन्ते ।आजन्म पातककृतोऽपि नृशंसयोऽपितान्नैव संस्पृथत दूतवरा मदीयाः ॥ १९॥

ye kosalānagararājapavitravīthīdhūlīsupṛktavapuṣo manujā mriyante |ājanma pātakakṛto'pi nṛśaṃsayo'pitānnaiva saṃspṛthata dūtavarā madīyāḥ || 19||

येषां प्रमोदवनवीथिषु काककोलपेर्वादयः कवलयन्ति वपुः कदाचित् ।पिण्डादिकर्मरहितानपि चातिपापांस्तान्नैव संस्पृशत दूतवरा मदीयाः ॥ २०॥

yeṣāṃ pramodavanavīthiṣu kākakolapervādayaḥ kavalayanti vapuḥ kadācit |piṇḍādikarmarahitānapi cātipāpāṃstānnaiva saṃspṛśata dūtavarā madīyāḥ || 20||

ये कोसलापरिसरत्सरयूतरङ्गासम्पृक्तमारुतसमागममात्रपूताः ।देशेषु तेषु निवसन्ति च मानवा ये तान्नैव संस्पृशत दूतवरा मदीयाः ॥ २१॥

ye kosalāparisaratsarayūtaraṅgāsampṛktamārutasamāgamamātrapūtāḥ |deśeṣu teṣu nivasanti ca mānavā ye tānnaiva saṃspṛśata dūtavarā madīyāḥ || 21||

इत्येवमुक्तास्ते मदीया अत्युग्रयातनाकारिणोऽपि दूता कोसलापुरोपान्तभूमिषु प्रमोदवनवीथिषु चित्रकूटपरितः प्रदेशेषुसरयूतीरप्रदेशेषु तदुपान्तदेशेषु च मृतान्नैवाधुनाऽऽनयन्तिपक्षिणो मृगान् मशकान् कीटानपि किमुत मानवान् ।सोऽयं तवैव महिमा श्रीमज्जनकनरेन्द्रनन्दिन्याःसाकेतपुराधीशमहिष्या मिथिलापुर कुमारिकायाः ।प्रमोदवननित्यवासिन्याःश्रीप्रमुदाटवीसाम्राज्यसुखितश्रीराघवचन्द्रचन्द्रिकायाःश्रीनन्दननन्दिन्याः श्री सहजानन्दिन्यास्त्रिभुवनसुखसमूहवितरणायनित्य मुञ्जृम्भतेस्म ।ॐ नमस्तस्यैसुवर्णहलाकृष्टजनकनरेन्द्रयज्ञावनीयावनीकरणप्रवणायैरत्नसिंहासनपरिसरपृसृत्वरनवनवीननदीतरङ्गच्छटाचाखीज्यमानाद्भुतविग्रहायैऊर्मिला माण्डवीश्रुतकीर्तिमण्डितमहामहासनप्रतिष्ठितायैधरणीदेवताकरकमलवितीर्णायैजनकनरेन्द्रसादरगृहीतायैसुनयनादेवीनयनानन्दिचन्द्रिकायैचलच्चकोरीनयनाञ्जलिनिपीतमुखचन्द्रसुधायै श्रीसहजानन्दिन्यै ।इत्युक्त्वा वैवस्वतो भगवान् मुहुर्मुहुरूपहृतोपढौकनीयकृतनिजविग्रहः साष्टाङ्ग प्रणम्योपरराम ॥ २२॥

ityevamuktāste madīyā atyugrayātanākāriṇo'pi dūtā kosalāpuropāntabhūmiṣu pramodavanavīthiṣu citrakūṭaparitaḥ pradeśeṣusarayūtīrapradeśeṣu tadupāntadeśeṣu ca mṛtānnaivādhunā''nayantipakṣiṇo mṛgān maśakān kīṭānapi kimuta mānavān |so'yaṃ tavaiva mahimā śrīmajjanakanarendranandinyāḥsāketapurādhīśamahiṣyā mithilāpura kumārikāyāḥ |pramodavananityavāsinyāḥśrīpramudāṭavīsāmrājyasukhitaśrīrāghavacandracandrikāyāḥśrīnandananandinyāḥ śrī sahajānandinyāstribhuvanasukhasamūhavitaraṇāyanitya muñjṛmbhatesma |oṃ namastasyaisuvarṇahalākṛṣṭajanakanarendrayajñāvanīyāvanīkaraṇapravaṇāyairatnasiṃhāsanaparisarapṛsṛtvaranavanavīnanadītaraṅgacchaṭācākhījyamānādbhutavigrahāyaiūrmilā māṇḍavīśrutakīrtimaṇḍitamahāmahāsanapratiṣṭhitāyaidharaṇīdevatākarakamalavitīrṇāyaijanakanarendrasādaragṛhītāyaisunayanādevīnayanānandicandrikāyaicalaccakorīnayanāñjalinipītamukhacandrasudhāyai śrīsahajānandinyai |ityuktvā vaivasvato bhagavān muhurmuhurūpahṛtopaḍhaukanīyakṛtanijavigrahaḥ sāṣṭāṅga praṇamyopararāma || 22||

इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीयेसीताजन्मोपाख्याने यमकृतजानकीस्तुतिर्नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२॥

iti śrīmadādirāmāyaṇe brahmabhuśuṇḍasaṃvāde paścimakhaṇḍe bharatalakṣmaṇīyesītājanmopākhyāne yamakṛtajānakīstutirnāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22||

भुशुण्डिरामायणम् । पश्चिमखण्ड । अध्याय २२/१२२॥भुशुण्डिरामायणम् । पश्चिमखण्ड । अध्याय २२/१-२२॥

bhuśuṇḍirāmāyaṇam | paścimakhaṇḍa | adhyāya 22/122||bhuśuṇḍirāmāyaṇam | paścimakhaṇḍa | adhyāya 22/1-22||